Tarczyński Władysław Paulin, pseud.: Jeremiasz, Władek, Strażak, Ślepowron (1845–1918), kolekcjoner, działacz społeczny, publicysta.
Ur. 22 VI w Płocku, był synem Kazimierza Jana (1802–1873), budowniczego fortepianów, i jego drugiej żony Agnieszki z Wachulskich (1815–1870), córki krawca i uczestnika powstania listopadowego. Miał liczne rodzeństwo, m.in. Józefa Marcelego (1841–1897), pianistę i kompozytora, oraz Hipolita Bogumiła (zob.), a także starsze rodzeństwo przyrodnie z małżeństwa ojca z Marianną z Grodzickich, m.in. Franciszka (zob., tu informacje o rodzinie).
T. po ukończeniu szkoły elementarnej w Płocku, uczył się w tamtejszym gimnazjum; wskutek bankructwa ojca przerwał naukę w r. 1858 i przeniósł się z rodziną na wieś do Radziwia. Od r. 1862 uczył się w Łowiczu, gdzie zdał egzamin eksternistyczny z zakresu szkoły średniej. Równocześnie pod kierunkiem ojca przygotowywał się do zawodu korektora (stroiciela) fortepianów i w r. 1867 rozpoczął działalność w tym zakresie. W Łowiczu otworzył także «Skład najmu i kupna fortepianów». W swym mieszkaniu prowadził od r. 1879 «salon abonamentowy» gry na fortepianie, a w l. 1879–84 wspólnie z żoną bezpłatną wypożyczalnię książek. Był jednym z inicjatorów powołania w r. 1879 łowickiej Ochotniczej Straży Ogniowej oraz utworzenia Kasy Pomocy dla rodzin uboższych strażaków. Zaprojektowany przez niego wóz strażacki otrzymał w r. 1883 srebrny medal na Wystawie Rolniczej w Warszawie. T. ułożył i wydał dwa modlitewniki: Pomoc cierpiącym. Nabożeństwo żałobne za dusze zmarłych (Łowicz 1887) oraz Karawika, czyli krzyż o dwóch ramionach. Nabożeństwo w czasie cholery i innych chorób epidemicznych (Łowicz 1892, wyd. 4, Łowicz 1915). Na łamach „Łowiczanina” i „Ziemi” zamieszczał w l. osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych artykuły o zabytkach Łowicza i zbieraniu pamiątek, a pod pseud. Jeremiasz, Władek, Strażak i Ślepowron współpracował z „Dziennikiem Kujawskim”, „Zorzą”, „Wiekiem” i „Dziennikiem Powszechnym”. Przyjęty w r. 1894 do Bractwa Archikonfraterni Literackiej, działającej przy archikatedrze św. Jana w Warszawie, pisał okolicznościowe marsze i pieśni strażackie, do których muzykę komponował jego brat Józef Marceli. Zajmując się strojeniem fortepianów w okolicznych dworach, kontynuował pasję kolekcjonerską ojca, zbierał monety, pieczęcie, dokumenty i militaria. Na łamach „Tygodnika dla wszystkich” (1896 nr z 26 XI) ogłosił artykuł zachęcający do zbierania archiwaliów i pamiątek patriotycznych. W r. 1898 otworzył na krótko filie składu fortepianów w Sosnowcu i Będzinie. Opublikował pracę Łowicz – wiadomości historyczne z dodaniem innych szczegółów (Łowicz 1899), z której honorarium przeznaczył na remont łowickiego kościoła p. wezw. św. Wojciecha. Należał w Łowiczu do założycieli w r. 1899 Tow. Pożyczkowo-Oszczędnościowego, a w r. 1901 Tow. Wzajemnego Kredytu (w l. 1908–15 był jego dyrektorem). Od r. 1902 pełnił funkcję prezesa Zarządu Ochotniczej Straży Ogniowej, a w l. 1906–7 był członkiem zarządu łowickiego Koła Polskiej Macierzy Szkolnej. Należał też od r. 1902 do Tow. Opieki nad Polskimi Zabytkami Sztuki i Kultury w Krakowie.
Wykorzystując kolekcję rodzinną oraz dary, T. 21 IV 1907 otworzył Muz. Starożytności i Pamiątek Historycznych w Łowiczu. Zbiory obejmowały ponad 3 tys. eksponatów, m.in. monet, medali, pieczęci (także cechów łowickich), pamiątek z powstania styczniowego (np. militariów), komplet druków łowickich z l. 1761–1815 oraz autografy: Tadeusza Kościuszki, Fryderyka Chopina, Adama Mickiewicza i in. Znalazły się tu także eksponaty ilustrujące rozwój sztuki ludowej. T. na łamach lokalnej prasy zabierał głos na temat ochrony zabytków, m.in. w artykule Zamek arcybiskupi w Łowiczu („Łowiczanin” 1913 nr 15). Po wybuchu pierwszej wojny światowej zaczął prowadzić Kronikę dziejów Łowicza z pierwszych 9 miesięcy wielkiej wojny światowej 1914–1915 (wyd. pt. Nie wybiła godzina wybawienia z otchłani nieszczęść… w oprac. M. Wojtylaka, W. 2015). W czerwcu 1915 został aresztowany przez armię niemiecką i wywieziony jako zakładnik do obozu jenieckiego w Celle pod Hanowerem. Muzeum przestało istnieć, a zbiory uległy częściowej dewastacji, m.in. zagrabiono całą kolekcję numizmatyczną. Zwolniony, T. wrócił 10 XI 1916 do Łowicza. Zajął się wówczas inwentaryzacją pozostałych eksponatów Muzeum; w czerwcu 1918 przekazał je m. Łowiczowi. Zmarł 6 X 1918 w Łowiczu, został pochowany na tamtejszym cmentarzu Świętego Ducha, tzw. Emaus.
W zawartym 5 II 1868 w Łowiczu małżeństwie z Marianną Ludwiką z Sucheckich (zm. 1870) miał T. syna Antoniego Saturnina (zm. 1870). Powtórnie ożenił się 10 VIII 1872 w Warszawie z nauczycielką, Wandą z Karpowiczów (ur. 1849), córką Donata Karpowicza i Ludwiki z Gargulskich, w pierwszym małżeństwie żoną Józefa Krogulskiego (zob.); w tym związku miał córki: Cecylię Zenobię (1873–1893), Bogumiłę Wandę (ur. i zm. 1880), Janinę Michalinę (ur. i zm. 1885) i Jadwigę Zofię (1875–1969), żonę Emila Balcera (1863–1941), kupca, w czasie pierwszej wojny światowej burmistrza Łowicza, oraz synów: Władysława Kazimierza (1878–1916), inżyniera elektryka, współpracownika „Przeglądu Technicznego”, i Mariana (1882–1941).
Staraniem dzieci, Mariana i Jadwigi Balcer, otwarto 26 V 1927 w Łowiczu przy Starym Rynku Muz. Miejskie im. T-ego; jego kustoszem został syn, Marian. Muzeum, zamknięte w r. 1937 z powodu złego stanu budynku, zostało ponownie otwarte 26 IV 1959 jako Oddz. Muz. Narodowego w Warszawie; pierwsze piętro poświęcono T-emu i jego zbiorom.
Katalog wystawy w stulecie muzeum (1905–2005), Łowicz 2005; – Antoniewicz W., Zbiór wykopalisk. Muzeum Starożytności im. W. Tarczyńskiego w Łowiczu, „Wiad. Archeol.” T. 7: 1922 s. 121–41; Iwanowska T., Nieznane karty z życia rodziny Władysława Tarczyńskiego, „Roczniki Łowickie” T. 10: 2012 (2013) s. 214–48; taż, 100 lat działalności Ochotniczej Straży Pożarnej w Łowiczu 1879–1979, Łowicz 1979; Krogulska J., Krogulski M. L., Genealogia rodziny Gargulskich…, W. 2016; Stawiarska T., Kazimierz Tarczyński – budowniczy fortepianów, starożytnik (1802–1873), „Kwart. Hist. Kult. Mater.” R. 64: 2016 nr 3 s. 339–40, 349–50, 352–3 (fot.); Warchałowski W., Historia zbiorów Władysława Tarczyńskiego i Muzeum Miejskiego w Łowiczu 1907–1939, Łowicz 1997; tenże, Władysław Tarczyński i jego idea muzeum w Łowiczu, Łowicz 1988; Wojtylak M., Szkice łowickie, Łowicz 2006 s. 61–4 (dot. Hipolita Bogumiła); tenże, Zbiory biblioteczne Władysław Tarczyńskiego w Łowiczu, Łowicz 1993; – Rybacki K., Notatki jeńca z Dänholmu i zamku Celle, Łowicz 1928 s. 60, 64, 66, 82; – „Gaz. Kujawska” 1907 nr 27; „Gaz. Łowicka” 1918 nr 36, 40 (wspomnienie pośmiertne); „Kur. Lwow.” dod. liter.-nauk. „Na ziemi naszej” 1909 nr 15; „Łowiczanin” 1920 nr 24, 1927 nr 20; „Nasz Dzien.” 1999 nr z 22 I; „Polska Narod.” 1937 nr 35, 41; „Słowo Kujawskie” 1928 nr z 27 IX; „Tyg. Ilustr.” 1927 nr 39; „Ziemia” 1913 nr 15, 16; – AP w W., Oddz. w Łowiczu: Zbiór T-ego, sygn. 1, 2, 3, 14, 17, 108, 147, 217, 247, 273, 350, 389, 390–392; B. im. Zielińskich Tow. Nauk. Płockiego w Płocku: sygn. R.419; Muz. w Łowiczu: Zbiory T-ego, Księga pamiątkowa rodziny Tarczyńskich, sygn. Łow. D.2; – Mater. w posiadaniu rodziny: Genealogia […] Tarczyńskich […], ułożył […] Hipolit Bogumił Tarczyński (W. 1877, rkp.), dok., listy, fot.
Teresa Iwanowska