Potulicki Bonawentura Michał h. Grzymała (1756–1805), przyrodnik, właściciel ziemski. Ur. 16 VII w Warszawie, był synem Aleksandra Hilarego, star. borzechowskiego, generał-majora wojsk kor., i Eleonory Teresy z Potockich, córki Michała, star. trembowelskiego.

Po śmierci matki od r. 1761 P. wychowywał się pod opieką jej siostry Urszuli Wielopolskiej. Nauki początkowe pobierał od r. 1762 w konwikcie księży teatynów w Warszawie. W l. 1772–4 kształcił się w Akademii Turyńskiej we Włoszech, a następnie zwiedził Florencję, Rzym, Bolonię, Padwę, Wiedeń, gdzie również uzupełniał swoje wykształcenie. W r. 1776 powrócił do kraju i początkowo przebywał w Warszawie, a po śmierci ojca w r. 1780 przeniósł się do odziedziczonego w Prusach Zachodnich majątku, który obejmował m. in. Więcbork, Sępólno i Potulice koło Nakła w pow. złotowskim. W późniejszych latach otrzymał w spadku po Urszuli Wielopolskiej majątek Obory koło Warszawy. Na Mazowszu miał jeszcze Wągrodno i Rogów nad Wisłoką. Posiadał także dobra w dawnych Prusach Królewskich i na Podlasiu, które zmuszony był sprzedać w celu spłacenia długów. Przy pomocy księdza Łukasza Mikołajowicza, dawnego swojego nauczyciela z Warszawy, wyprowadził majątek z upadku i przez współczesnych był uważany za znawcę rolnictwa. Dn. 28 VIII 1780 otrzymał zatwierdzenie tytułu hrabiowskiego przez króla pruskiego Fryderyka II. Informacja, że w r. 1782 został mianowany star. borzechowskim jest mylna. Dn. 12 XII 1788 został kawalerem Orderu Św. Stanisława.

W swoich majątkach P. prowadził różne badania i przeprowadzał doświadczenia, których wyniki usiłował zastosować w praktyce. Dn. 4 XI 1802 został członkiem rzeczywistym Tow. Warszawskiego Przyjaciół Nauk (TWPN). W czynności Towarzystwa włączył się bardzo aktywnie, wygłaszał odczyty i recenzował prace rolnicze i przyrodnicze innych autorów, m. in. tłumaczenie książki Ch. Picketa „O płodozmianach” dokonane przez Aleksandra Potockiego, a w r. 1803 wystąpił z wnioskiem, aby TWPN zajęło się sprawą walki ze szkodnikami lasów w Polsce. Pracując w Wydziale Historii Naturalnej TWPN, otrzymał zlecenie przygotowania projektu podstawowego podręcznika historii naturalnej dla szkół i projekt ten przedłożył 10 III 1803. Wg P-ego podręcznik powinien skrótowo ujmować wiadomości o niebie i ziemi, wybrane z dzieł najsłynniejszych pisarzy, a więc podstawy astronomii, geologii, botaniki i zoologii, antropologii oraz rozdział o Stwórcy wszechświata. Nie wiadomo, czy projekt został przyjęty przychylnie; P. w każdym razie przystąpił do pisania dzieła. Nie ukończył nawet pierwszego tomu, a losy rękopisu nie są znane. Następna praca przedstawiona w TWPN 5 XII 1803 dotyczyła właściwości bursztynu. P. przez dłuższy czas poddawał analizie chemicznej bursztyn wydobyty na terenie swojego majątku, opisał jego skład chemiczny, wówczas słabo jeszcze zbadany, a stwierdziwszy podobieństwo do żywic roślinnych, wyłożył swój pogląd na jego pochodzenie. Z polecenia Towarzystwa stanął też na czele deputacji, która oceniała pracę Aleksandra Chodkiewicza o udoskonalonym przezeń termometrze.

P. prowadził także obserwacje meteorologiczne i w rękopisie pozostawił opis i rysunki stosowanych przez siebie instrumentów meteorologicznych. Interesował się nowościami techniki. W celu dostarczenia wody do browaru w Oborach sprowadził z Francji taran hydrauliczny, tzw. Belier Hydraulique, czyli urządzenie do pompowania wody. Przeprowadził z nim liczne doświadczenia nad podnoszeniem wody do kilku metrów w górę. Wyniki ich opisał w artykule Doświadczenia czynione z taranem hidraulicznym („Nowy Pam. Warsz.” T. 20: 1805 s. 167–75). Wszystkie rozpoczęte badania zostały przerwane przez przedwczesną śmierć P-ego i większość z nich nie była publikowana. Nieliczne ukazały się w „Nowym Pamiętniku Warszawskim” i, w skrócie, w sprawozdaniach z posiedzeń TWPN. Starał się o nadanie praw miejskich (1783) dla Więcborka. W r. 1795 kazał przekopać kanał, w celu odwodnienia bagnistej doliny Noteci, w której leżała część jego dóbr. W Sępólnie ufundował w l. 1799–1803 nowy kościół parafialny; wcześniej już, w l. 1778–9, ukończył rozpoczętą przez ojca budowę kościoła parafialnego w Więcborku. W r. 1787 ufundował kaplicę pod wezwaniem św. Katarzyny na wzgórzu tego imienia. W r. 1805 obronił przed wysiedleniem z Sępólna ubogą ludność żydowską. P. przez kilka lat prowadził dziennik, którego fragmenty z r. 1794 znajdują się w Bibliotece Narodowej w Warszawie. Zmarł 24 XII 1805 w Warszawie, pochowany został w warszawskim kościele Reformatów.

Z małżeństwa zawartego 8 X 1782 z Elżbietą z Wodzickich, córką Eliasza, star. krakowskiego, miał P. córki: Józefę (1787–1848), żonę Jana Wielopolskiego, senatora-kaszt. w Król. Pol., Urszulę, żonę Stanisława Rostworowskiego, majora w pułku szwoleżerów gwardii Napoleona, i synów: Antoniego (1785–1786), Kaspra (1 I 1792–12 XII 1853), dziedzica Więcborka i majątku Obory, Kazimierza, dziedzica Potulic (zob.), i Jana Kantego (zm. w dzieciństwie).

W Więcborku do chwili obecnej znajduje się ulica Potulickich.

Portret P-ego malowany na płycie blaszanej, na nagrobku w kościele parafialnym w Więcborku (1806) oraz portrety P-ego i jego żony pędzla Kazimierza Wojniakowskiego w Muz. Narod. w P.; – Enc. Org.; Słown. Geogr., (Sępólno, Obory, Potulice, Więcbork); Borkowski, Almanach; Uruski; Żychliński, VIII 179, XI 238; Łoza, Kawalerowie, s. 89; Katalog zabytków sztuki w Pol., XI z. 13 (pow. sępoleński), figura 71 (portret nagrobny P-ego); – Kosiek Z., Nauki rolnicze w Tow. Warsz. Przyj. Nauk, Wr. 1967, Monografie z Dziejów Nauki i Techniki, 42; Kraushar, Tow. Warsz. Przyj. Nauk., I; Michalski J., Z dziejów Towarzystwa Przyjaciół Nauk, W. 1953 s. 56, 233, 244; Schmitt F. W., Der Kreis Flatow, Tor. 1867; Wilczyński M., Klasztor świętego Kazimierza OO Reformatów w Krakowie, Kr. 1983; – Potocki L., Urywek wspomnień, P. 1876; – „Nowy Pam. Warsz.” T. 16: 1804 s. 202–3, T. 20: 1805 s. 174–81; „Roczniki Tow. Warsz. Przyjaciół Nauk” T. 6: 1810 s. 86–92 (Potocki F., Pamięć Michała Potulickiego); – AGAD: Acta Obligationum, t. 63 k. 1146–1148, t. 69 k. 215, 250, t. 87 k. 292–293, t. 88 k. 302, 911; B. Narod.: sygn. I 6424 (M. Potulicki, Dziennik na rok 1794); – Materiał dostarczony przez Sławomira Leitgebera w Materiałach Red. PSB.

Ligia Hayto