INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY
iPSB
  wyszukiwanie zaawansowane
 
  wyszukiwanie proste
 
Biogram Postaci z tego okresu

Aleksander Czaplic Szpanowski h. Kierdeja  

 
 
ok. 1600 - ok. 1660
Biogram został opublikowany w 1938 r. w IV tomie Polskiego Słownika Biograficznego.
 
 
 
Spis treści:
 
 
 
 
 

Czaplic Szpanowski Aleksander, h. Kierdeja († ok. 1660), arianin, poseł sejmowy z rodziny ruskiej, osiadłej na Wołyniu, przesiąkniętej jednakże wpływami polskimi. Obok wyznawców prawosławia członkami tego rodu byli wybitni arianie, jak Jerzy i Marcin. Około r. 1631 wyjechał Cz. za granicę z gronem arian polskich: Marcinem Ruarem, Andrzejem Wiszowatym, Jerzym Niemiryczem i i. Z Gdańska udał się do Holandii. W Amsterdamie poznał Krzysztofa Arciszewskiego, który go namawiał do podróży do Ameryki, do czego wszakże nie doszło. Zwiedził natomiast Anglię i w powrotnej drodze w Hamburgu (1632) wraz z Marcinem Ruarem, Wiszowatym i innymi odwiedził Hugona Grotiusa. Następnie ze swymi towarzyszami przybył do Paryża, gdzie studiował w Sorbonie. O jego studiach zagranicznych nieliczne wzmianki znajdujemy w biografii Wiszowatego oraz w wierszowanym życiorysie Cz-a, napisanym przez jego zięcia Zbigniewa Morsztyna. Cz. powrócił do kraju wraz ze swymi towarzyszami zapewne przed r. 1637 i – według relacji Zb. Morsztyna – czas jakiś przebywał na dworach pańskich. W r. 1638 został wybrany na posła województwa wołyńskiego z poleceniem obrony na sejmie praw dyzunitów. W tymże roku zajął się również braćmi polskimi, którzy po wypędzeniu z Rakowa znaleźli schronienie w Kisielinie u Jerzego i w Berezku (pow. włodzimierskiego) u Aleksandra i Andrzeja Czapliców. Uczestniczył więc 28 V 1638 w sejmiku w Kisielinie, na którym wysłano list do w. wil. Krzysztofa Radziwiłła z prośbą o obronę arian, a następnie przyczynił się do założenia w Berezku szkoły ariańskiej, której kierownikiem został Joachim (w aktach sądowych zwany Łukaszem) Rupniowski. Działalność Czapliców zwróciła uwagę kleru katolickiego, którego przedstawiciele, bp łucki Andrzej Gembicki i dziekan włodzimierski Stanisław Urbanowicz, oskarżyli ich przed sądem grodzkim włodzimierskim, a następnie trybunałem koronnym. Na mocy wyroku z 18 V 1644 Aleksander, jako mniej winny od Jerzego Cz-a, został uwolniony od kary, ale zakazano mu utrzymywać szkołę i gminę w Berezku. W r. 1645 sejmik łucki ponownie wybrał Aleksandra Cz-a na posła, zlecając mu domagać się zniesienia wyroku na Jerzego Cz-a i innych arian oraz wystarać się o koadiutorię łucką dla krewniaka Cz-a Józefa, archimandryty mieleckiego. Równie i w r. 1646 był posłem na sejm i miał bronić praw dysydentów i dyzunitów. W jego dobrach, Kisielinię, Berezku i Haliczanach, częstym gościem w l. 1646–8 był jego towarzysz podróży zagranicznych Andrzej Wiszowaty. W r. 1648 okarżono Cz-a przed trybunałem lubelskim o bluźnierstwo przeciwko Matce Boskiej.

Stanowisko Cz-a w czasie wojen kozackich nie jest jasne. Biograf jego, Zb. Morsztyn, opowiada, że Cz. był pod Zborowem i Zbarażem, gdzie »stawił przy bożym żywot pomazańcu«. W czasie jednak wojen szwedzkich wraz z Jerzym Niemiryczem przeszedł, jak wielu arian, na stronę Karola Gustawa. Czas jakiś zapewne przebywał w obozie Chmielnickiego, gdyż wśród osób, o które Wyhowski wstawiał się na sejmie r. 1659, obok Jerzego Chmielnickiego i pułkowników kozackich znajduje się nazwisko A. Cz-a. W tym samym czasie zabiegała szlachta łucka o przywrócenie majątków Cz-owi, »który odwagami swymi znacznymi errorem suum correxit et expiavit«, rozumiejąc zapewne przez ów błąd udział przez pewien czas Cz-a w wojnie po stronie Kozaków i Szwedów. Majątek jego Kisielin uległ konfiskacie i został oddany Stanisławowi Kowalewskiemu, łowczemu kijowskiemu. Cz. uzyskał jednak przychylny dla siebie dekret trybunału i wraz z żoną Dorotą z Przytyka dokonał najazdu na Kisielin, wtrącił do więzienia żonę Kowalewskiego i, zaznaczając swe żywe przywiązanie do zasad arianizmu, obalił figurę Chrystusa. Z powodu tych czynów Kowalewski w r. 1660 wniósł skargę na Cz-a do trybunału. Dalsze losy tej sprawy jak i w ogóle Cz-a nie są znane. Zapewne wkrótce zmarł. Według wierszowanej biografii Zb. Morsztyna cieszył się dużą popularnością wśród szlachty, mówiono podobno o nim, »iż Wołyń cały drugiego szlachcica wyższego w cnotę nie miał nad Czaplica«. Z dzieci znana córka Zofia, zamężna za Zbigniewem Morsztynem, miecznikiem mozyrskim, poetą ariańskim.

 

Morsztyn Zb., Pamiątka p. Aleksandra Czaplica, wielkich cnót i wiecznej godnego pamięci ze Szpanowa na Haliczanach; Trembecki J. T., Wirydarz poetycki, wyd. Brückner A., Lw. 1910, 420–30 oraz inne wiersze do Zofii, córki A. Cz., 376 nn.; Arch. jugo-zap. Ros. cz. I, VI 758–63, 788–96; cz. II, I 230, 284, 297, II, 67; Pamiętniki Kijew. Kom., Kijów 1898, III 339; Lubieniecki St., Historia reformationis 1685, 268, 276–7; Sandius, Bibliotheca antitrinitariorum, 1685, 231–3, 236–8, 239–40, 291; Zeltner, Historia Cryptosociniasmi, 1729; Lewicki O., Wstęp do I, cz. VI »Arch. jug. zap. Ros.« oraz Socijaństwo w Polsze i jugozapadnoj Rusi, »Kijew. Starina« 1882, II 403, 408, 415, tłum. polskie: »Reform. w Polsce«, II 204–34; Lipiński W., Arianskij sejmik w Kisielinie w maju 1638, »Zap. Tow. Nauk. Szewczenka« 1910, 96, 41–57; tenże, Istoryczni studii ta monografii, Kijów-Wiedeń 1920, III 217; Łukaszewicz J., Historia szkół w Koronie i na Litwie, P. 1849, I 361; Charłampowicz K., Zapadnorusskija prawosł. szkoły, Kazań 1898, 165–166; M(erczyng) H., Zbory i senatorowie, 106; Brückner A., Dzieje kultury polskiej, II 497; Grabowski T., Literatura ariańska, Kr. 1908, 462; Kot St., Hugo Grotius a Polska, »Reform. w Polsce«, 1926, IV 104; Chmaj L., Propaganda braci polskich w Paryżu, »Reform. w Polsce« 1928, V 106; tenże, Marcin Ruar, 275; Szczotka St., Synody arian polskich, »Reform. w Polsce«, VII/VIII 74, 80; Sawicz A., Narysy z istorii kulturnych ruchiw na Ukraini ta Biłorusi w XVI–XVIII w., Kijów 1929, 55–6; Kossowski A., Zarys dziejów protestantyzmu na Wołyniu XVI–XVII w., »Rocznik Wołyński« 1933, III 233–58.                                                   

Kazimierz Chodynicki

 
 
 
Za treści publikowane na forum Wydawca serwisu nie ponosi odpowiedzialności i są one wyłącznie opiniami osób, które je zamieszczają. Wydawca udostępnia przystępny mechanizm zgłaszania nadużyć i w przypadku takiego zgłoszenia Wydawca będzie reagował niezwłocznie. Aby zgłosić post naruszający prawo lub standardy współżycia społecznego wystarczy kliknąć ikonę flagi, która znajduje się po prawej stronie każdego wpisu.

Media

 
 
     
Mecenas
 
Uzywamy plików cookies, aby ułatwić Ci korzystanie z naszego serwisu oraz do celów statystycznych. Jeśli nie blokujesz tych plików, to zgadzasz się na ich użycie oraz zapisanie w pamięci urządzenia. Pamiętaj, że możesz samodzielnie zarządzać cookies, zmieniając ustawienia przeglądarki.
Informację o realizacji Rozporządzenia o Ochronie Danych Osobowych (RODO) przez FINA znajdziesz tutaj.