Tarnowski Aleksander Gratus h. Leliwa (ok. 1610–1685), kasztelan kijowski, kasztelan sandomierski.
Był synem Jana Gratusa (zob.) i Anny, córki Konstantego Korniakta (zob.) i Anny z Dzieduszyckich. Miał młodszego brata Jana Rafała (zm. przed 20 VI 1656) oraz siostry: Eufrozynę Eulalię, żonę star. kamioneckiego Jerzego Wiśniowieckiego, a następnie Hieronima Radziejowskiego (zob.), i Elżbietę, zamężną za kasztelanicem lubelskim Pawłem Sienieńskim.
T. uczył się w domu pod kierunkiem Jana Cynerskiego Rachtamowicza, a 26 X 1626 immatrykulował się na Uniw. Krak. Cynerski, który został nauczycielem w szkołach Nowodworskich w Krakowie, dołączył do swoich panegiryków ku czci Jakuba Viteliusza „Harmonia scientiarum…” (Cracoviae 1629) i woj. ruskiego Stanisława Lubomirskiego „Fluminis impetu…” (Cracoviae 1630), wiersze uczniów szkół Nowodworskich, w tym dwa autorstwa T-ego. Po zakończeniu nauki zapewne przez pewien czas T. służył w wojsku, być może brał udział w wojnie z Moskwą w l. 1632–4.
Dn. 24 IV 1641 objął T. star. żarnowieckie w woj. krakowskim, które za zezwoleniem króla Władysława IV z 18 I t.r. scedował mu woj. pomorski Paweł Działyński. Z woj. krakowskim na elekcji w r. 1648 oddał głos na Jana Kazimierza Wazę. Wziął udział w wyprawie beresteckiej w r. 1651 z sześciokonnym pocztem w królewskiej chorągwi dworzańskiej. Marszałkował sejmikowi woj. sandomierskiego w Opatowie 31 XII 1653. W czasie «potopu» szwedzkiego, podczas oblężenia Warszawy król Jan Kazimierz przekazał T-emu 20 VI 1656 królewszczyzny Jaromirka i Szyskowce w woj. podolskim, wcześniej trzymane przez jego brata, Jana Rafała. Przed poł. marca 1657 został T. kaszt. kijowskim; wziął udział w radzie senatu w Częstochowie, gdzie 16 III t.r. podpisał z innymi senatorami plenipotencję dla podczaszego kor. Tobiasza Morsztyna, posła nadzwycz. do Danii. W sierpniu towarzyszył królowi podczas oblężenia Krakowa. Nie angażował się w działalność polityczną, nie uczestniczył w żadnym sejmie za panowania Jana Kazimierza. Przed sejmem koronacyjnym Michała Korybuta Wiśniowieckiego szlachta kijowska domagała się w sierpniu 1669, by kaszt. kijowską uznać za wakującą i powierzyć urząd komuś posiadającemu posiadłości na terenie Kijowszczyzny. T. uzyskał ekspektatywę na piastowaną przez Stanisława Witowskiego kaszt. sandomierską i po jego śmierci, pod koniec października lub na początku listopada t.r., awansował na nią. Nominacja wywołała sprzeciw dużej części tamtejszej szlachty, uważającej, że urząd powinien przypaść osobie bardziej zasłużonej. Przeciwnicy T-ego zarzucali mu w paszkwilach rabunki i uciskanie szlachty, a przedsejmowy sejmik woj. krakowskiego w Proszowicach 22 I 1670 polecił posłom na sejm starać się, by uznano tę kasztelanię za wakującą, gdyż obiecana została T-emu wbrew prawu o ekspektatywach. Równocześnie szlachta krakowska wzięła w obronę Mikołaja Czeskiego, któremu T. «gwałtownie i gromadnie zniósł i zburzył» młyn we wsi Czechy.
W lutym 1670 na Jasnej Górze uczestniczył T. w uroczystościach ślubnych Michała Korybuta i Eleonory Habsburżanki. Był na sejmie zwycz. t.r., na którym wyznaczono go na senatora rezydenta na ostatni kwartał r. 1671. Jako pułkownik pospolitego ruszenia brał udział w zjeździe szlachty sandomierskiej pod Sieciechowem 7 X 1670, a spod Pokrzywnicy (Koprzywnicy) 30 VI r.n. wysłał uniwersały do szlachty. Podczas wojny z Turcją w r. 1672 nie dość energicznie reagował na królewskie uniwersały, nie wierząc w upadek twierdzy kamienieckiej; zarzucano mu, że spowodował w ten sposób powolne gromadzenie się szlachty sandomierskiej na pospolite ruszenie. Po zawiązaniu przez szlachtę kor. konfederacji pod Gołębiem, a następnie przeniesieniu obozu pod Lublin, uczestniczył tam 26 X t.r. w zwołanej przez króla radzie senatu. Przewodniczył 5 XI obradom szlachty sandomierskiej pod Lublinem, a 13 XII jako pułkownik województwa wziął udział w jej zjeździe w Opatowie. Zapewne na początku r. 1673 ustąpił T. królowi star. żarnowieckie, które weszło w skład dóbr oprawnych królowej, w zamian otrzymał star. grodowe nowokorczyńskie. Na elekcji w r. 1674 oddał głos z woj. sandomierskim na Jana Sobieskiego. Podczas sejmiku deputackiego w Opatowie 9 IX 1675 został wyznaczony na rotmistrza pospolitego ruszenia pow. sandomierskiego. Na sejmie koronacyjnym 1676 r. w Krakowie opowiedział się za zawarciem sojuszy z Brandenburgią i cesarzem przeciw Turcji. Zapewne w czasie tego sejmu sfinalizował transakcję ze Stanisławem Opalińskim; ustąpił mu star. nowokorczyńskie w zamian za star. guzowskie (woj. rawskie), które jednak zaraz scedował Mikołajowi Grudzińskiemu, star. golubskiemu. Na sejmie 1678/9 r. wszedł do wyłonionej wówczas deputacji do boku króla, a na sejmie 1683 r. wyznaczono go na senatora rezydenta na 2. kwartał t.r.
T. i jego brat odziedziczyli po rodzicach klucze: podleszański (Podleszany, Rydzów, Wola Rydzowska, Książnice, Goleszów i Wola Goleszowska) w pow. pilzneńskim oraz kluczewski (Kluczewsko, Pilczyca, Brzeście i Koprusza) w pow. chęcińskim woj. sandomierskiego. W pow. chęcińskim T. posiadał od r. 1638 przez pewien czas m. Włoszczowa z wsiami Włoszczówka, Sułków i Kuzki. W l.n. nabył w pobliżu Kluczewska wsie: Góry Suche, Góry Mokre, Wolę Borową i Stanowiska. Po śmierci matki i brata rezydował głównie w Podleszanach, gdzie wybudował pałac. Pod jego opieką pozostawała bratanica, Anna Maria, która poślubiła Zygmunta Tarłę (zm. 1689), star. pilzneńskiego; w wyniku przegranego z nimi procesu, T. po r. 1675 podzielił się dobrami z bratanicą i przekazał jej wszystkie posiadłości w pow. chęcińskim. W r. 1679 nabył wsie Straszęcin, Wola Górska (obecnie Wola Wielka) oraz części Grabin i Góry Motycznej w pow. pilzneńskim. Z bratanicą dostał w r. 1682 drogą spadku, po zmarłej bezpotomnie ok. r. 1646 Krystynie ze Zborowskich tarłowej, Ołpiny i kilkanaście innych wsi w woj. krakowskim. Zarządzał dużym majątkiem drugiej żony, dziedziczki Filipowic i Rachwałowic w pow. proszowickim oraz Polanki Wielkiej i Małej w księstwie zatorsko-oświęcimskim. Żona była także posesorką kilku wsi w pow. proszowickim, kupionych na wyderkaf, a od woj. sandomierskiego Jana Zamoyskiego trzymała w zastawie m. Rożnów z przyległościami w pow. czchowskim; po pierwszym mężu miała do r. 1675 dożywocie zapisane na miasteczku Bobowa z przyległościami w tym powiecie. Dzięki drugiemu małżeństwu T. otrzymał 30 IX 1667 star. ciszkowickie (Ciężkowice, woj. krakowskie pow. biecki). Podczas najazdu dokonanego przez ludzi T-ego na wieś Czarna śmiertelnie pobito kaszt. czechowskiego Zygmunta Hynka; w r. 1676 zawarł T. ugodę z jego sukcesorami.
T. i jego pierwsza żona w r. 1648 przekazali 2 tys. złp. na remont kościoła w Pilczycy. Ufundował kanonię w kolegiacie tarnowskiej, zapisując w r. 1662 na ten cel 3 tys. złp. na Książnicach, a kościołowi w Straszęcinie w r. 1684 zapisał 1 tys. złp. Lubelski dominikanin, Fabian Sierakowski, dedykował T-emu jako swemu dobrodziejowi kazanie „Prognostyk z komety, która się w dzień świąteczny pokazała…” (L. 1665). T. zmarł przed 28 IV 1685, został zapewne pochowany w podziemiach kościoła w Książnicach.
Pierwszą żoną T-ego była od 2. poł. lutego 1638 Marianna z Łąckich (zm. ok. 1664), córka Mikołaja i Elżbiety Pilczyckiej, wdowa po chorążym zatorsko-oświęcimskim Krzysztofie Porębskim; informacja Włodzimierza Dworzaczka, że małżeństwo to zostało unieważnione, jest wątpliwa. Na początku stycznia 1667 ożenił się T. powtórnie, z Teresą z Laskowskich (zm. przed 10 V 1687), córką wojskiego zatorsko-oświęcimskiego, instygatora królewskiego Marcina i Katarzyny z Palczowskich, wdową po star. kowalskim i ciszkowickim Janie Laskowskim. Z drugiego małżeństwa pozostawił syna Jana Gratusa (zm. 1703), kaszt. zawichojskiego (ok. r. 1696), który po śmierci żony, Anny z Przerębskich (zm. 1699), zrezygnował przed 4 XI 1700 z urzędu i przyjął święcenia kapłańskie. Siostrzeńcami T-ego byli: Michał (zob.) i Stanisław (1643–1670, zob.) Radziejowscy, a wnuczką Anna Radziejowska, żona Wojciecha Remigiana Prażmowskiego (zob.).
Boniecki, XIII (Laskowski), XV (Łącki); Chłapowski K., starostowie niegrodowi w Koronie 1565–1795 (materiały źródłowe), W.–Bellerive-sur-Allier 2017; Dworzaczek; Estreicher, XIV 489, XXXI; Niesiecki, IX; PSB (Cynerski Rachtamowicz Jan); Urzędnicy, III/IV, IV/3; Żychliński, VI; – Biedrzycka A., Sprawy wojskowe na sejmiku sandomierskim w czasach Jana III Sobieskiego, w: Z życia politycznego szlachty i ziemiaństwa między Wisłą a Pilicą w XVI–XX wieku. Studia, Red. J. Gapys i in., Kielce 2017 s. 91; Byliński J., Elity intelektualne i polityczne w Rzeczypospolitej schyłku XVI w. i pierwszej połowy XVII w., w: Kultura polityczna w Polsce, Red. M. Kosman, P. 2005 V 93; Chmielewska M., Sejm elekcyjny Michała Korybuta Wiśniowieckiego 1669 roku, W. 2006 s. 61 (błędna identyfikacja); Ciara S., Senatorowie i dygnitarze koronni w drugiej połowie XVII wieku, Wr. 1990; Dąbrowski J. S., Senat koronny. Stan sejmujący w czasach Jana Kazimierza, Kr. 2000; Dworzaczek W., Leliwici Tarnowscy od schyłku XVI do czasów współczesnych, Tarnobrzeg 1996 s. 11, 12; Kowalski W., Struktura społeczna szlachty i struktura własności w powiecie chęcińskim w sześćdziesiątych latach XVII wieku, w: Stefan Czarniecki. Żołnierz – obywatel – polityk, Red. W. Kowalski, Kielce 1999 s. 136, 156; Kulecki M., Wygnańcy ze Wschodu. Egzulanci w Rzeczypospolitej w ostatnich latach panowania Jana Kazimierza i za panowania Michała Korybuta Wiśniowieckiego, W. 1997; Laszuk A., Struktura własności ziemskiej w województwie krakowskim na podstawie rejestrów pogłównego z 1662 r., „Kwart. Hist. Kult. Mater.” t. 41: 1993 nr 3 s. 415; Łoziński W., Prawem i lewem. Obyczaje na Czerwonej Rusi w pierwszej połowie XVII wieku, Kr. 1957 II; Maroń J., Senatorowie na sejmach za Jana III Sobieskiego, w: Z przeszłości Rzeczypospolitej w czasach nowożytnych, Red. K. Matwijowski i in., Wr. 1998 s. 62; Matwijowski K., Pierwsze sejmy z czasów Jana III Sobieskiego, Wr. 1976; Pielas J., Oleśniccy herbu Dębno w XVI–XVII wieku. Studia z dziejów zamożnej szlachty doby nowożytnej, Kielce 2007; Rawita-Witanowski M., Dawny powiat chęciński, Oprac. D. Kalina, Kielce 2001 s. 405; Tarnowski J., Urywek z diariusza Aleksandra Dominika hrabiego z Tarnowa i Czoboru, kanonika gnieźnieńskiego, 1691–1697, Lw. 1895 s. 26; Trawicka Z., Sejmik województwa sandomierskiego w latach 1572–1696, Kielce 1985; taż, Życie polityczne szlachty województwa sandomierskiego w drugiej połowie XVII w., w: Między monarchią a demokracją. Studia z dziejów Polski XV–XVIII wieku, Red. A. Sucheni-Grabowska, M. Żaryn, W. 1994; Wierzbicki L. A., Marszałkowie i parlamentarzyści. Studia z dziejów sejmu polskiego w XVII wieku, W. 2014; tenże, O zgodę w Rzeczypospolitej. Zjazd warszawski i sejm pacyfikacyjny 1673 roku, L. 2005; tenże, Senatorowie koronni na sejmach Rzeczypospolitej w XVII wieku, W. 2017; Wiśniewski J., Dekanat konecki, Radom 1913 s. 202–3; Wojciechowski L., Non turbetur cor vestrum. Ojciec Fabian o „komecie” w 1665 roku na niebie lubelskim widzianej, „Roczniki Human.” t. 56: 2013 z. 2 s. 155; – Akta sejmikowe woj. krak., III; Album stud. Univ. Crac., IV 105; Bielecki M., Iuno pronuba inclyta titulis…, Cracoviae 1689; Diariusz kołowania i konfederacji pod Gołębiem i Lublinem w 1672 r. wraz z aktem konfederacji, Oprac. A. Przyboś, K. Przyboś, Wr. 1972; Elementa ad fontium editiones, XXXIII; Kochowski W., Lata Potopu 1655–1657, Oprac. L. Kukulski i in., W. 1966; Kumor B., Archidiakonat sądecki. Opracowanie materiałów źródłowych do atlasu historycznego Kościoła w Polsce, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kośc.” t. 9: 1964 s. 161; tenże, Prepozytura tarnowska. Opracowanie materiałów źródłowych do atlasu Historycznego Kościoła w Polsce, tamże t. 12: 1966 s. 60, 62; Listy Jana Andrzeja Morstina (1656–1675), Wyd. S. Ochman-Staniszewska, „Studia Hist.” t. 52: 2009 z. 3–4 s. 302; Lustracja województwa krakowskiego 1659–1664, Wyd. A. Falniowska-Gradowska, F. Leśniak, W. 2005 I–III; Pisma do wieku J. Sobieskiego, I cz. 1; Relacje wojenne z pierwszych lat walk polsko-kozackich powstania Bohdana Chmielnickiego okresu „Ogniem i Mieczem” (1648–1651), Oprac. M. Nagielski, W. 1999; Traktaty polsko-austriackie z drugiej połowy XVII wieku, Oprac. Z. Wójcik, W. 1985; Vol. leg., IV 207, V 46, 56, 76, 276, 289, 335, 552, 674; – AGAD: Arch. Skarbu Kor., nr 84, Księgi addytamentów wojsk., sygn. 2 s. 1, 32, Księgi grodzkie wieluńskie, Inskrypcje, t. 82 s. 18–19, 1346–8, t. 83 s. 129–30, 542–3, Metryka Kor., t. 206 k. 345–5v, t. 210 k. 771–1v; AP w L.: Księgi grodzkie lub., Zapisy, t. 77 k. 357–8, t. 79 k. 496v–7, t. 81 s. 377–9v, t. 116 k. 118v–19v; Arch. Narod. w Kr., Oddz. na Wawelu: Castr. Crac., Insc., t. 229 s. 220, t. 246 s. 1008–15, 1010–15, 1028–33, t. 249 s. 35–9, t. 251 s. 553–5, t. 263 s. 875–7, t. 273 s. 1555–6, t. 279 s. 462–3, t. 280 s. 1111–16, t. 282 s. 365–70, 1588, t. 289 s. 3112–16, t. 294 s. 210–24, 742–3, t. 298 s. 2866, t. 299 s. 1232–3, t. 300 s. 2490–7, 3066–7, t. 301 s. 2709–10, t. 302 s. 974–9, 1004–5, 1038–43, 1093–6, t. 304 s. 1006–9, 1155–8, 1188–98, 2729–39, 3089–3100, 3104–23, 3196–9, t. 305 s. 102–4, 1877–9, 2340, t. 309 s. 1201–3, 1208–17, t. 311 s. 29–34, 181–5, 627–9, 639–44, t. 312 s. 2038–43, t. 314 s. 2823–4, Castr. Crac., Rel., t. 62 s. 280–98, t. 63 s. 455–6, t. 69 s. 2020–1, t. 73 s. 829–30, t. 88 s. 1173–6, t. 95 a s. 1126–30, 1607, 1817, t. 101 B s. 265–9, t. 116 s. 320–5, Rękopisy depozytowe, sygn. 317 s. 117–24, 129–68, 193, 196–8, 209–11, 615–16, sygn. 318 s. 58–9, 199–206, 277–80, 295, Terr. Pilsnensia, t. 82 s. 160–3, 400–4, 481–2; B. Jag.: rkp. 4326 s. 32–3, sygn. Przyb. 123/52 (obecnie w Muz. Hist. m. Tarnobrzega) k. 98–101v, 103v, 105v, 107–11, 113v, 115v, 172–6, 180–1; B. Nauk. PAU i PAN w Kr.: rkp. 8338 k. 114–15, 184, 364–4v, 417, 430–3, 440, 448v, 459, 470, 519–21, 527v, 540; L’vivs’ka naukova biblioteka im. V. Stefanyka we Lw.: F. 5 op. 2 sygn. 21, 48, F. 141 op. 1 sygn. 82 s. 3–8, 11–16, 29–32, 43–6, 85–8, 101–10, 153 i n., 315–18, 331–40, 383–402, 449–2, 457–99, 517–20, 609–46, 767–70, 819, F. 141 op. 3 sygn. 481.
Mariusz Lubczyński