Talwosz (Talwoisz, Talwoysz) Mikołaj h. Łabędź (zm. 1598), rotmistrz, starosta dyneburski, kasztelan miński, żmudzki i trocki, marszałek nadworny litewski.
Był prawdopodobnie wnukiem Ławryna Talwojszewicza (Taluwojszewicza), w r. 1516 chorążego żyżmorskiego, który wśród bojarów pow. żyżmorskiego, podczas popisu wojskowego w r. 1528, miał wystawić ze swych majątków pięć koni, synem bojarzyna trockiego Stanisława Talwosza (zm. przed 1556) i Anny (zm. po 1571), córki wojskiego bielskiego i star. drohickiego Andrzeja Falkowicza (zm. 1556) i Małgorzaty z Hornowskich. Miał braci, starszego Jana (zm. młodo przed 1571) i młodszego Fołtyna (zm. po 1586), dworzanina JKM.
Karierę dworską rozpoczął T. w służbie księcia pruskiego Albrechta Hohenzollerna; prawdopodobnie wtedy przyjął konfesję luterańską (augsburską). Książę w liście z 29 XII 1554 polecał go królowi Zygmuntowi Augustowi do służby na jego dworze. Podczas pobytu króla w Wilnie T. został wpisany 24 X r.n. do rejestru dworzan konnych z trzykonnym pocztem; na dworze monarchy przebywał co najmniej do jesieni 1559. Na przełomie l. 1559 i 1560 został wysłany przez króla jako starosta dla objęcia administracji na zamku w Zelborku (Selburg, obecnie Sēlpils) w Semigalii, w części państwa Zakonu Kawalerów Mieczowych, przekazanej Zygmuntowi Augustowi w zamian za obronę przed agresją moskiewską. Występował również (m.in. 25 VII 1561) jako starosta zamku w Lenewarde (obecnie Liēlvarde) na terenie posiadłości arcybiskupstwa ryskiego. Gdy Zelbork po zaprzysiężeniu 28 XI 1561 układu o sekularyzacji państwa zakonnego znalazł się na terenie lennego Księstwa Kurlandii, T. na polecenie woj. wileńskiego Mikołaja Radziwiłła «Czarnego», sprawującego władzę namiestnika w Inflantach, na początku stycznia 1562 zabrał z tamtejszego zamku działa i odprowadził je do Kokenhauzen i Kircholmu, leżących na północnym (inflanckim) brzegu Dźwiny. Przeniesiony wkrótce potem do Dyneburga (obecnie Daugavpils) prowadził w lipcu t.r. zaciąg do stanowiącej jego załogę roty pieszej, wymieniony 19 VIII z tytułem star. dyneburskiego. Był ponadto rotmistrzem chorągwi jazdy zaciężnej wchodzącej w skład oddziałów, którym senatorowie W. Ks. Lit. z powodu zagrożenia ze strony Iwana Groźnego przypowiedzieli bądź przedłużyli 1 IV 1563 służbę na zamkach inflanckich. Na czele tej chorągwi T. służył na froncie inflanckim również w l.n. Wysłany w czasie kampanii zimowej na początku r. 1565 przez star. żmudzkiego Jana Chodkiewicza jako dowódca wojsk lit. w Inflantach, rozbił w pobliżu Kirempe silny oddział szwedzki, a uciekających ścigał aż pod mury Rewla (Tallin); pojmał wówczas 400 jeńców, których «z strzelbą i z chorągwiami, i z bębny» przyprowadził do Wilna. Sukces ten skłonił po latach Bartosza Paprockiego do przesadnego sądu, jakoby to właśnie klęska poniesiona w starciu z T-em wywołała szaleństwo króla Szwecji Eryka XIV Wazy.
Dn. 27 V 1565 był T. w Wilnie świadkiem spisania testamentu Radziwiłła «Czarnego». Prawdopodobnie uczestniczył w obradach sejmu wileńskiego 1565/6 r., na którym szlachta z powiatów graniczących z Inflantami oskarżyła go o wyznaczanie na ich terenie leż dla żołnierzy stacjonujących w Dyneburgu. Po zakończeniu obrad otrzymał 23 III 1566 przywilej na nowo utworzony urząd kaszt. mińskiego (ostatni w hierarchii senatorów lit.). Pod koniec t.r. brał udział w obradach sejmu lit. w Grodnie i 26 XII potwierdził dyplom inkorporacji Ks. Inflanckiego w skład Litwy. W l. 1566–7, z poruczenia Chodkiewicza jako administratora i hetmana inflanckiego, pełnił w czasie jego nieobecności funkcję zastępcy («vicesgerenta») podczas walk w Inflantach. Na popis wojskowy przed wyprawą radoszkowicką przeciw Moskwie 21 X 1567 wystawił 17 konnych uzbrojonych po husarsku i 10 pieszych z rusznicami ze swych dóbr oraz 20 konnych «na łasku Korola JM» z tytułu posiadanych dóbr królewskich (star. dyneburskie). Latem i jesienią t.r. uczestniczył w naradach senatorów lit. z Zygmuntem Augustem w Grodnie, Trabach i Lebiedziowie. Za zasługi wojskowe otrzymał t.r. nadanie 150 włók we włości telszewskiej na Żmudzi. Podczas sejmu lit. w Grodnie latem 1568 został, w związku ze sprawowanym dowództwem, ponownie oskarżony przez szlachtę o wyznaczanie żołnierzom z Dyneburga leż w dobrach szlacheckich na terenie W. Ks. Lit. oraz obciążanie poddanych bezprawnymi stacjami. Nie otrzymawszy na czas pieniędzy ze skarbu państwa, zastawiał na utrzymanie swej roty prywatne dobra, w związku z czym w lipcu 1569 Zygmunt August zwrócił się do ciwunów żmudzkich z żądaniem wydania 1900 kop gr lit. na wypłatę jego oddziałowi zaległego żołdu. Dwustukonna chorągiew jazdy T-a została również uwzględniona w nowych zaciągach, planowanych w sierpniu t.r. na potrzeby kampanii inflanckiej.
W działalności politycznej T. był związany z fakcją Chodkiewicza. Jego zaangażowanie w sprawy publiczne stało się widoczne szczególnie od wiosny 1569, gdy po powrocie Litwinów na sejm do Lublina przywództwo posłów W. Ks. Lit. objął jego patron. Pod koniec rokowań w sprawie unii polsko-litewskiej T. należał do wąskiego grona senatorów i posłów, którzy 29 VI t.r. dokonali ostatecznych uzgodnień treści aktu unii; 1 VII przywiesił swą pieczęć do przywileju unijnego. Jako przedstawiciel Litwy wszedł z podkomorzym nowogródzkim Andrzejem Obryńskim w skład poselstwa wielkiego (po raz pierwszy złożonego z przedstawicieli obu części Rzpltej), wysłanego do Moskwy w celu zawiadomienia cara o zawarciu unii oraz wynegocjowania rozejmu. Orszak poselski, liczący 718 osób i 900 koni (w tym 257 ludzi i 300 koni T-a), wyruszył pod koniec r. 1569. Posłowie przekroczyli granicę 2 II 1570, do Moskwy dotarli 3 III t.r. i przez następne dwa miesiące oczekiwali na przyjazd Iwana Groźnego, przebywającego w tym czasie w Nowogrodzie, Pskowie i Aleksandrowskiej Słobodzie. Rozmowy dyplomatyczne rozpoczęto 10 V tradycyjnym domaganiem się przez posłów powrotu do granic z czasów wielkiego księcia Witolda, a przez bojarów moskiewskich – oddania carowi Kijowa, Lwowa, Halicza i Brześcia Lit. Tego dnia był T. świadkiem dysputy religijnej ministra braci czeskich Jana Rokity (towarzyszącego posłowi kor., star. radziejowskiemu Rafałowi Leszczyńskiemu) z Iwanem Groźnym; jego ustną relację z tego wydarzenia wykorzystał później Paweł Oderborn w dziele „Joannis Basilidis Magni Moscoviae Ducis vita...” (Wittenberg 1585). W następnych dniach strony stopniowo ograniczały żądania, poprzestając ostatecznie na zawarciu 22 VI 1570 trzyletniego rozejmu na zasadzie uti possidetis. Dn. 24 VI t.r., nie bez sprzeczek, odbyła się ceremonia zaprzysiężenia układu, 26 VI zakończono rozmowy w sprawie wymiany jeńców, a 3 VII posłowie wyjechali z Moskwy, docierając 28 VII do granicy Rzpltej. Poselstwo T-a przypadło na okres nasilenia opryczniny w Wielkim Ks. Moskiewskim oraz spotęgowania wrogości między obu państwami, wywołanego świeżo zawartą unią polsko-litewską; nagminne okradanie, obrażanie i pobicia członków orszaku towarzyszącego posłom sprawiły, że była to misja wyjątkowa w dziejach stosunków dyplomatycznych z Moskwą. Despekty spotkały również T-a, m.in. wierzchowiec podarowany przez niego carowi, został na oczach członków legacji, pod oknami zajmowanej przez nich kwatery, rozsiekany przez opryczników. Także w drodze powrotnej towarzyszący poselstwu oprycznicy «niepomału przyczyn do zwady szukali» i jeszcze 10 VII pojmali z orszaku poselskiego kilku kupców z Łucka i Wilna, oskarżając ich o wywiezienie z Moskwy podległych carowi «chłopiąt». Po przyjeździe do Rzpltej jeden z uczestników misji, być może T., sporządził anonimowe sprawozdanie pt. „Despekty i obelżywości, które się stały [...] tak w drodze do Moskwy jadąc od przystawów, jako na miejscu od samego kniazia wielkiego i dworu jego, i wzad w drodze z Moskwy jadąc”. Zapewne w nagrodę za udział w poselstwie T. awansował przed 8 XII 1570 na kaszt. żmudzką (co związało go jeszcze mocniej z Chodkiewiczem) i otrzymał nadanie 100 włók ziemi we włości ejragolskiej (być może Plembork).
T. rozwinął dużą aktywność podczas bezkrólewia po śmierci Zygmunta Augusta. Wziął udział w zjeździe grodzieńskim w sierpniu 1572 i podpisał przygotowane na nim listy do senatorów kor.; cesarz Maksymilian II Habsburg zwrócił się wówczas do niego, by poparł w czasie elekcji kandydaturę jego syna, arcyksięcia Ernesta. Pod koniec września t.r. T. uczestniczył w zjeździe w podwileńskich Rudnikach, na którym wysłuchano carskiego gońca Wasyla Małygina oraz postanowiono wysłać do Iwana Groźnego pisarza w. lit. Michała Haraburdę z propozycją przedłużenia rozejmu i zgłoszenia podczas elekcji kandydatury jego młodszego syna Fiodora; T. został również wymieniony wśród autorów przygotowanej wówczas «hramoty» do cara, do której nie przywiesił jednak pieczęci. Wyjazd Haraburdy ostatecznie nie doszedł do skutku, a «hramotę» przejął kaszt. miński Jan Hlebowicz, który w styczniu 1573, na konwokacji w Warszawie, użył jej przeciw stronnictwu Radziwiłłów. Po zjeździe w Rudnikach T. wraz z innymi senatorami lit. wystosował list do prymasa Jakuba Uchańskiego, odrzucając jego wezwanie do stawienia się 27 X 1572 na elekcji w Łomży. W listopadzie t.r. był na zjeździe senatorów lit. w Wilnie, podpisał list do królewny Anny Jagiellonki i wziął udział w rozmowach z agentem cesarskim, opatem Janem Cyrusem na temat warunków poparcia kandydatury habsburskiej. Uczestniczył w zjeździe stanów w Wilnie (20 XII 1572 – 5 I 1573), na którym senatorowie wrócili do pomysłu wysłania do Moskwy Haraburdy w celu uzyskania informacji o zamiarach Iwana Groźnego w sprawie elekcji, i podpisał nową «hramotę» do cara z prośbą o niepodejmowanie działań przeciw Rzpltej. W czasie elekcji na polach wsi Kamień pod Warszawą opowiedział się za Henrykiem Walezym i podpisał dekret elekcji z 16 IV 1573. Wobec przedłużającego się oczekiwania na przybycie nowego władcy, stawił się na zjeździe stanów lit. w Wilnie w dn. 21–22 X t.r., na którym zawiązano rodzaj konfederacji W. Ks. Lit. przy Walezym i wezwano go do szybkiego przyjazdu do Rzpltej. Zapewne podczas sejmu koronacyjnego (luty–kwiecień) 1574 r. otrzymał za poparciem Chodkiewicza przywilej na urząd ciwuna birżyniańskiego (mylony często w przekazach źródłowych z ciwuństwem berżańskim) na Żmudzi. Z tytułem tym pojawił się już w listopadzie t.r.
Po ucieczce Walezego T. należał do zdeklarowanych zwolenników kandydatury habsburskiej. Uczestniczył z senatorami z otoczenia woj. wileńskiego i kanclerza lit. Mikołaja Radziwiłła «Rudego» w zjeździe w Iwiu i podpisał list senatorów lit. do Maksymiliana II z 13 IX 1574, zapewniający go o wierności dla domu Habsburgów. Na przełomie października i listopada t.r. pojawił się w Wilnie na zjeździe stanów lit., decydującym dla określenia prohabsburskiej postawy Litwinów w następnych miesiącach. Podpisał szereg pism tego zgromadzenia, m.in. list do senatorów kor., wystosowany w odpowiedzi na misję ks. Jakuba Woronieckiego, wysłanego na zjazd wileński po wrześniowej konwokacji warszawskiej (w której Litwini nie brali udziału); brak jednak jego nazwiska wśród sygnatariuszy najważniejszego dokumentu zjazdu, tajnej konfederacji z 1 XI t.r., która wezwała króla Henryka do powrotu, lecz na wypadek jego dalszej nieobecności zadeklarowała poparcie kandydatury Ernesta Habsburga. Nie przystąpił również do zmodyfikowanej wersji konfederacji z 12 I 1575, przygotowanej podczas zjazdu senatorskiego w radziwiłłowskim Klecku. Chwilowe wykluczenie T-a z głównego nurtu wydarzeń politycznych na Litwie było zapewne skutkiem utraty wpływów przez jego dotychczasowego promotora Chodkiewicza i doprowadziło do osłabienia łączących ich więzów.
Już pod koniec marca 1575 obracał się T. wśród zwolenników fakcji Radziwiłłów, którzy na osobnym zjeździe senatorskim w Wilnie rozpoczęli na własną rękę kontakty z cesarzem Maksymilianem II i potencjalnym kandydatem do korony, arcyksięciem Ernestem; odtąd na licznych zjazdach elity litewskiej z l. 1575–6 trzymał się konsekwentnie Radziwiłła «Rudego». W jego otoczeniu uczestniczył w polsko-litewskim zjeździe pod Stężycą, gdzie 3 VI 1575 przemawiał w kole rycerskim, deklarując w imieniu senatorów lit. zgodę na postanowienia konwokacji warszawskiej i proponując natychmiastowe przystąpienie do elekcji. Wystąpienie to nie przyniosło spodziewanego skutku, a nazajutrz szlachta kor. (m.in. w reakcji na demonstrację siły panów lit.) gromadnie opuściła Stężycę. Na początku sierpnia T. wziął udział w kolejnym zjeździe stanów lit. w Wilnie, który wobec zdobycia Parnawy przez królewicza duńskiego Magnusa, obwołanego przez Iwana Groźnego królem Inflant, zezwolił na zaciągi wojskowe dla Chodkiewicza i hetmana nadw. lit. Krzysztofa Radziwiłła «Pioruna». Na zjeździe senatorskim w Wilnie 25 IX t.r. asystował przy odprawie gońca moskiewskiego Siemiona Bastanowa, przybyłego z propozycją nawiązania rozmów pokojowych. Jesienią wyruszył na sejm elekcyjny do Warszawy, po drodze uczestnicząc na przełomie października i listopada w zjeździe w Mścibohowie; podpisał wówczas z Radziwiłłem «Rudym», woj. trockim Stefanem Zbaraskim i podkanclerzym lit. Ostafim Wołłowiczem zobowiązanie popierania kandydatury Maksymiliana II, bądź arcyksięcia Ernesta, a w przypadku nieuzyskania przez nich wystarczającego poparcia – zgodnego głosowania na innego kandydata, uznanego za najbardziej pożytecznego dla Rzpltej. Z Mścibohowa wyruszył z O. Wołłowiczem w poselstwie do senatorów kor. z prośbą o tygodniową zwłokę oraz sugestią przeniesienia elekcji bliżej granicy polskolitewskiej, między Liw i Węgrów. Pod Warszawę przybyli 7 XI, zostali wysłuchani 12 XI, ale uzyskali zgodę jedynie na przesunięcie terminu rozpoczęcia elekcji na 15 XI. Podczas wotowania w senacie T. oddał 21 XI głos na arcyksięcia Ernesta i królewnę Annę Jagiellonkę jako jego przyszłą małżonkę, lecz 18 XII potwierdził dyplom elekcji Maksymiliana II. Został wówczas wyznaczony (razem z pisarzem lit. Wacławem Agryppą) jako przedstawiciel W. Ks. Lit. w skład poselstwa «cezarian» do Maksymiliana II; najpewniej nie wziął jednak w nim udziału, skoro 21 XII napisał list, adresowany bezpośrednio do cesarza. W trakcie elekcji doszło do pewnego ocieplenia stosunków T-a z Chodkiewiczem, któremu poświadczył 1 XII dokument zastawu dóbr; mimo to pozostał nadal w orbicie wpływów Radziwiłłów.
Na początku r. 1576 uczestniczył T. w przyjęciu w Wilnie star. gostyńskiego Krzysztofa Lasockiego, wysłanego na Litwę przez uczestników zjazdu «batorian» w Jędrzejowie; wysłannik skarżył się później na sejmie koronacyjnym na traktowanie «indignis verbis» przez litewskich «cezarian», a w szczególności przez T-a i Radziwiłła «Rudego». T. wziął udział w zjeździe stanów lit. w Grodnie w dn. 8–20 IV t.r., na którym żaden z elektów nie uzyskał przewagi, a większość szlachty opowiedziała się za Iwanem Groźnym. Ze zjazdu wysłano posłów do Stefana Batorego (ale jedynie jako do «elekta polskiego») z protestem przeciw koronacji i żądaniem ogłoszenia nowej elekcji; gdy jednak stojący na czele poselstwa zdeklarowany «batorianin» Hlebowicz rozpoczął w Krakowie nieformalne rozmowy z koronowanym już monarchą, uczestnicy kolejnego zjazdu stanów lit. w Mścibohowie (koniec maja – początek czerwca 1576) postanowili podporządkować się władzy Batorego pod warunkiem zaakceptowania przez niego szeregu korzystnych dla Litwy warunków. T., jako jeden z czołowych «cezarian», podpisał sporządzony na tym zjeździe list z 2 VI 1576, informujący prymasa Uchańskiego o podjętych decyzjach i wysłaniu do Warszawy poselstwa obediencyjnego. W tym czasie odzyskał już pełne zaufanie Chodkiewicza, który spodziewając się nominacji na hetmana w. lit. i chcąc zrezygnować z funkcji administratora Inflant, zaproponował mu poparcie w staraniach o jej nadanie. T. nie uchylał się od przyjęcia propozycji, ale dziękując Chodkiewiczowi za przywrócenie «ku pierwszej swej łasce», upomniał się w liście z 7 VII t.r. o odpowiednie uposażenie, «żebych tam o czym mieszkać i służyć godnie mógł Królowi JM i Rzeczypospolitej». Chodkiewicz jednak nie zrezygnował z funkcji administratora, a jego słabnąca pozycja w rywalizacji między fakcjami magnackimi o wpływy na dworze nowego monarchy i władzę na Litwie utrudniła również dalszą działalność polityczną T-a.
Pod koniec lipca 1576 uczestniczył T. w zjeździe senatorów lit. z królem w Knyszynie na Podlasiu. Na wezwanie Batorego z 29 IV 1577 wziął udział w sejmiku zapewne żmudzkim, a następnie w zjeździe (sejmiku generalnym) w Wołkowysku, obradującym w dn. 6–17 VII t.r. w celu uchwalenia podatków na nowe zaciągi wojska; potwierdził wówczas protestację Chodkiewicza, który uznał, że wobec grożącego najazdu moskiewskiego nie obroni prowincji bez pomocy Rzpltej i złożył funkcję hetmana inflanckiego. Po wtargnięciu armii Iwana Groźnego do Inflant T. daremnie oczekiwał w poł. sierpnia t.r. w Rakiszkach na zebranie się pospolitego ruszenia szlachty żmudzkiej; nieobecnego w obozie Chodkiewicza informował wtedy o beznadziejnej sytuacji kraju. Nie zdołał uratować oblężonego przez wojska moskiewskie (7–11 VIII) Dyneburga; zapewne obawiając się oskarżeń, że jako starosta nie zadbał o bezpieczeństwo zamku, przekazał otrzymany po jego upadku list Iwana Groźnego do wiadomości senatorów. Mimo to spadło na niego część odium za klęski w Inflantach i w rezultacie utracił star. dyneburskie. We wrześniu uczestniczył pod dowództwem Radziwiłła «Rudego» w działaniach zebranego naprędce pospolitego ruszenia szlachty lit. oraz pocztów magnackich, blokując przeprawy przez Dźwinę i starając się nie dopuścić do rozszerzenia inwazji na południe od rzeki. Wiosną 1578 zapewne towarzyszył Chodkiewiczowi w podróży do rezydującego we Lwowie króla i 25 V t.r. świadkował tam na akcie zrzeczenia się przez niego urzędu administratora Inflant. Przed 10 VI został wyznaczony (ze star. przemyskim Janem Tomaszem Drohojowskim) w skład komisji «do Rygi i tego tam ostatka Inflant», powołanej w celu przekonania władz miejskich, szlachty inflanckiej i księcia Gotarda Kettlera do złożenia przysięgi wierności Batoremu oraz przedstawienia im planu wojny z Moskwą. Wobec rezygnacji Chodkiewicza z funkcji inflanckich i utraty przez niego wpływów na dworze, T. zapewne nie wziął udziału w pracach komisji; ze sprawozdania Drohojowskiego wynika, że wypełnił on to zadanie sam. T. już 25 VI był obecny na zjeździe protestantów w pałacu Radziwiłła «Rudego» w Wilnie.
T. uczestniczył w uroczystościach powitania króla Stefana na Litwie na początku r. 1579. W trakcie spotkania monarchy z litewską elitą senatorsko-urzędniczą w Grodnie zadeklarował w poł. lutego t.r. wspólnie z kaszt. nowogródzkim Hrehorym Wołłowiczem i kaszt. brzeskim lit. Janem Hajką wystawienie 120-konnej chorągwi jazdy na planowaną wyprawę przeciw Iwanowi Groźnemu. Przed 22 II otrzymał nadanie dzierżawy raduńskiej (pow. lidzki). Świadkował w Wilnie na przywileju królewskim z 1 IV, podnoszącym tamtejsze kolegium jezuickie do rangi uniwersytetu. Podczas przygotowań do kampanii połockiej jako komisarz do wypłaty żołdu przeprowadził z chorążym kor. Bernardem Maciejowskim i Ernestem Weiherem 30 VI w Kownie popis piechoty niemieckiej i wypłacił jej żołd za pierwszy miesiąc służby. Towarzyszył Batoremu w początkowej fazie marszu pod Połock i 4 VIII w obozie pod Dzisną świadkował na dokumencie hołdu lennego Kettlera. Tam też został wyznaczony na początku sierpnia na dowódcę pospolitego ruszenia szlachty żmudzkiej (ok. 2 tys. ludzi), po czym wyruszył na pogranicze Żmudzi z Inflantami dla odparcia dywersyjnego najazdu wojsk moskiewskich z Pskowa na Dyneburg i Birże; na wiadomość o nadciągającej odsieczy oddziały Iwana Groźnego, zajmujące się głównie grabieżą, wycofały się bez walki. Przed kampanią 1580 r. został T. wezwany listem królewskim do udziału w zwołanej na 2. poł. kwietnia t.r. konwokacji wileńskiej; prawdopodobnie uczestniczył w jej obradach, podczas których Litwini, mimo przyjętej na sejmie 1579/80 r. uchwały podatkowej, zgodzili się na powszechną ochotniczą mobilizację szlachty w ramach służby ziemskiej i pocztów prywatnych. Na wyprawę wielkołucką przyprowadził, wystawiony własnym kosztem, poczet 30 konnych żołnierzy. Następnie brał udział w kampanii pskowskiej i 2 VIII 1581 podpisał w Zawołoczu pismo lit. «panów rad» do bojarów moskiewskich. Po zawarciu rozejmu w Jamie Zapolskim w marcu 1582 towarzyszył królowi w podróży do Rygi; tam podpisał list senatorów lit. do bojarów, grożący wznowieniem wojny w przypadku wkroczenia wojsk moskiewskich w granice Inflant. W Rydze został wyznaczony (z woj. bracławskim Januszem Zbaraskim i Haraburdą) w skład poselstwa wielkiego do Moskwy, wysłanego na ceremonię ratyfikacji traktatu rozejmowego, oraz dla zawarcia układu w sprawie wymiany jeńców. Posłowie wyruszyli z Wilna w poł. maja t.r.; do Moskwy przybyli 16 VI, dwa dni później zostali przyjęci przez Iwana Groźnego i 21 VI rozpoczęli rozmowy z bojarami, uzyskując zgodę na zakończenie działań wojennych w kontrolowanej przez Szwedów części Estonii.
Na Litwę T. wrócił w sierpniu 1582. Jesienią uczestniczył w obradach sejmu warszawskiego, na którym 15 XI t.r. otrzymał ponownie star. dyneburskie; po zakończeniu obrad świadkował na królewskim dyplomie z 3 XII, powołującym na terenie Inflant katolicką diecezję w Wenden (Kieś). Wyznaczony w testamencie Chodkiewicza (zm. 4 VIII 1579) na jednego z głównych opiekunów jego żony Krystyny ze Zborowskich i małoletnich synów, Aleksandra i Jana Karola, zajął się sprawami majątkowymi podopiecznych; z czasem jego krytyczne uwagi o sposobie zarządzania latyfundium przez wdowę, jej stosunku do poddanych i braku kontroli nad urzędnikami stały się powodem niesnasek. Latem 1583 zajmował się już ponownie sprawami publicznymi i dokonał rewizji dóbr królewskich na Żmudzi. Na wesele kanclerza kor. Jana Zamoyskiego z Gryzeldą Batorówną w czerwcu t.r. wysłał do Krakowa swego posła. Dn. 12 IV 1584 uzyskał zgodę na cesję star. dyneburskiego na rzecz syna, ale rzeczywiste przekazanie urzędu nastąpiło zapewne nieco później. W sierpniu t.r. uczestniczył w konwokacji senatorów w Lublinie, zwołanej przez władcę wobec zaostrzania się kryzysu politycznego, wywołanego ścięciem banity Samuela Zborowskiego; na konwokacji podjęto decyzję o pozwaniu przed sąd sejmowy braci Samuela, Krzysztofa i Andrzeja Zborowskich. W końcowych latach rządów Batorego przebywał T. na dworze królewskim w Grodnie, uczestnicząc w kontaktach dyplomatycznych z Moskwą. Pod koniec grudnia 1585 wziął udział w ekspedycji poselstwa Haraburdy, wówczas już kaszt. mińskiego, do cara Fiodora Iwanowicza, a na przełomie sierpnia i września 1586 zaangażował się w pertraktacje z poselstwem wielkim kniazia Fiodora Trojekurowa Jarosławskiego. Był obecny przy zgonie króla Stefana 12 XII t.r.; nazajutrz wspólnie z innymi senatorami poinformował o tym woj. wileńskiego Radziwiłła «Pioruna».
W dn. 6–12 I 1587 uczestniczył T. w zwołanym przez Radziwiłła «Pioruna» zjeździe senatorów lit. w Grodnie, ale jego pobyt na dworze w ostatnich miesiącach panowania Batorego i udział w gronie podejmującym decyzje po śmierci króla naraziły T-a na ostrą krytykę; to zapewne skłoniło go do wycofania się z polityki w kolejnych miesiącach bezkrólewia. Nie pojawił się na zjeździe stanów lit. pod koniec stycznia t.r., nie brał też udziału w następnych zgromadzeniach lit. ani w rozdwojonej elekcji w sierpniu. Dopiero na polecenie sejmiku rosieńskiego udał się z pozostałymi senatorami ze Żmudzi (bp. Melchiorem Giedroyciem i star. Janem Kiszką) na sejm koronacyjny do Krakowa, ale jeszcze w poł. listopada oczekiwał w Sandomierzu przy kanclerzu O. Wołłowiczu na uspokojenie sytuacji wokół stolicy, obleganej przez arcyksięcia Maksymiliana Habsburga. W przeciwieństwie do większości senatorów lit. wziął udział w koronacji królewicza szwedzkiego Zygmunta Wazy oraz w sejmie koronacyjnym, uczestniczył też w wotach senatorskich i już 8 I 1588 (a nie dopiero 28 I, jak sądził K. Lepszy) potwierdził wydaną przez Zygmunta III konfirmację generalną praw. W nagrodę otrzymał 29 I t.r. nominację na marszałkostwo nadw. lit., nie zdołał jednak utrzymać kaszt. żmudzkiej, którą 10 II dostał siostrzeniec jego żony, Mikołaj Naruszewicz (ok. 1560–1603, zob.). Dn. 20 III uzyskał ponadto przywilej na dożywotnie sprawowanie ciwuństwa birżyniańskiego oraz uposażenie marszałkowskie w postaci dochodów z włości tego ciwuństwa (które jako urząd sprawował od niemal dwóch dziesięcioleci). Po sejmie wrócił na Litwę; jako marszałek nadw. kierował 29 IV wyprowadzeniem zwłok Stefana Batorego z Grodna, nie towarzyszył jednak ciału w drodze do Korony, skoro na pierwszym noclegu dalszy «porządek» konduktu ustalił Agryppa, wówczas już kaszt. miński. Jako jedyny z czterech marszałków nie uczestniczył też 23 V w pogrzebie Batorego w Krakowie. Przed 4 XII został wyznaczony (obok woj. brzeskiego lit. Krzysztofa Zenowicza) jako przedstawiciel Litwy w skład delegacji do układów z posłami cesarza Rudolfa II Habsburga w Będzinie i Bytomiu; nie wziął jednak udziału w rokowaniach.
Objęcie przez protestanta T-a urzędu marszałkowskiego okazało się wkrótce niewygodne dla dworu. Z powodu narastających niepokojów na tle religijnym, T. nawiązał ścisłą współpracę z nastawionym opozycyjnie wobec króla Radziwiłłem «Piorunem». Po najściu studentów Akad. Wil. i zburzeniu zboru wileńskiego w nocy z 9 na 10 VI 1591 wniósł razem z pozostałymi senatorami dysydenckimi pozew do Tryb. Lit. przeciw administratorowi diec. wileńskiej Benedyktowi Wojnie i uzyskał dekret skazujący go na banicję; wykonanie dekretu zostało jednak zawieszone przez kancelarię królewską. Uczestniczył w sejmie inkwizycyjnym (wrzesień–październik) 1592 r., ale prawdopodobnie nie wygłosił na nim wotum. Korzystając z pierwszej nadarzającej się okazji Zygmunt III już 14 XII t.r. usiłował skłonić T-a do ustąpienia z marszałkostwa w zamian za wakującą po śmierci Kiszki kaszt. wileńską, do której 3 I 1593 dodał przywilej na jurgielt w wysokości 2 tys. złp. rocznie. T. nominacji nie przyjął, pozostając przy marszałkostwie i angażując się nadal w obronę praw protestantów, ku czemu szczególną okazję stworzyło wybranie go t.r. przez sejmik trocki na deputata do Tryb. Lit. W sierpniu uczestniczył w konwokacji wileńskiej, która uchwaliła sprzeciw wobec zamiaru powołania na wakujące biskupstwo wileńskie Polaka, bp. łuckiego Bernarda Maciejowskiego. Dn. 31 XII 1594 wziął T. udział w sejmiku przedsejmowym w Trokach; w trakcie obrad doszło do konfrontacji w sprawie obsady biskupstwa wileńskiego z orientacją ugodową, reprezentowaną przez katolika, woj. trockiego Mikołaja Krzysztofa Radziwiłła «Sierotkę». Przed sejmem krakowskim 1595 r. przyjął T. wysłannika miast pruskich, Israela Hoppe, zachęcając go do obrony praw protestantów i obiecując poparcie na sejmikach i w sejmie. Z urzędu marszałka zrezygnował dopiero przed sejmem 1596 r., przyjmując wystawiony 12 II t.r. przywilej na kaszt. trocką. Na sejm warszawski (luty–marzec) 1597 r. przybył dopiero po wotach senatorskich. Po mianowaniu przez króla 1 VI t.r. Maciejowskiego na biskupstwo wileńskie wziął udział w zjeździe senatorów protestanckich w Wilnie, na którym omawiano sprawę tej nominacji (do Maciejowskiego wysłano list z prośbą o jej nieprzyjęcie), niepowodzenie starań o uchwalenie przez sejm przepisów wykonawczych konfederacji warszawskiej i możliwość nawiązania współpracy z wyznawcami prawosławia. Dn. 19 I 1598 został T. obrany dyrektorem sejmiku przedsejmowego w Trokach; udało mu się na nim włączyć do instrukcji poselskiej wszystkie postulaty proponowane przez Radziwiłła «Pioruna». Dn. 2 II t.r. przewodniczył obradom tamtejszego sejmiku deputackiego.
W okresie kariery senatorskiej dorobił się T. znacznego majątku, sytuującego go wśród najbogatszej szlachty lit. Wg popisu wojskowego z jesieni 1567 posiadał dobra Szylany i Poporcie oraz drobne udziały w Bołtromiejewiczach, Dojnowie i Strawiennikach (pow. trocki), pozostając w niedziale z bratem Fołtynem, a także dobra Rusota (pow. grodzieński), które wniosła w posagu żona, co w sumie składało się na ok. 170 włók albo służb ludzi poddanych. Dn. 1 VII 1571, po rezygnacji matki z zapisów dożywotnich na Poporciach, przeprowadził z Fołtynem ostateczny podział ojcowizny. Na jego część przypadły Szylany z przewozem na Willi i połowa dworu Dojnowo, należącego do zmarłego brata Jana, oraz wykupiony z zastawów za 400 kop gr lit. dwór Sabowo (pow. trocki).W l.n. dokonał licznych zakupów dóbr, m.in. Rykonty (pow. trocki), majątek Liksna w pobliżu Dyneburga oraz Plembork nad Dubissą we włości ejragolskiej na Żmudzi; te ostatnie dobra próbował na początku r. 1590 odkupić od niego kanclerz lit. Lew Sapieha. W sprawie przynależnych do Plemborka «wchodów» (prawa użytkowania) do granicznej puszczy włości ejragolskiej procesował się z ciwunem twerskim i sędzią grodzkim kowieńskim Andrzejem Iłgowskim (który napadł na jego poddanych pozyskujących tam drewno) i 14 XI 1578 uzyskał korzystny dekret podkomorski. Zasobność majątkowa T-a opierała się jednak w głównej mierze na dochodach z posiadanych królewszczyzn: star. dyneburskiego, ciwuństwa birżyniańskiego i dzierżawy raduńskiej.
Będąc wyznawcą konfesji augsburskiej, T. świadkował 15 II 1577 w Wilnie na akcie sprzedaży przez Radziwiłła «Rudego» dworu zwanego Hornostajowskim na rzecz wspólnoty ewangelickiej. Wg wizytacji diec. żmudzkiej z jesieni 1579 utrzymywał w dobrach Plembork «ministra heretyka». Wspólnie z żoną sprzedał w r. 1581 miejscowemu zgromadzeniu augsburskiemu za 2 tys. kop gr lit. posiadaną w Wilnie kamienicę przy ul. Niemieckiej. Określony jako jeden z «patronov i golovnejšych profesorov [!] naboženstva zboru Saskogo Vilenskogo» wystąpił 12 VIII 1591 na rokach ziemskich wileńskich w sprawie o kamienicę Sołtanowską, zapisaną zborowi przez konwisarza Marcina Gancewicza. Pod koniec życia przebywał najczęściej w Rykontach. Zmarł 28 VI 1598, prawdopodobnie został pochowany w zborze w Rykontach, wymurowanym i przekształconym przez jego syna na mauzoleum rodzinne.
W zawartym przed 27 VIII 1562 małżeństwie z Katarzyną (zm. po 1588), wnuczką koniuszego nadw. lit. Jakuba, córką Mikołaja Kuncewicza, T. miał syna Adama (zob.).
Maciej Stryjkowski zadedykował T-owi księgę XI „Kroniki Polskiej, Litewskiej, Żmodzkiej i wszystkiej Rusi” (Królewiec 1582). Jerzy Płotkowski, kaznodzieja «zboru niemieckiego wileńsko-polskiego», poświęcił mu nieznany obecnie utwór pt. „Allegoria o Łabęciu starożytnym herbie Mikołaja Talwosza...” (Wil. 1584). Jego zasługi wojskowe upamiętnił Szymon Starowolski w „Sarmatiae bellatores” (Coloniae Agrippinae 1631), uśmiercając go jednak «na chorobę oczu» już 27 X 1578. Mylna informacja sprawiła wiele kłopotów staropolskim heraldykom, którzy niekiedy rozdzielali jego biografię między dwie postaci o tym samym imieniu, nazwisku i urzędach (K. Niesiecki). Krótką biografię T-a, powielającą błędną datę śmierci, zamieścił burmistrz Dorpatu Fryderyk Konrad Gadebusch w dziele „Livländische Bibliothek nach alphabetischer Ordnung” (Riga 1777 III 241).
Błaszczyk G., Herbarz szlachty żmudzkiej, W. 2016 VI; Boniecki, Poczet rodów, s. VI, VII, 348; Deputaci lit.; Estreicher, XXIV 366, XXXI 20; Kojałowicz, Compendium; Niesiecki; Paprocki; PSB (Naruszewicz Mikołaj, Oderborn Paweł); Urzędnicy, IX, XI; Urzędnicy lit., I–III; Wolff, Senatorowie W. Ks. Lit., s. 65, 109, 143, 146, 179–80; – [Adamowicz F.] A. F., Kościół augsburski w Wilnie. Kronika, Wil. 1855 s. 27–8, 54, 63–5; Baliński M., Historia miasta Wilna, Wil. 1837 II 185–92; Barwiński E., Zygmunt III i dysydenci, „Reform. w Polsce” R. 1: 1921 s. 51–7; Bjelorussja v epochu feodalizma, Minsk 1959 I 148; Dubas-Urwanowicz E., Diariusz konwokacji senatu w Lublinie z sierpnia 1584 roku, „Białostockie Teki Hist.” T. 8: 2010 s. 205; taż, Korespondencja oficjalna i prywatna w kontaktach między Rzecząpospolitą a Cesarstwem. Polonica w Haus-, Hofund Staatsarchiv w Wiedniu z lat 1562–1578, „Przegl. Hist.” T. 83: 1992 s. 505; Ferenc M., Dwór Zygmunta Augusta, Kr. 1998; tenże, Mikołaj Radziwiłł „Rudy” (ok. 1515–1584). Działalność polityczna i wojskowa, Kr. 2008; Floria B., Wschodnia polityka magnatów litewskich w okresie pierwszego bezkrólewia, „Odr. i Reform. w Polsce” R. 20: 1975 s. 55–7; Grala H., Ivan Michajlov Viskovatyj. Kar’era gosudarstvennogo dejatelja v Rossii XVI v., Moskva 1994; Januškevič A., Livonskaja vojna 1558–1570 gg. i Velikoe knjažestvo Litovskoe, Minsk 2013; Jarmiński L., Bez użycia siły, W. 1992; Jasnowski J., Mikołaj Czarny Radziwiłł (1515–1565), W. 1939; Kempa T., Mikołaj Krzysztof Radziwiłł Sierotka (1549–1616) wojewoda wileński, W. 2000; tenże, Wobec kontrreformacji. Protestanci i prawosławni w obronie swobód wyznaniowych w Rzeczypospolitej w końcu XVI i w pierwszej połowie XVII wieku, Tor. 2007; Kotarski H., Wojsko polsko-litewskie podczas wojny inflanckiej 1576–1582, „Studia i Mater. do Hist. Wojsk.” T. 17: 1971 cz. 1 s. 83, 86, 103; Lappo I. I., Velikoe Knjažestvo Litovskoe za vremja ot zaključenija Lublinskoj Unii do smerti Stefana Batorija (1569–1586), Pet. 1901 I; tenże, Velikoe Knjažestvo Litovskoe vo vtoroj polovine XVI stoletija. Litovsko-russkij povet i ego sejmik, Jurev 1911; Lepszy K., Walka stronnictw w pierwszych latach panowania Zygmunta III, Kr. 1929; Lesmaitis G., Wojsko zaciężne w Wielkim Księstwie Litewskim w końcu XV – drugiej połowie XVI wieku, W. 2013; Ljubavskij M., Litovskorusskij sejm, Moskva 1900; Lulewicz H., Gniewów o unię ciąg dalszy. Stosunki polsko-litewskie w latach 1569–1588, W. 2002; Maciejowsk i, Piśmiennictwo pol., III 290–91; Marčalis N., Ljutor iže ljut’. Prenie o vere carja Ivana Groznogo s pastorom Rokitoj, Moskva 2009 s. 15–20, 24; Merczyng, Zbory i senatorowie; Rzońca J., Sejmy z lat 1597 i 1598. Część I: Bezowocny sejm z 1597 roku, W.–Wr. 1989 s. 115; Seredyka J., Rozprawy z dziejów XVI i XVII wieku, P. 2003 s. 173, 175, 213, 259, 276; Święcki, Historyczne pamiątki, II 190; Vinogradov A. V., Russkoe gosudarstvo v sisteme mežgosudarstvennych dogovorov v 70-ch–80-ych gg. XVI v., w: Ot carstva k imperii. Rossija v sistemach meždunarodnych otnošenij. Vtoraja polovina XVI – načalo XVII vekov, Moskva–Pet. 2015; Zakrzewski A. B., Sejmiki Wielkiego Księstwa Litewskiego XVI–XVIII w. Ustrój i funkcjonowanie: sejmik trocki, W. 2000; – Acta Hist., XI; Akta unii; Akta zjazdów stanów WKL, Oprac. H. Lulewicz, W. 2006–9 I–II; Akty Vil. Archeogr. Kom., IX, XX; Akty Zap. Ross., III 184–5; Cod. Regni Pol. et M. Duc. Pol., V 273–28, 300–305, 317–20; Codex Mednicensis seu Samogitiae dioecesis, Romae 1984 I; Diariusz poselstwa polskiego do Francji po Henryka Walezego w 1573 roku, Oprac. A. Przyboś, R. Żelewski, Wr. 1963; Diariusze sejmu koronacyjnego Zygmunta III Wazy 1587/1588 roku, Oprac. I. Kaniewska, Kr. 2016; Dubas-Urwanowicz E., Uchwała szlachty-secesjonistów ze zjazdu w Stężycy, 4 czerwca 1757 roku, w Haus-, Hofund Staatsarchiv, Wiedeń, Polen I 25, nlb., „Białostockie Teki Hist.” T. 3: 2005 s. 193; Dubiński P., Zbiór praw i przywilejów miastu stołecznemu W. Ks. L. Wilnowi nadanych..., Wil. 1788 s. 132–4, 151–3; Elementa ad fontium editiones, XIII, XXV, XXVI 151–2, LVIII, LIX, LXVI; Górnicki Ł., Dzieje w Koronie Polskiej, Oprac. H. Barycz, Wr. 2003 s. 161; Kniga posolskaja Metriki Velikago Knjažestva Litovskago, Moskva 1843 I 290–97, II 206–9, 246–68; Korespondencja Hieronima Rozrażewskiego, Oprac. P. Czaplewski, Tor. 1939 II; Lietuvos Metrika, nr 37 (1552–1561), Oprac. D. Baronas, Vilnius 2011; toż, nr 51 (1566–1574), Oprac. A. Baliulis i in., Vilnius 2000; toż, nr 254/40 (1559–1563), Oprac. N. Šlimienė, I. Valikonytė, Vilnius 2015; toż, nr 523 (1528), Oprac. A. Baliulis, A. Dubonis, Vilnius 2006 s. 61; toż, nr 531/9 (1567–1569), Oprac. L. Anužytė, A. Baliulis, Vilnius 2001; toż, nr 532/10 (1569–1571), Oprac. ciż, Vilnius 2001; toż, nr 564/7 (1553–1567), Oprac. A. Baliulis, Vilnius 1996; toż, nr 593 (1585–1604), Oprac. tenże, Vilnius 2009; toż, nr 594 (1585–1600), Oprac. tenże, Vilnius 2006; Listy króla Zygmunta Augusta do Radziwiłłów, Oprac. I. Kaniewska, Kr. 1997; Mater. do hist. stosunków kult. w XVI w.; Metryka Vjalikaga knjastva Litouskaga, nr 44 (1559–1566), Oprac. A. I. Gruša, Minsk 2001; toż, nr 70 (1582–1585), Oprac. A. A. Miacielski, Minsk 2008 nr 100; toż, nr 272 (1576–1579), Oprac. tenże, Minsk 2015; Monumenta Reformationis Polonicae et Lithuanicae, Zeszyt 1: Zabytki z wieku XVI, Wil. 1911; Niemcewicz J. U., Zbiór pamiętników historycznych o dawnej Polszcze, Lipsk 1839 II 323, 326; Opis dokumentov Vilenskago Centralnago Archiva drevnich aktovych knig, Vyp. I–IV, Vil’na 1901–5; Pamjatniki diplomatičeskich snošenij Moskovskago Gosudarstva s Pol’sko-Litovskim Gosudarstvom, T. 3 (1560–1571), „Sbornik Imperatorskago russkago istoričeskago obščestva” T. 71: 1892; Pamjatniki istorii Vostočnoj Evropy, Moskva–Varšava 1997 II 260–6; Russkaja Istoričeskaja Biblioteka, Jurev 1914 XXX kol. 488, 516, 645, 647–50, Pet. 1915 XXXIII kol. 447–8; Sbornik materialov Rady V. Kn. Lit., s. 69; Script. Rer. Pol., I 154, VIII, XXI, XXII; Starowolski S., Wojownicy sarmaccy, Oprac. J. Starnawski, W. 1978 s. 240, 243; Stryjkowsk i, Kronika pol., II 416, 419, 426–7; Uchańsciana, I–II; Visitatio dioecesis Samogotiae (A.D. 1579), Ed. L. Jovaiša, Vilnius 1998; Vol. Const., II vol. 1, 2; Zbiór pamiętników do dziejów polskich, Wyd. W. S. Broel-Plater, W. 1858 III 20–1; Źródła dziej., IX; – AGAD: Arch. Radziwiłłów, Dz. II nr 66a, 119, 153, 160, 190, 380 księga 4 s. 122–3, Dz. IV koperta 292 nr 120, Dz. V nr 5220, 16067, 17959 cz. II s. 58–60, 92–3, Arch. Skarbu Królewskiego, Rachunki, nr 110 k. 753, Arch. Zamoyskiego, nr 3081 k. 10–15v, 43–3v, 46–8, 69–75, Kapicjana pudło, nr 3 s. 75–94, 138–42; B. Czart.: Herbarz lit. W. Kojałowicza z 1658 r. tzw. Nomenclator, rkp. 1352 s. 315, rkp. 2094 k. 77v–8v, dok. perg., nr 1006; B. Narod.: rkp. 6601 k. 170v; B. Nauk. PAU i PAN w Kr.: rkp. 355 s. 81–3, rkp. 1885 k. 32–4, 39–42, 130–49, 152–63; Lietuvos nacionalinė Martyno Mažvydo biblioteka w Wil.: F. 93 nr 1337, F. 94 nr 4; Rossijskaja nacional’naja biblioteka w Pet.: Avtografy Dubrovskogo, nr 152 k. 16, 33–8; Rossijskij gosudarstvennyj archiv drevnich aktov w Moskwie: F. 389 (Metryka Lit.) nr 48 k. 3, 52v–3, nr 51 k. 276v–7, nr 65 k. 263–5v, 275–5v, nr 69 k. 124–4v, nr 72 k. 78, nr 73 k. 361v, nr 74 k. 240v–41, nr 77 k. 418v–19, 426–7, nr 83 k. 13v–14; Vilniaus universiteto biblioteka w Wil.: F. 7 (Kauno źemes teismo knyga 1568–70) k. 6.
Henryk Lulewicz