Tarn Adam (pierwotnie Załszupin Herman), pseud.: Adam Tarn, A. T., Robert Janowski (1902–1975), dramatopisarz, prozaik, tłumacz, krytyk teatralny, redaktor.
Ur. 20 X w Łodzi, był synem Ignacego (Izaaka Szymona) Załszupina (zm. 1910), adwokata, i Julii (Judessy) z Freidenbergów (Freudenbergów) (zm. 1927), od r. 1923 zasiadającej w zarządzie rodzinnej S.A. Przemysłu Bawełnianego B. Freidenberg. Miał siostrę Marię (1905–1972), zamężną Monay, żonę dyrektora tramwajów miejskich w Lozannie. Stryjecznym bratem T-a był Jerzy (Jorge) Załszupin, architekt i projektant mebli, od r. 1949 mieszkający w São Paulo w Brazylii.
Dzieciństwo spędził w Szwajcarii; uczył się w gimnazjum w Lozannie i w r. 1919 zdał maturę. W r. 1921 wrócił do kraju. Zatrudnił się w Krakowie jako korektor w dzienniku PPS „Naprzód”; tutaj też debiutował jako dziennikarz. W r. 1922 wyjechał za granicę; studiował ekonomię na uniwersytetach w Berlinie, Strasburgu, Brukseli oraz Lille, gdzie w r. 1926 uzyskał doktorat. Po śmierci matki zamieszkał w r. 1927 w Warszawie. Od września do grudnia 1929 był sekretarzem redakcji miesięcznika społeczno-literackiego „Europa”, wydawanego przez Stanisława Baczyńskiego; jako H. Załszupin ogłosił tu trzy artykuły: Pieniądze a kultura (nr 1), Niepotrzebny romans (nr 2) i Historia z parasolem (nr 3). Jako dr H. Załszupin podpisywał miesięcznik ilustrowany „Auto i Sport”, wydawany od września 1930 przez Pol. S.A. Dunlop Rubber Company. W r. 1932 został akcjonariuszem i członkiem Komisji Rewizyjnej rodzinnej spółki Freidenbergów. Pod pseud. Adam Tarn opublikował w r. 1934 w „Wydawnictwie Jakuba Przeworskiego” eksperymentalną powieść psychoanalityczną Obraz ojca w czterech ramach (W.) i t.r. został przyjęty do Związku Zawodowego Literatów Polskich. W l. 1934–5 podróżował z żoną, Mary z domu Krestmajn, po Hiszpanii. Znał biegle języki: francuski, niemiecki, rosyjski i angielski, toteż po powrocie do Warszawy zajął się przekładami literackimi; podpisywał je «dr H. Załszupin». Z języka niemieckiego przetłumaczył „Wizerunek własny” Z. Freuda (W. 1936, wyd. 2, W. 1990), a z języka angielskiego traktat J. S. Huxleya i A. Haddona „My Europejczycy. Przegląd zagadnień «rasowych»”, opatrzony wstępem Ludwika Krzywickiego (W. 1937). Od r. 1936 do zamknięcia pisma 3 III 1937 publikował nieregularnie jako Adam Tarn przegląd nowości wydawniczych w redagowanym przez Norberta Barlickiego lewicowym „Dzienniku Popularnym”; poznał wtedy Stanisława Jerzego Leca i Andrzeja Stawara. W r. 1937 wyjechał z żoną na studia do Genewy, gdzie na tamtejszym uniwersytecie obronił w r. 1939 pracę doktorską z filozofii. Następnie przeniósł się do Francji.
Po wybuchu drugiej wojny światowej wstąpił w lutym 1940 do formowanego we Francji WP; służył w stopniu kanoniera w kolumnie zaopatrzenia 2. p. artyl. lekkiej przy 2. Dyw. Strzelców Pieszych. Po klęsce Francji przeszedł w czerwcu t.r. ze swym pułkiem do Szwajcarii, gdzie w Pfaffnau i Melchnau (kanton berneński) pułk został internowany; sam zbiegł wtedy do Francji. W październiku wyjechał z żoną przez Portugalię i Dominikanę do USA i zamieszkał w Nowym Jorku. Odtąd zaczął posługiwać się nazwiskiem Adam Tarn. Początkowo w l. 1941–2 pisał scenariusze filmowe. W lipcu 1942 został zatrudniony w Office of War Information. Po zakończeniu wojny był od r. 1946 do maja 1949 kierownikiem wydziału redagującego dokumenty przy ONZ. W r. 1949 wrócił z żoną do Warszawy.
Od r. 1949 pełnił T. funkcję zastępcy naczelnika samodzielnego Wydz. Organizacji Międzynarodowych MSZ; współtworzył Komitet Współpracy Kulturalnej z Zagranicą przy Prezesie Rady Ministrów. W r. 1950 wstąpił do ZLP i został w nim przewodniczącym Komisji Zagranicznej oraz wiceprzewodniczącym Sekcji Dramatu. T.r. zrezygnował z pracy w MSZ i zajął się wyłącznie twórczością literacką. W grudniu opublikował dramat Zwykła sprawa (W. 1950, 1951, adaptacja dla świetlic, przekłady: rosyjski, czeski, słowacki, ukraiński i włoski, premiera 29 XII 1950 w Teatrze Współczesnym w W., reż. E. Axer), ukazujący korupcję w sądach amerykańskich. Za dramat ten otrzymał w styczniu 1951 nagrodę na Festiwalu Polskich Sztuk Współczesnych, a 22 VII t.r. Nagrodę Państwową II st. Uczestniczył w premierach Zwykłej sprawy w Berlinie Wschodnim (7 XII 1951) i Pradze (styczeń 1952). Wyjazd T-a w lutym 1951 do spółdzielni produkcyjnej w Piotrkowicach zaowocował reportażem Zebranie w Piotrkowicach (W. 1951). Od 15 III t.r. był członkiem PZPR. Działał w tym czasie w Polskim Komitecie Obrońców Pokoju oraz publikował w „Nowej Kulturze”, „Przeglądzie Kulturalnym”, „Teatrze”, „Twórczości”, „Trybunie Ludu” i „Trybunie Wolności”.
Od stycznia 1952 był T. dyrektorem i kierownikiem artystycznym Teatru Dramatycznego Domu WP w Warszawie. Dla tego teatru przetłumaczył z języka angielskiego i dokonał adaptacji scenicznej dwóch jednoaktówek A. Maltza „Najszczęśliwszy człowiek na świecie” oraz „Próba” („Oto Ameryka. trzy jednoaktówki”, W. 1952 <łącznie z „Szeregowcem Hicksem”, przekł. R. Ordyński>, wyst. w r. 1952, reż. S. Perzanowska). Opublikował drugi dramat pt. Ortega (W. 1952), o hiszpańskim działaczu republikańskim (premiera w Teatrze im. S. Jaracza w Olsztynie 31 VII 1952, reż. S. Milski, wyst. w r. 1953 w Goerlitz w przekł. niemieckim). Został członkiem powołanego w maju 1952 Kolegium Repertuarowego przy Centralnym Zarządzie Teatrów, Oper i Filharmonii Min. Kultury i sztuki; przyjęto go wtedy do SPATiF. W r. 1953 odszedł z Teatru Dramatycznego Domu WP. Jego kolejny dramat obyczajowo-polityczny Stajnia Augiasza (W. 1954, premiera 11 III t.r. w Teatrze Ludowym w W., reż. S. Daczyński, wyróżnienie na IV Konkursie Min. Kultury i sztuki Centr. Zarządu Teatrów, Oper i Filharmonii oraz ZLP na sztukę poświęconą 10-leciu Polski Ludowej) ukazywał losy rodziny urzędnika, uwikłanego w malwersacje; krytyka („Przegl. Kult.” 1954 nr 17 , „Tyg. Powsz.” 1954 nr 19 ) uznała jednak ten utwór za słabszy od poprzednich. Pochodzący z tego samego czasu dramat Troska i pieśń nie został już wydany (mszp. w B. Teatru Wybrzeża w Gd.).
Na VI Zjeździe Delegatów ZLP w Warszawie (8–11 VI 1954) przedstawił T. pomysł założenia czasopisma teatralnego (O pismo poświęcone dramaturgii współczesnej, „Nowa Kult.” 1954 nr 26, Wspólna sprawa, „Teatr” 1955 nr 8); 13 V 1955 ponowił te zabiegi wspólnie z Kazimierzem Korcellim. W konsekwencji w lutym 1956 odbyło się pierwsze zebranie redakcji, w maju t.r. ukazał się pierwszy numer miesięcznika „Dialog”, poświęconego współczesnej dramaturgii teatralnej, filmowej i radiowej, a 30 VI został T. redaktorem naczelnym tego pisma. Dn. 1 VI objął równocześnie funkcję kierownika literackiego Teatru Powszechnego w Warszawie. W październiku wyjechał do Berlina Zachodniego na zjazd dramaturgów Ost-West Konfrontation. Rozmowę z Erwinem Piscatorem pt. Wieczory niemieckie. Korespondencja własna z NRF opublikował w „Przeglądzie Kulturalnym” (1955 nr 42–43). Z Marią Wisłowską przetłumaczył z języka francuskiego dramat M. Aymégo „Ich głowy” (niewyd., wyst. 1 XII 1956 w Teatrze Ateneum w W., reż. Z. Tobiasz).
Dn. 30 IX 1956 odszedł T. z Teatru Powszechnego i w październiku t.r. został kierownikiem literackim warszawskiego Teatru Ateneum. Jesienią wyjechał do Paryża, gdzie nawiązał znajomość, a następnie zaprzyjaźnił się z Samuelem Beckettem. Odtąd otrzymywał od Becketta jego najnowsze dramaty przeznaczone do opublikowania w „Dialogu”; przetłumaczone przez T-a i jego żonę „Radosne dni” miały w tym piśmie (1961 nr 12) swój światowy pierwodruk. Publikował w „Dialogu” także inne najnowsze sztuki międzynarodowego dramatopisarstwa, dbając o poziom językowy zamieszczanych tłumaczeń. Prowadził tu również dwie rubryki: „Sprawy bieżące” (jako A.T.) i „Kronika”, o najważniejszych wydarzeniach teatralnych na świecie. Każdy numer „Dialogu” rozpoczynał nowy dramat polski, ogłaszany jeszcze przed premierą. Za sprawą T-a pismo zyskało rozgłos poza granicami Polski i stało się podstawowym źródłem informacji o światowym teatrze dla mieszkańców Europy Wschodniej. Dla „Dialogu” przetłumaczył w r. 1956 z języka angielskiego sztukę W. Saroyana „Jest tam kto” (nr 7), a w r. 1957 utwór dramatyczny J. M. Barrie’go „Nieporównany Crichton” (nr 12). Przy okazji publikacji debiutanckiej sztuki Sławomira Mrożka „Policja” (1958 nr 25) poznał w redakcji „Dialogu” jej autora. Odtąd ogłaszał w swym piśmie kolejne dramaty Mrożka, będąc zarazem jednym z ich pierwszych recenzentów. Od maja 1958 korespondował z Jerzym Stempowskim. T.r. napisał «komedię banalną» Zmarnowane życie („Dialog” nr 3), przedstawiającą powikłaną historię uczuciową dwóch par małżeńskich; w reżyserii Ludwika René była ona emitowana 16 VI 1958 w Teatrze Telewizji Polskiej, a T. ogłosił Epilog do „Zmarnowanego życia” („Dialog” 1959 nr 1). Z języka niemieckiego przetłumaczył dramat F. Hochwäldera „Oskarżyciel publiczny” („Dialog” 1959 nr 2). W r. 1959 został powołany do Komisji Teatralnej KC PZPR.
W r. 1960 odszedł T. z Teatru Ateneum i objął funkcję doradcy literackiego warszawskiego Teatru Współczesnego; zaprzyjaźnił się tu z kierownikiem literackim, Jerzym Kreczmarem. Przetłumaczył t.r. dalsze sztuki dla „Dialogu”: z języka rosyjskiego „Płatonowa” A. Czechowa (nr 11), z języka francuskiego „Nosorożca” E. Ionesco (nr 3) oraz z języka angielskiego „Urodziny Stanleya” (nr 10) i „Samoobsługę” (1961 nr 3) H. Pintera. Lato 1961 spędził z żoną, Mrożkiem i Marią Obrembą-Mrożek na wyspie Hvar w Jugosławii. Po śmierci żony, przy okazji odwiedzin u siostry w Lozannie, spotkał się jesienią 1962 w Bernie ze Stempowskim. Dla „Dialogu” przetłumaczył w r. 1963 z języka francuskiego kolejny dramat Ionesco „Król umiera, czyli ceremonie” (nr 3), a z Konstantym Puzyną, pod wspólnym pseud. Robert Janowski, komedię F. Billetdouxa pt. „Idź do panny Törpe” (nr 6); przełożył też z języka rosyjskiego „Nominację” A. Wołodina („Dialog” 1964 nr 4). W r. 1964 ożenił się z Martą Piwińską. Od 13 VI 1965 wchodził w skład zarządu ZAiKS. Był też członkiem Institut International du Théâtre i uczestniczył w jego międzynarodowych kongresach i spotkaniach (Dubrownik, 25–29 VI 1955, Helsinki, 1960). Współpracował z wydawanym przez UNESCO w Paryżu czasopismem „Théâtre dans le Monde”.
Razem z Axerem, Mrożkiem i Janem Kottem uczestniczył T. w dn. 22–24 III 1965 w Wiedniu w międzynarodowym zjeździe Theater der Gegenwart – Gegenwart des Theaters; refleksje na temat zjazdu zawarł w artykule Czy teatr absurdu ma przyszłość? („Dialog” 1965 nr 5). Pod koniec kwietnia t.r. wziął udział w spotkaniu naczelnych redaktorów czasopism literackich, zorganizowanym w Belgradzie przez Comunità Europea degli Scrittori. W tym czasie przetłumaczył dla „Dialogu” dramat Pintera „Powrót do domu” (1965 nr 12) i sztukę M. Schisgalla „Sie kochamy” (1966 nr 2). Na plenarnym zebraniu Europäisches Forum w sierpniu 1966 w Alpbach miał odczyt w języku francuskim, opublikowany po polsku pt. Witkacy a teatr okrucieństwa („Forum” 1966 nr 4), a w przekładzie czeskim w „Scenie” ( 1968 nr 2). W okresie 24 X – 9 XI 1966 przebywał w Paryżu. Po kolejnym pobycie tamże w maju 1967 gościł u siostry w Lozannie, a stamtąd wrócił 24 V do Warszawy. Wziął udział w Convegno di Studi, zorganizowanym 27 X t.r. we Florencji w ramach II Rassegna Internazionale dei Teatri Stabili; wygłosił wtedy w języku francuskim referat o miejscu dramatu w tradycyjnej przestrzeni teatralnej, broniąc niezależności dramatopisarza od reżysera w przedstawieniu teatralnym. Odczyt został przyjęty krytycznie; w wersji ocenzurowanej pt. Mowa do głuchych ukazał się w „Dialogu” (1968 nr 1). Przetłumaczył z języka angielskiego dramat absurdu A. Kopita „O mój tato, biedny tato, mama powiesiła cię w szafie na śmierć, a mnie się serce kraje na ćwierć” („Dialog” 1967 nr 1) oraz utwór dramatyczny G. B. Shawa „Nawrócenie kapitana Brassbounda” (wyst. 10 II 1967 w Teatrze Polskim, reż. A. Szafiański), a z języka francuskiego R. Weingartena „Lato. Poemat dramatyczny w sześciu dniach i sześciu nocach” („Dialog 1967 nr 12). Dokonał wyboru oraz opatrzył wstępem i notami biograficznymi antologię „Współczesny dramat amerykański” (W. 1967 I–III).
Na przełomie marca i kwietnia 1968 przebywał T. w Paryżu i Lozannie. Po powrocie do Warszawy odmówił podpisania deklaracji ZAIKS, potępiającej uczestników wydarzeń marcowych. W kwietniu t.r. opublikował swój ostatni przekład dla „Dialogu” (nr 4), dramat M. Gorkiego „Fałszywa moneta”; był to też ostatni numer podpisany przez T-a jako redaktora naczelnego, bowiem 26 IV został zwolniony z tej funkcji. Dn. 25 V ustąpił z zarządu ZAiKS, a 28 V usunięto go ze Związku. Z Teatrem Współczesnym współpracował do końca lipca. Został również skreślony z listy członków PZPR. Pozbawiony możliwości zatrudnienia, a także świadczeń emerytalnych, starał się bezskutecznie o objęcie redakcji „Théâtre dans le Monde”. Dn. 3 XII wyjechał do Wiednia (żona została w Warszawie, opiekując się matką), a stamtąd 19 XII do Paryża, gdzie Beckett wręczył mu listy polecające do wpływowych osób w teatrze kanadyjskim. Dn. 20 XII 1968 wyjechał do Calgary; został zatrudniony jako visiting professor na Faculty of Fine Arts, Department of Drama w University of Calgary. W l. 1969–70 wykładał tam teorię i historię dramatu oraz współredagował czasopismo uniwersyteckie „Drama at Calgary”. W kraju usunięto go w r. 1969 z listy członków ZLP (17 VI) i SPATiF (29 IX). Uczestniczył w kongresach kanadyjskich stowarzyszeń teatralnych i festiwalach teatrów uniwersyteckich. W dn. 14–17 VIII 1969 spotkał się z Mrożkiem na Stratford Festival w Stratfordzie (prow. Ontario), a w dn. 27–30 XII t.r. wziął udział w konferencji „The Theatre of the Absurd: East and West”, zorganizowanej przez Modern Languages Association w Denver (Colorado). W czasopiśmie „Comparative Drama” (1969 nr 3) opublikował artykuł Witkiewicz, Artaud, and Theatre of Cruelty. Pisał książkę o postaciach w dramatach Czechowa, nad którą pracował do końca życia (niewyd., w arch. prywatnym żony). Na przełomie lutego i marca 1970 prowadził wykłady w Ottawie i Vancouver. W kwietniu 1971 zdiagnozowano u niego nowotwór płuc i w maju t.r. poddał się operacji. W październiku podjął wykłady z teorii dramatu i komparatystyki dramaturgicznej na Carleton University w Ottawie. W czerwcu 1972 przyjechał do Europy i zatrzymał się w Amsterdamie u wykładającej tam wówczas Marii Renaty Mayenowej; w ostatniej dekadzie sierpnia t.r. był w Paryżu, a we wrześniu wrócił do Ottawy. Pod koniec maja 1974 opuścił Kanadę i ok. sześć tygodni spędził u kuzyna Jerzego w São Paulo. W sierpniu t.r. przeniósł się do siostrzeńca Gilberta Monay w Lozannie; przyjechała tu do niego żona. Zmarł w Lozannie 23 VI 1975, jego prochy zostały rozsypane w okolicach miasta. Był odznaczony Medalem 10-lecia Polski Ludowej (1955).
W zawartym w r. 1929 małżeństwie z koleżanką siostry, Mary Krestmajn (1905–1962), córką Oskara, kupca, i Amelii z domu Lange, tłumaczką, redaktorką spółdzielni Wydawniczej «Czytelnik», T. nie pozostawił potomstwa. Małżeństwo z Martą Piwińską (ur. 1937), wówczas asystentką, a od r. 1995 profesorem IBL PAN, również było bezdzietne.
Pośmiertnie opublikowano w „Dialogu” (1981 nr 5), jako próby filmowe, przekłady scenariuszy filmowych T-a z l. czterdziestych: Spotkanie z wrogiem i Wujek z Ameryki (przekł. z jęz. francuskiego P. Kamińskiego) oraz Ciotka z Hüningen (przekł. z jęz. niemieckiego D. Żmij-Zielińskiej). Listy Becketta do T-a zostały złożone przez żonę Martę w Bibliotece Inst. Polskiego w Paryżu.
Fot. w: B. Narod., NAC; – Dramat pol., II; Kempa A., Szukalak M., Żydzi dawnej Łodzi. Słownik biograficzny, Ł. 2001 II; Nowy Korbut (Słown. Pisarzy), III; Pol. bibliogr. liter. za r. 1949 i n.; Słown. teatru pol., II; Współcz. pol. pisarze, VIII; – Bair D., Samuel Beckett. A Biography, London 1990; Czerwinski E. J., Contemporary Polish Theater and Drama, New York 1988; „Europa” 1929–1930. Antologia, Red. A. S. Kowalczyk, W. 2012; Fik, Kultura po Jałcie; Fik M., Marcowa kultura, wokół „Dziadów”, literaci, władza, kampania marcowa, W. 1995; Firma „Dialog” (J. Koenig, K. Korcelli, K. Puzyna, E. Wysińska, D. Żmij-Zielińska), „Dialog” 1981 nr 5; Groniowski K., „Poland Fights” (1941–1946), „Kwart. Hist. Prasy Pol.” t. 29: 1990 nr 2; Jarosz D., Działalność podstawowej organizacji partyjnej PZPR przy Zarządzie Głównym Związku Literatów Polskich w latach 1949–1953 (w świetle akt własnych), „Maz. Studia Human.” R. 5: 1999 nr 1; Kielanowski L., Adam Tarn i jego „Dialog”, „Wiadomości” 1975 nr 37; Mierzecki W., „Dziennik Popularny”. Założenia i koncepcja polityczna gazety, „Kwart. Hist. Prasy Pol.” t. 16: 1977 nr 4; Mierzecki W., Smoliński J., Polacy internowani w Szwajcarii (1940–1945), W. 2003; Pawlicki M., Adama Tarna wojna o dramat, „Dialog” 1984 nr 11; tenże, Redaktor Tarn wyjechał, tamże 1985 nr 6; Semil M., O Tarnie, tamże 2010 nr 1; Taborski B., Mój redaktor – Adam Tarn, tamże 2006 nr 5–6; Teatr Współczesny w Warszawie, Red. E. Szrojt, W. 1978; Tyszkiewicz B., Lekcja „Dziadów” w Głównym Urzędzie Kontroli Prasy Publikacji i Widowisk. Inscenizacja Kazimierza Dejmka w dokumentacji państwowej cenzury, w: „Sztuka czytania między wierszami”. Cenzura w komunikacji literackiej w Polsce 1965–1989, Red. K. Budrowska, M. Kotowska-Kachel, W. 2016; Widener A., Hiss Led the Way, „The Freeman” t. 3: 1952 nr 4; Żmij-Zielińska D., Z młodości „Dialogu”, „Dialog” 2009 nr 2; – Abramow-Newerly J., Lwy mojego podwórka, W. 2000; The Letters of Samuel Beckett, Cambridge 2011–16 II–IV; Mrożek S., Adam Tarn – moje wspomnienie o nim, „Dialog” 1981 nr 5; tenże, Dziennik, Kr. 2010 I; Mrożek S., Tarn A., Listy 1963–1975, Oprac. E. Axer i in., Kr. 2009 (fot.); Nałkowska Z., Dzienniki, Oprac. H. Kirchner, W. 2000–1 VI cz. 2, 3; Podręczny Rejestr Handlowy 1926 r., Ł. 1926 (cz. 3); Tarn A., Listy z Calgary do Jerzego Kreczmara, Oprac. K. Duniec, „Dialog” 2006 nr 5–6; tenże, Z listów do Tadeusza Różewicza, Oprac. M. Dębicz, tamże 2002 nr 11; – „Wiadomości” 1975 nr 50 (listy T-a do S. Wygodzkiego); – almanach sceny polskiej za r. 1974/5 (wspomnienie pośmiertne); – Arch. PAN: Listy T-a do Marii Renaty i Józefa Mayenów; Arch. ZLP w W.: ankieta personalna; B. Jag.: sygn. Przyb. 316/07, 107/11 (listy T-a do J. Błońskiego); Inst. Teatr. im. Zbigniewa Raszewskiego w W.: Koresp. T-a z E. Axerem, Almanach sceny polskiej 1944–59, Red. A. Chojnacka (mszp.); IBL PAN: ankieta personalna; SPATiF w W.: toż.
Maria Prussak