Tartakower Arie (Leon) (1897–1982), działacz syjonistyczny, socjolog, demograf, historyk, profesor Uniwersytetu Hebrajskiego w Jerozolimie.
Ur. 24 IX w Brodach w rodzinie żydowskiej, był synem Natana, kupca, założyciela pierwszych organizacji syjonistycznych w Galicji, i Zofii (Slaty, Zachawy) z domu Fichman.
T. od r. 1908 uczył się w Gimnazjum w Brodach; należał tam do organizacji syjonistycznej Ceirej Cijon (Młodzież Syjonu). Po wybuchu pierwszej wojny światowej w r. 1914 wyjechał do Wiednia, gdzie uczęszczał do Wyższej Szkoły Realnej i w czerwcu 1915 zdał maturę. W listopadzie t.r. podjął studia na Wydz. Prawa uniw. w Wiedniu, ale przerwał je po zmobilizowaniu w r.n. do armii austro-węgierskiej. Od listopada 1918 kontynuował studia i 17 VI 1920 otrzymał tam stopień doktora. T.r. ożenił się z Malwiną (Malką) Schikler i wyjechał z nią do Palestyny, gdzie pracował przy budowie kibucu Kirjat Anawim pod Jerozolimą oraz działał w Komitecie Centralnym partii Ha-Poel Ha-Cair (Młody Robotnik). W r. 1921 wrócił do Wiednia i na Wydz. Prawa tamtejszego uniwersytetu rozpoczął studia z zakresu nauk politycznych. Na podstawie pracy Das landwirtschaftliche Genossenschaftswesen der Juden in Pälestina (Berlin 1923), napisanej pod kierunkiem K. Grünberga i O. Spanna, otrzymał 17 XI 1922 stopień doktora nauk o państwie.
W r. 1922 zamieszkał T. w Łodzi; został tam sekretarzem zarządu Tow. Żydowskich Szkół Średnich (potem Tow. Szkół Żydowskich) oraz wszedł do władz światowych Syjonistycznej Partii Pracy «Hitachdut» («Związek»): Rady Naczelnej i Komitetu Wykonawczego. Partię tę reprezentował w Centralnym Komitecie Wykonawczym Organizacji Syjonistycznej w Polsce. Od r. 1927 był sekretarzem «Hitachdut» w Polsce i odtąd uczestniczył we wszystkich Kongresach Syjonistycznych, obradujących co dwa lata w Szwajcarii (w r. 1933 wyjątkowo w Pradze); wszedł w skład Komitetu Wykonawczego Kongresów, początkowo jako zastępca członka, a od r. 1929 jako członek. W r. 1928 został wybrany do Rady Naczelnej Żydowskiego Centralnego Tow. Emigracyjnego «JEAS». Współpracował z wydawanym od stycznia do czerwca 1929 warszawskim miesięcznikiem literackim „Sne” („Krzew gorejący”), a okresowo t.r. z wileńskim tygodnikiem „HaOlam” („Świat”). Opublikował w języku hebrajskim książkę Toldot tenuat haowdim hajehudit (Historia żydowskiego ruchu robotniczego, Warsze 1929–31 I–III). Wszedł do powołanej 11 VIII na XVI Kongresie Syjonistycznym w Zurychu Agencji Żydowskiej, początkowo do jej Rady Administracyjnej, a po r. 1931 do jej Zarządu.
Od r. 1930 wykładał T. jako docent historię i socjologię w Inst. Nauk Judaistycznych w Warszawie; współpracował jednocześnie z wileńskim Jidiszer Wisnszatłecher Institut oraz warszawskim Inst. Badań Spraw Narodowościowych. W Łodzi w l. 1930–5 publikował w „Miesięczniku Żydowskim”, a w l. 1931–3 wydawał tygodnik jidyszowy „Folk un Land” („Naród i kraj”). Po połączeniu w styczniu 1933 działającego w Polsce «Hitachdut» z Poalej Syjon-Prawica z byłej Galicji i powołaniu Zjednoczonej Partii Syjonistyczno-Socjalistycznej «Hitachdut-Poalej Syjon» został jej sekretarzem generalnym. Z Ignacym Schipperem i Aleksandrem Hafftką zredagował książkę „Żydzi w Polsce odrodzonej. Działalność społeczna, gospodarcza, oświatowa i kulturalna” (W. 1932–3 I–II), a sam był autorem książek Batei hasefer szel hacibur hajehudi bepolin (Szkoły społeczności żydowskiej w Polsce, Warsze 1933) i Haam hajehudi bizemanenu (Żydzi w naszych czasach, Lodz 1935–6) oraz broszury Selbstversorgung (Wien 1934). W sierpniu 1936 uczestniczył w Genewie w zgromadzeniu założycielskim Światowego Kongresu Żydów i wszedł w skład jego Rady Naczelnej z siedzibą w Paryżu. W r. 1937 został prezesem Żydowskiego Komitetu Gospodarczego w Łodzi. Współpracował z ukazującym się na przełomie l. 1937 i 1938 warszawskim kwartalnikiem literackim „Tchumim” („Granice”). W wyborach samorządowych 18 XII 1938 kandydował z listy Syjonistycznego Bloku Demokratycznego i zdobył w Łodzi mandat radnego. Odszedł wtedy z Rady Naczelnej «JEAS». Ogłosił książki: Zarys socjologii żydostwa (Lw. 1938), Emigracja żydowska z Polski (W. 1939) Jidisze wanderungen (W. 1939, przekł. hebrajski, Jerusalem 1940, wyd. 2, 1947) oraz Jidisze emigracje un jidisze emigracje-politik (Emigracja żydowska i żydowska polityka emigracyjna, Vilna 1939).
Po wybuchu drugiej wojny światowej został T. przez władze Światowego Kongresu Żydów wysłany do Palestyny, a następnie USA, w celu organizowania pomocy polskim Żydom. W Nowym Jorku wszedł we wrześniu 1940 do amerykańskiego oddz. powołanej w Palestynie Reprezentacji Żydostwa Polskiego. We wrześniu 1941 został dyrektorem ds. pomocy humanitarnej Światowego Kongresu Żydów oraz zastępcą dyrektora generalnego afiliowanego przy Kongresie Inst. Spraw Polskich. Kierował odtąd Radą Związku Uchodźców i Imigrantów Żydowskich z Polski oraz okresowo Dep. Imigracji i Kolonizacji American Jewish Committee. Współpracował z nowojorskimi czasopismami: kwartalnikiem „Jewish Social Studies” i wydawaną dwa razy w tygodniu „Naszą Trybuną”, redagowaną przez Jakuba Apenszlaka (w r. 1943 jako współredaktor). W styczniu 1944 przebywał w Londynie, gdzie spotkał się m.in. z premierem Stanisławem Mikołajczykiem i prezydentem Władysławem Raczkiewiczem. Doprowadził, m.in. z Ignacym Schwarzbartem, do powołania 20 IV t.r. przez rząd Mikołajczyka Rady ds. Ratowania Ludności Żydowskiej.
Po zakończeniu wojny osiadł T. w r. 1946 w Palestynie. Na Uniw. Hebrajskim w Jerozolimie wykładał jako profesor socjologię. Z ramienia Światowego Kongresu Żydów spotkał się w Polsce we wrześniu 1947 z działaczami Centralnego Komitetu Żydów. Po proklamowaniu 14 V 1948 państwa Izrael kierował założonym przez siebie Izraelskim Stow. ONZ oraz izraelską sekcją Światowego Kongresu Żydów; redagował także wydawany przez Kongres kwartalnik „Gešer” („Most”). Współpracował z powołanym w r. 1953 Inst. Yad Vashem w Jerozolimie. Opublikował kolejne książki: Ha Adam hanoded, alhahagira weal haalija beawar uwejamenu (Człowiek tułacz, migracja i imigracja w przeszłości i obecnie, Tel Aviv 1954), Hachewra hajehudit (Społeczeństwo żydowskie, Tel Aviv–Jerusalem 1955), Megilat hahitjašwut (Deklaracja osiedlenia, Tel Aviv 1958), In Search of Home and Freedom (London 1958), Hachewra hajerušalmit (Społeczność Jerozolimy, Tel Aviv– Jerusalem 1959), Hahitjašwut hajehudit bagola (Osadnictwo żydowskie na świecie, Tel Aviv 1959), Am we-Olamo (Naród i jego świat, Tel Aviv 1963) i Šiwtej Jisrael (Pokolenia Izraela, Tel Aviv 1963–9 I–III). Nawiązał także współpracę z wydawanym w Londynie od r. 1959 czasopismem „Jewish Journal of Sociology”. Kierował od t.r. komitetem wykonawczym Światowej Konfederacji Hebrajskiej (Brit Iwrit Olamit), a od r. 1976 Komitetem Humanitarnym, wspierającym osiedlenie w Izraelu etiopskich Żydów. W r. 1971 zakończył kierowanie izraelską sekcją Światowego Kongresu Żydów, natomiast w Kongresie zarządzał odtąd Dep. Kultury.
T. ogłosił ponad sto artykułów z zakresu demografii, historii i socjologii Żydów (w językach polskim, angielskim, hebrajskim, niemieckim i jidysz). Uważany za prekursora w tych dziedzinach nauki, badał m.in. dzieje syjonizmu, zagadnienia antysemityzmu, emigrację i procesy integracji narodu żydowskiego oraz jego status jako mniejszości etnicznej. Zmarł 20 XI 1982 w Jerozolimie, został pochowany na cmentarzu Sanhedria.
W małżeństwie z Malwiną (Malką) Schikler miał T. syna Jochanana (1925–1944), podczas drugiej wojny światowej żołnierza 315. regimentu piechoty Armii USA, poległego w walkach we Francji.
Edelheit H., Edelheit A., History of Zionism, Boulder 2000; Enc. Judaica (Jerusalem), XV; Encyclopaedia Judaica, Detroit–New York 2007 XIX; Encyclopedia of Zionism and Israel, New York 1971 II; Entsiklopedyah le-halutse ha-yishuv u-vonav, (b.m.w.) 1950 IV; Grosse Jüdische National-Biographie, (b.m.r.w.) VI; Heuer R., Bibliographia Judaica, Frankfurt a. Main 1988 III; Kempa A., Szukalak M., Żydzi dawnej Łodzi, Ł. 2003 III; Polski słownik judaistyczny, W. 2003 II; Słownik historyków polskich, W. 1994; The Universal Jewish encyclopedia in ten volumes, New York 1948 X; Who’s who in world Jewry, New York 1955 XLV; Wincławski W., Słownik biograficzny socjologii polskiej, Tor. 2011 IV; – Engel D., Facing a holocaust, Chapel Hill–London 1993; Grabski A., Centralny Komitet Żydów w Polsce (1904–1950), W. 2015; Manor A., Arieh Tartakower, Tel Aviv 1963 (bibliogr. prac, fot.); Spodenkiewicz P., Zaginiona dzielnica. Łódź żydowska – ludzie i miejsca, Ł. 1998; Stola D., Nadzieja i zagłada, W. 1995; Studia z dziejów trójjęzycznej prasy żydowskiej na ziemiach polskich (XIX–XX w.), Red. J. Nalewajko-Kulikov, W. 2012; Wachowska B., Zarys portretu politycznego elektoratu żydowskiego Łodzi międzywojennej w świetle parlamentarnych i samorządowych kampanii wyborczych 1919–1938, w: Dzieje Żydów w Łodzi 1820–1944, Ł. 1991 s. 280; Walicki J., Ruch syjonistyczny w Polsce w latach 1926–1930, W. 2005; Żydowska mozaika polityczna w Polsce 1917–1927, Oprac. C. Brzoza, Kr. 2003; – Sprawozdania gimnazjum w Brodach 1908–1914, Brody 1908–1914; – „Newsletter (World Union of Jewish Studies)” 1983 nr 22 s. 11–13 (nekrolog); – Archiv der Universität Wien w Wiedniu: sygn. M 32.9 nr 298 (rejestr promocji doktorskich, Wydz. Prawa), sygn. J 40.1 nr 38 (rejestr egzaminów końcowych Wydz. Prawa), sygn. M 37.1 nr 29 (protokół promocji doktorskiej Wydz. Prawa); USC w Łodzi: sygn. IV–1655/45/1925 (akt ur. syna, Jochanana).
Tomasz Latos