Tański Czesław Aleksy (1862–1942), malarz, rysownik, konstruktor-amator modeli latających i szybowców, pionier szybownictwa w Polsce.
Ur. 17 VII w Pieczyskach (niekiedy podawany błędnie r. 1861 lub 1863). Był synem Adama, właściciela tych dóbr, powstańca styczniowego, oraz Celiny z Żołdowiczów, absolwentki Aleksandryjskiego Inst. Wychowania Panien (Inst. Maryjskiego), uczennicy malarza Aleksandra Lessera. Miał brata Maurycego Mariana oraz trzy siostry: Marię Helenę, Ludmiłę Zofię i Wandę Jadwigę.
T. uczył się w szkole finansowanej przez kolej Warszawsko-Wiedeńską (najprawdopodobniej trzyletniej Szkole Technicznej Drogi Żelaznej Warszawsko-Wiedeńskiej). Wg Stanisława Łozy ukończył III Gimnazjum w Warszawie. W l. 1879–82 studiował w warszawskiej Klasie Rysunkowej pod kierunkiem Aleksandra Kamińskiego oraz Wojciecha Gersona, który uważał go za zdolnego malarza. Już w r. 1879 pokazał w TZSP w Warszawie obrazy Grajek wiejski i Na łące. Dzięki rocznemu stypendium z funduszu Franciszka Korwin-Szymanowskiego wyjechał do Monachium i w lutym 1882 podjął studia malarskie w tamtejszej ASP. We wspomnieniach notował, że był tam uczniem O. Seitza, jednak w dokumentach szkoły figuruje jako uczeń Alfreda Wierusz-Kowalskiego. W czasie studiów eksponował swoje obrazy w kraju; pokazane w r. 1883 w Krakowie i Warszawie prace W polu i W ogrodzie, zostały ocenione krytycznie. Prawdopodobnie w poł. t.r. wrócił do kraju; w warszawskim TZSP pokazał t.r. kompozycję Na spacerze, a w r. 1884 obrazy Pod figurą i Pasieka. W Nowochwastowie, majątku Lubowidzkich na Podolu, wykonał rysunki: z widokiem dworu i dwukrotnie wnętrze saloniku z postacią Edwarda Rulikowskiego (w zbiorach Muz. Narod. w W.). W r. 1885 wyjechał do Moskwy, gdzie, jak sam wspominał, był przez dwa lata ilustratorem w tygodniku „Russkij Sport”, a dla moskiewskiego Tow. Wyścigów Konnych malował olejne podobizny koni; tworzył też portrety oraz «wiele scen rodzajowych z życia rosyjskiego». Wstąpił do moskiewskiego Tow. Artystów (Moskiewskie Tow. Malarzy) i uczestniczył we wszystkich organizowanych przez nie wystawach. Ok. r. 1893 osiadł w folwarku Wygoda pod Janowem Siedleckim (obecnie Janów Podlaski), by na zamówienie tamtejszej Stadniny Państw. malować konie. Następnie zamieszkał w Siedlcach. W warszawskim TZSP wystawił w r. 1894 Krajobraz jesienny, w r. 1895 pięć obrazów, m.in. Paddok, w r. 1896 W noc zimową, Efekt słońca i Koń Augusta hr. Potockiego – Aschabad, a w r. 1897 Krajobraz i Noc Księżycową; t.r. powstał też Hungarian przedstawiający wierzchowca Zamoyskiego. Za obraz W nieznaną drogę otrzymał w r. 1898 list pochwalny TZSP.
Równocześnie rozwijał T. na Podlasiu swą pasję lotniarską. Ok. r. 1894 skonstruował pierwszy na ziemiach polskich latający model aeroplanu z tzw. napędem gumowym, a nieco później model szybowca. Następnie zbudował prototyp skrzydłowca, który nazwał Lotnią; drewniany szkielet skrzydeł o rozpiętości 5 m pokryto bibułką angielską podklejoną muślinem. Lotnia ważyła ok. 20 kg, toteż T. nie był w stanie unieść się na niej z rozbiegu, próbował więc latać skacząc z rusztowań i pagórków. W r. 1896 nawiązał korespondencję z niemieckim konstruktorem O. Lilienthalem. Równocześnie nadal tworzył obrazy i rysunki, a także grafiki, współpracując na tym polu m.in. z „Wędrowcem” (w końcowych numerach pisma z r. 1898 wydrukowano cykl relacji z wyprawy do Białowieży i Janowa, ilustrowanych rysunkami T-ego). Przeniósł się następnie do Warszawy, a zapewne na początku r. 1899 wyjechał na kilka miesięcy do Paryża, gdzie studiował malarstwo w Académie Julian pod kierunkiem W. Bouguereau i G. Ferrier’a. Zaproszony przez Wojciecha Kossaka współpracował przy malowaniu w Warszawie panoramy Napoleon pod piramidami, powstającej od listopada 1900 do początku kwietnia 1901. W warszawskim Muz. Przemysłu i Rolnictwa w r. 1903 podczas odczytu Władysława Zielińskiego o modelu aeroplanu T-ego, przeprowadził pokaz lotu. Należał do inicjatorów wystawy „Dwór polski” urządzonej w listopadzie 1904 w warszawskim Salonie Krywulta i sam pokazał na niej obrazy. W r. 1906 w TZSP wystawił rysunki i akwarele, które zyskały pochlebną ocenę Władysława Wankiego; t.r. eksponował też w nowo powstałym Barze Artystycznym «Pod Wiechą» przy ul. Siennej 2 w Warszawie. Na wystawie inaugurującej Salon Sztuki Stefana Kulikowskiego „Kobieta w sztuce polskiej dawniej i dziś” pokazał Królową Jadwigę i Procesję w Łowickiem, które wg Wankiego «zasłużyły na wyjątkowe uznanie»; w rezultacie otrzymał w r. 1907 stypendium Tyszkiewiczów przyznawane przez TZSP. Razem z Wankiem, Franciszkiem Żmurką, Stanisławem Lentzem i Eligiuszem Niewiadomskim, przystąpił w r. 1908 do nowo utworzonej grupy artystycznej «Odłam», z którą wystawiał przez trzy lata jej istnienia. Na pierwszej ekspozycji t.r. pokazał obrazy Ołtarz Matki Boskiej, Kolega przy pracy i Szkic do portretu, a w r. 1909 wystawił Portret. Jego kompozycję malarską Bociany zakupiło w r. 1908 Warszawskie Tow. Artystyczne.
Zainspirowany doświadczeniami konstruktorów francuskich, zbudował T. w l. 1906–7 model śmigłowca («śrubowca») oraz prototyp aeroplanu «bez skrzydeł», poruszanego silnikiem. Otwarta w grudniu 1909 w gmachu Stow. Techników w Warszawie „Wystawa Modeli Latających Czesława Tańskiego” była pierwszą polską ekspozycją awiatyczną, prezentującą wszystkie rodzaje skonstruowanych przez niego modeli. Od tego czasu T. pracował nad konstrukcją własnego samolotu, w czym okazała się pomocna jego działalność w warszawskim Kole Awiatorów, a następnie w Warszawskim Tow. Lotniczym «Awiata» założonym pod koniec t.r. z inicjatywy i przy wsparciu finansowym księcia Stanisława Lubomirskiego. Dzięki pomocy księcia zdobył odpowiednie fundusze i w r. 1912 zaprojektował jednopłatowiec «Łątka», jednak nie udało się wznieść go w powietrze, co zniechęciło T-ego do działalności konstruktorskiej.
Razem z Julianem Fałatem, Stanisławem Masłowskim, Aleksandrem Augustynowiczem i Apoloniuszem Kędzierskim przystąpił T. przed r. 1911 do Klubu Akwarelistów Polskich, utworzonego z inicjatywy kolekcjonera Juliusza Hermana. Na pierwszej wystawie Klubu t.r. w TZSP pokazał kilka obrazów bardzo dobrze ocenionych przez krytykę. Obrazy Lusterko i Główka kobieca wystawił w r. 1914 w Salonie Rychlinga. W tym czasie został członkiem rzeczywistym TZSP. Na zorganizowanej tamże w r. 1916 „Wystawie wojennej” pokazał 15 scen z życia żołnierskiego oraz studia kawalerii rosyjskiej. W konkursie malarskim TZSP pt. „Polska” zdobył w r. 1916 trzecią nagrodę za kompozycję Polska w roku 1914, a na wystawie „Dziecko w sztuce” pokazał t.r. akwarelę Łowickie dzieci (pochodzącą z r. 1905). Akwarelowy Wjazd Legionów do Warszawy i takąż kompozycję ukazującą zakochaną parę w bryczce czterokonnej wystawił na Salonie wiosennym TZSP w r. 1917.
W październiku 1919 zorganizowano w TZSP wystawę indywidualną T-ego. W r. 1920 ochotniczo wstąpił do WP, a na urządzonej t.r. również w TZSP wystawie „Cud nad Wisłą” zdobył nagrodę. Od początku r. 1922 był członkiem ugrupowania artystycznego «Pro Arte» i uczestniczył w większości organizowanych przez nie wystaw; z czasem został jego wiceprezesem. Na pierwszej wystawie ugrupowania (marzec t.r.) zaprezentował obrazy Główka i Na pastwisku. Na wystawie „Portret polski” w TZSP zdobył w r. 1925 drugą nagrodę za Portret damy; w r. 1926 Portret pani K. przyniósł mu drugą nagrodę m. stoł. Warszawy, a w r. 1927 jego Portret własny (z r. 1924) nagrodzono w TZSP srebrnym medalem. Obrazy T-ego były rozlosowywane wśród członków TZSP oraz planowo kupowane przez instytucje państw. Na studium pastelowym do obrazu Nasi malarze bataliści umieścił T. autoportret w mundurze, a w olejnym Autoportrecie z r. 1927 przedstawił siebie w roboczym kombinezonie w pracowni (oba dzieła w Muz. Narod. w W.). W r. 1928 otrzymał dyplom honorowy TZSP «za całą działalność artystyczną» oraz prawo wystawiania na Salonach i w TZSP bez konieczności oceny jury.
W r. 1925 powrócił T. do swych zainteresowań awiacją i na łamach „Młodego Lotnika” (nr 4–5) opublikował artykuł Praca nad lotem mechanicznym u nas od 1893 do 1897. Ok. r. 1928 ponownie projektował wiropłaty; wynająwszy większe lokum oraz rozległą łąkę w Olszance koło Puszczy Mariańskiej wykonał cztery nowe modele.
Na urządzonej w r. 1930 w TZSP ekspozycji „Rok 1920” pokazał T. rysunki Nasze baterie i Tabor szpitala polowego oraz pastel Rok 1920, a za Pogrzeb obrońcy kresów – Lisa Kuli otrzymał nagrodę od anonimowego miłośnika sztuki. Na wystawie „Żołnierz i koń w sztuce polskiej. Wiek XIX i XX” w r. 1933 pokazał kompozycję olejną Nasi malarze bataliści. Na Salonie jubileuszowym TZSP w r. 1935 otrzymał za obraz olejny Kwiaty pierwszą nagrodę Członków Zachęty Miłośników. Przez całe życie tworzył realistyczne rysunki, akwarele, pastele i obrazy olejne; był uznanym malarzem koni i pejzaży, także portrecistą.
Gdy w r. 1934 Komisja Naukowa Inst. Technicznego Lotnictwa uznała wartość prac T-ego, sprzedał on modele Lidze Obrony Powietrznej i Przeciwgazowej (LOPP). Dzięki tej transakcji nabył teren i w r. 1936 wybudował dom w Olszance. Zbiory LOPP pokazano latem 1938 na Ogólnopolskiej Wystawie Lotniczej we Lwowie, a następnie eksponowano je w warszawskim Muz. Przemysłu i Techniki. Kolekcja T-ego oraz jego mieszkanie w Warszawie przy ul. Mazowieckiej 2 uległy zniszczeniu we wrześniu 1939 podczas bombardowania. T. przeniósł się wtedy na stałe do Olszanki, gdzie m.in. prowadził pamiętnik (w zbiorach rodziny). Zmarł 24 II 1942 w Olszance, został pochowany na cmentarzu w Puszczy Mariańskiej.
W zawartym przed marcem 1892 małżeństwie z Marią Jakubowską miał T. syna Tadeusza (zob.).
Spuściznę T-ego odziedziczyły, zgodnie z testamentem, w równych częściach wnuczki oraz jego modelka i opiekunka Zofia Stolarska. W sześćdziesiątą rocznicę pierwszych wzlotów szybowcowych T-ego Aeroklub PRL ustanowił w r. 1957 przyznawany do dziś «Medal Tańskiego», najwyższe polskie odznaczenie szybowcowe. Imieniem T-ego nazwano m.in. liceum ogólnokształcące w Puszczy Mariańskiej oraz szkoły podstawowe w Janowie Podlaskim i Bydgoszczy, a także ulice m.in. w Bielsku Białej, Gorzowie Wpol., Mielcu, Stargardzie i Warszawie. Gmina Puszcza Mariańska ufundowała w l. osiemdziesiątych XX w. na grobie T-ego tablicę pamiątkową. W r. 2017 Telewizja Polska, oddział w Lublinie, przygotowała w ramach cyklu „Było nie minęło” dwa odcinki filmu o Czesławie i Tadeuszu Tańskich: pierwszy – „Wyzwanie rzucone ptakom”, drugi – „Zdarzyło się w Puszczy Mariańskiej”.
Prace T-ego znajdują się w muzeach narodowych w Warszawie i Poznaniu, Muz. Okręgowym w Sieradzu oraz w zbiorach prywatnych. Od l. dziewięćdziesiątych XX w. pojawiają się w polskim handlu antykwarycznym. Pokazywano je też na wystawach: „Żydzi-Polscy” (1981 w Krakowie), „Ogień niestrzeżony. Pracownie artystów polskich XIX i XX wieku” (1995 w Łodzi), „I po co myśmy tam jechali” (2005 w Suwałkach) oraz „Mistrzowie pastelu” (w l. 2015–16 w Warszawie).
Bénézit, Dictionnaire (1966), VIII; Konieczny J. R., Malinowski T., Mała encyklopedia lotników polskich, W. 1983; Lewicka-Morawska A. i in., Słownik malarzy polskich. Od średniowiecza do modernizmu. W. 1998 I; Łoza, Czy wiesz, kto to jest?; Pol. bibliogr. sztuki, I cz. 2; Słownik polskich pionierów techniki, Kat. 1984; Swieykowski, Pam. Tow. Przyj. Sztuk Pięknych; Thieme–Becker, Lexikon d. Künstler, XXXII; – Malarze polscy w Monachium, Katalog wystawy, Suwałki 2005; Ogień niestrzeżony. Pracownie artystów polskich XIX i XX wieku, Ł. 1995 cz. 2; – Aftanazy, Dzieje rezydencji, XI; Chwałczyk T., Podlaskie skrzydła, Rzeszów 1985 s. 5–13; Elsztein P., Modelarstwo lotnicze w Polsce, W. 1986 s. 16–39; Gawiński A., Stare i nowe słowa o sztuce, „Sfinks” 1911 nr 4 z. 40 s. 142; Gryglicki Z., „Lotnia” i śmigłowiec Czesława Tańskiego, „Skrzydlata Polska” nr 2 s. 16; tenże, Polskie konstrukcje lotnicze 1. Modele latające Tańskiego, tamże R. 11: 1955 nr 1 s. 16; Jaroszyński T., Wystawa „Odłamu”, „Tyg. Ilustr.” 1908 nr 16 s. 319–20; Jasiuk J., Malarz, który chciał latać, „Przegl. Techn.” 2000 nr 11 s. 16; Jordan W., Salon artystyczny Pstrokońskich z Małkowa koło Sieradza, w: Dwór polski w XIX wieku. Zjawisko historyczne i kulturowe, W. 1995 s. 183–4; Jungowski E., O pionierach polskiej myśli lotniczej, W. 1967 s. 163–89; Kobińska J., 70 lat liceum w Puszczy Mariańskiej, Puszcza Mariańska 2015 s. 37; Konieczny J. R., O Czesławie Tańskim, w: Pierwsze skrzydła, Oprac. E. Banaszczyk, W. 1972; tenże, Zaranie lotnictwa polskiego, W. 1961 s. 112–31; Kopczyński B., Przy lampce naftowej, W. 1959 s. 249–50, 277, 281–2, 285–95; Niewiadomski E., Malarstwo polskie XIX i XX wieku, W. 1923 s. 219; Orłowski B., Nie tylko szablą i piórem, W. 1985 s. 212–13; Perzyński W., W Issy-de Moulineaux, „Świat” R. 3: 1908 nr 13 s. 13–14; Pol. życie artyst. 1890–1914; Pol. życie artyst. 1915–39; Smolińska I., Sroka M., Wielcy znani i nieznani, W. 1988 s. 166–72; Stępień H., Artyści polscy w środowisku monachijskim w latach 1856–1914, W. 2003; Stępień H., Liczbińska M., Artyści polscy w środowisku monachijskim w latach 1828–1914. W. 1994; Sym P., Wzlecieć jak ptak, w: Pochwała niepokory, W. 2012 s. 67–8; Szydłowski W., „Na tropach” Tańskiego, „Skrzydlata Polska” R. 12: 1956 nr 44, 45; Wankie W., Kobieta w Sztuce naszej. Salon Kulikowskiego, tamże R. 1: 1906 nr 46; tenże, nasi artyści. Czesław Tański, tamże R. 2: 1907 nr 2; tenże, Salon Wiosenny w Towarzystwie Zachęty, tamże R. 12: 1917 nr 20; tenże, Wojna w sztuce naszej, tamże R. 11: 1916 nr 15; tenże, Z Towarzystwa Zachęty Sztuk Pięknych, tamże R. 1: 1906 nr 42 s. 17; tenże, Z Wystaw Warszawskich, tamże R. 2: 1907 nr 13 s. 15; tenże, Z wystawy „Pro Arte” w Zachęcie, „Tyg. Ilustr.” 1922 nr 15 s. 232; Wiercińska, Tow. Zachęty; Zieliński W., Nowy przyrząd do latania, „Tyg. Ilustr.” 1897 nr 43 s. 855; – Sprawozdania Komitetu Towarzystwa Zachęty Sztuk Pięknych za l. 1882–1939, W.; Wiercińska, Katalog prac TZSP; – „Bibl. Warsz.” 1883 t. 3 s. 248; „Sztuki Piękne” 1927 nr 5 s. 200, 1929 nr 1 s. 34; „Świat” R. 6: 1911 nr 13; „Tyg. Ilustr.” 1895 nr 6 s. 103, 1896 nr 1 s. 16, nr 10 s. 198, 1909 nr 51 s. 1081; – AP w W., Oddz. w Grodzisku Maz.: Zespół nr 73/1309/0, Akta stanu cywilnego parafii rzymskokatol. Pieczyska, sygn. 60, akt ur. nr 20/1862; IS PAN: Mater. do Słown. Artystów Pol.; USC w Puszczy Mariańskiej: Księga zgonów parafii rzymskokatol. Puszcza Mariańska, nr 18 (akt zgonu); – Mater. w posiadaniu rodziny: Pamiętnik T-ego, notatki, szkice, zdjęcia oraz inne pamiątki.
Elżbieta Matyaszewska