Świrski Czesław, pseud. Adrian (1884—1973), bojowiec socjalistyczny, katorżnik, adiutant Naczelnika Państwa.
Ur. 19 VII w Motulach (pow. suwalski), był synem Józefa, powstańca styczniowego, i Marii Lineburg; wywodził się z litewskiej rodziny książęcej.
Od marca 1904 w Warszawie studiował Ś. malarstwo w nowo otwartej Szkole Sztuk Pięknych. Niebawem wyjechał na dalsze studia do Paryża, a następnie do Zurychu. Dn. 13 XI t.r. wstąpił w Zurychu do tamtejszej sekcji Organizacji Zagranicznej PPS i przeszedł zorganizowane przez tę partię szkolenie wojskowe. Z powodu trwającej w Król. Pol. rewolucji wrócił w r. 1906 do Warszawy i wstąpił do kierowanej przez Józefa Piłsudskiego tajnej Organizacji Bojowej PPS. Z Aleksandrą Zagórską prowadził dla Organizacji wytwórnię materiałów wybuchowych, użytych m.in. 15 VIII t.r. w zamachach tzw. krwawej środy; poznał wtedy kierującego tą akcją w Warszawie Kazimierza Sosnkowskiego. W PPS popierał kierowaną przez Piłsudskiego niepodległościową frakcję «starych» i po rozłamie w partii w listopadzie wstąpił od razu do PPS-Frakcji Rewolucyjnej. Konspiracyjne zebrania jej Centralnego Komitetu Robotniczego organizował w mieszkaniu swej siostry Zofii Kuczewskiej przy ul. Szopena 18 w Warszawie, a w Organizacji Bojowej kierował okręgiem radomskim i sekcją wywiadowczą. Warszawski Okręgowy Komitet Robotniczy PPS-Frakcji Rewolucyjnej reprezentował na I Zjeździe tej partii w Wiedniu (3—11 III 1907). Z Tomaszem Arciszewskim i Władysławem Dehnelem prowadził rozpoznanie przed ekspriopriacją 22 II 1907 urzędu pocztowego w Warszawie przy ul. Wspólnej, a 7 VII t.r. uczestniczył w dowodzonym przez Józefa Mireckiego-Montwiłła ataku pod Łapami (pow. mazowiecki) na pociąg wiozący wołyński pułk lejbgwardii. Przeprowadził także rozpoznanie przed zamachem bojowców (20 X w Warszawie) na agentów Ochrany: Antoniego Dyrcza i Mieczysława Sankowskiego (akcją dowodził Wacław Kostek-Biernacki). Kolejne rozpoznanie prowadził przed planowaną przez Piłsudskiego akcją przejęcia przewożonej koleją poczty pieniężnej pod Bezdanami (pow. wilejski); ustalił terminy transportu pieniędzy, a w ekspriopriacji wyznaczonej na 19 IX 1908 dowodził grupą bojowców podróżujących z Warszawy koleją (wskutek braku synchronizacji działań akcja została odłożona). Dn. 26 IX t.r. w akcji na stacji Bezdany zabezpieczał pociąg wraz z oddziałem Walerego Sławka, a następnie opanował wagon pocztowy, po czym na peronie stacyjnym zameldował Piłsudskiemu wykonanie zadania, zyskując miano «pierwszego żołnierza polskiego od roku 1864». Wymknąwszy się policyjnej obławie przebywał w Wilnie, a następnie w Warszawie, skąd po policyjnym przeszukaniu 29 IX tajnej drukarni organu PPS „Robotnika” przy ul. Foksal 18, gdzie znaleziono jego notatki z przygotowań do akcji pod Bezdanami, wyjechał do Petersburga. Wrócił jednak 8 X do Warszawy, by nazajutrz towarzyszyć Marii Woyczyńskiej, żonie straconego tego dnia Mireckiego-Montwiłła. Posługując się paszportem studenta Stefana Eichlera, usiłował przedostać się do Galicji, jednak 10 X na stacji Granica (obecnie Maczki) został aresztowany.
Więziony od 17 X 1908 w X pawilonie Cytadeli warszawskiej został 28 XI t.r. rozpoznany przez agenta Ochrany Edmunda Tarantowicza oraz Jana Franciszka Fijałkowskiego, schwytanego uczestnika akcji pod Bezdanami, który wskutek tortur podjął współpracę z policją. W listopadzie został przewieziony do Wilna, gdzie toczyło się śledztwo w sprawie Bezdan (podczas transportu z aresztu w Wilejce, nieudaną próbę odbicia go podjął Jan Tomasz Gorzechowski, pseud. Jur). Ponownie więziony od 28 II 1909 w X pawilonie Cytadeli warszawskiej, Ś. symulował chorobę psychiczną, potwierdzoną w ekspertyzie sądowej przez współpracującego z PPS Rafała Radziwiłłowicza, a 27 IV t.r. zdiagnozowaną przez więzienną komisję lekarską jako ciężka nerwica. Mimo to od 22 IX był sądzony w procesie przed Okręgowym Sądem Wojennym w Wilnie za udział w akcji zbrojnej w Bezdanach, w rabunku i zabójstwie (żandarm Durow zginął od wybuchu bomby w wagonie pocztowym). Dn. 28 IX został skazany na karę śmierci przez powieszenie. Ponownie przewieziony 21 XI do X pawilonu Cytadeli warszawskiej, został w odrębnym procesie, na podstawie notatek znalezionych w drukarni „Robotnika”, skazany 6 XII przez warszawski Okręgowy Sąd Wojenny na cztery lata katorgi. Na wniosek adwokatów Tadeusza Stanisława Wróblewskiego i Stanisława Patka skierowano go jednak 4 I 1910 na badania do szpitala psychiatrycznego w Tworkach pod Warszawą, a następnie w Moskwie. Wobec stwierdzenia choroby psychicznej kara śmierci została anulowana przez Naczelny Sąd Wojenny w Petersburgu, ale po ponownym rozpatrzeniu sprawy podtrzymana 15 V 1911 przez wileński Okręgowy Sąd Wojenny. Skazanie chorego psychicznie na karę główną wywołało protesty międzynarodowe, m.in. dyrektora Inst. Pasteura w Paryżu E. Rouxa oraz prezydenta Ligi Praw Człowieka F. D. Pressensé’a, a także interwencję członka rosyjskiej Rady Państwa, Konstantego Skirmunta w MSW. W trzy dni po ogłoszeniu wyroku minister spraw wewnętrznych P. Stołypin zamienił karę na bezterminową katorgę. Ś. przebywał na katordze w Rydze, a od r. 1913 w Jarosławiu nad Wołgą.
Po wybuchu w marcu 1917 rewolucji w Rosji Ś. odzyskał wolność. Chory na zapalenie płuc, leczył się w szpitalu w Omsku. Po przewrocie bolszewickim w listopadzie t.r. przedostał się do Moskwy i pracował w Komisariacie Polskim kierowanym przez Juliana Leszczyńskiego. Na jego zlecenie archiwizował w moskiewskim Muz. Historycznym dokumenty Król. Pol. wytworzone przez sądy, Ochranę i żandarmerię. Po zawarciu 3 III 1918 w Brześciu pokoju państw centralnych z Rosją Sowiecką wrócił w lipcu t.r. do Warszawy. Wstąpił do tajnych POW i Pogotowia Bojowego PPS, a w sierpniu został dokooptowany do jego Centralnego Wydziału, gdzie zajmował się wywiadem i antyniemiecką dywersją. Dn. 1 XI wstąpił do formującego się WP w stopniu porucznika. Po przybyciu 10 XI Piłsudskiego do Warszawy został nazajutrz jego adiutantem i sekretarzem, a zapewne 13 XI użyczył mu swego mieszkania przy ul. Mokotowskiej 50. Wobec choroby Piłsudskiego został w grudniu (wraz z Janem Piłsudskim i Aleksandrem Prystorem) wyznaczony na wykonawcę jego testamentu. Od kwietnia 1919 jako oficer łącznikowy Naczelnika Państwa Piłsudskiego towarzyszył w Paryżu premierowi Ignacemu Paderewskiemu podczas obrad konferencji pokojowej. W styczniu 1920 wrócił do Warszawy, gdzie niebawem (wraz z siostrą Piłsudskiego, Zofią Kadenacową) trzymał do chrztu drugą córkę Piłsudskiego, Jadwigę (ur. 28 II t.r.). Służbę adiutanta i sekretarza Naczelnika Państwa zakończył 30 VIII 1921. We wrześniu t.r. został adiutantem ministra spraw wojsk. gen. Sosnkowskiego. Wraz z dymisją Sosnkowskiego, 28 V 1923, zakończył służbę adiutanta i został przeniesiony do rezerwy z przydziałem do 1. Pułku Szwoleżerów Piłsudskiego. W grudniu 1927 został powołany do służby czynnej z przydziałem do Kierownictwa Marynarki Wojennej. Awansowany w r. 1934 na rotmistrza (ze starszeństwem od 1 I 1931) został 31 XII t.r. jednocześnie przeniesiony w stan spoczynku. Mianowany w grudniu 1933 notariuszem, podjął praktykę notarialną w Garwolinie; od r. 1936 pracował jako notariusz w Warszawie, obsługując m.in. stołeczny Zarząd Miejski, kierowany przez Stefana Starzyńskiego. W swej kancelarii zatrudnił Fijałkowskiego, bojkotowanego przez dawnych bojowców. W r. 1936 kupił nieruchomość w Brazylii w Ubatuba, koło Rio de Janeiro. W sierpniu 1939 wyjechał do Brazylii.
Od r. 1941 mieszkał Ś. w São Paulo. Z żoną Henryka Rajchmana, Zofią z Małeckich, prowadził w swej willi pensjonat, w którym gościł m.in. Jana Lechonia przed jego wyjazdem w sierpniu t.r. do Nowego Jorku. Włączył się w działalność brazylijskiej Polonii, m.in. uczestniczył w kierowanej przez posła RP w Rio de Janeiro, Tadeusza Skowrońskiego, akcji pomocy Polakom ewakuowanym z ZSRR i działał w brazylijskim Tow. im. Piłsudskiego. Po zakończeniu drugiej wojny światowej pozostał na emigracji w Brazylii. W londyńskich „Wiadomościach” opublikował w r. 1964 wspomnienie o Edwardzie Rydzu-Śmigłym pt. Bezcenny upominek (R. 19 nr 41), a w paryskich „Zeszytach Historycznych” (1965 z. 7) przyczynek Wyjaśnienia. Pod koniec życia stracił wzrok. Zmarł 4 II 1973 w São Paulo. Był odznaczony Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski (1928) i Krzyżem Niepodległości z Mieczami (1931).
W małżeństwie z Jadwigą Stachowską miał Ś. córkę Barbarę (ur. 1923).
Adiutanci marszałka Józefa Piłsudskiego, Red. J. Tarczyński, A. C. Żak, W. 2015 (fot.); PSB (Gorzechowski Jan Tomasz); — Garlicki A., Józef Piłsudski 1867—1935, W. 1988; tenże, U źródeł obozu belwederskiego, W. 1979; Grzymała-Siedlecki A., Niepospolici ludzie w dniu swoim powszednim, Kr. 1974; J ę drzejewicz W., Cisek J., Kalendarium życia Józefa Piłsudskiego 1867—1935, Kr.—Łomianki 2006—7 I—III; Leinwand A., Pogotowie Bojowe i Milicja ludowa w Polsce 1917—1919, W. 1972; Milewska W., Zientara M., Sztuka Legionów Polskich i jej twórcy 1914—1918, Kr. 1999; Nasierowski T., Psychiatria a wolnomularstwo w Polsce, W. 1998 (fot.); Nowosiński S., Z czasów rewolucji 1905 r. i późniejszych walk o niepodległość Polski. „Niepodległość” T. 6: 1932; Pawłowski I., Geneza i działalność Organizacji Spiskowo-Bojowej PPS 1904—1905, Wr. 1976; Piwock i, Hist. ASP, s. 224; Pobóg-Malinowski W., Akcja bojowa na ul. Wspólnej w Warszawie, „Niepodległość” T. 6: 1932; tenże, Akcja bojowa pod Bezdanami 26 IX 1908, W. 1933; tenże, Józef Montwiłł-Mirecki, „Niepodległość” T. 9: 1934; tenże, Józef Piłsudski 1901—1908, W. 1935 II; Potkański W., Odrodzenie czynu niepodległościowego PPS w okresie rewolucji 1905 r., W. 2008; Sempołowska S., W więzieniach, W. 1960; Sukiennicki W., „Mademoiselle” Piłsudskiego. „Zesz. Hist.” 1963 z. 3 s. 75—80, 84—6, 90—2; Świętek R., Lodowa ściana, Kr. 1998; Świrski C., Wyjaśnienia, „Zesz. Hist” 1965 z. 7 s. 221—33; Urbankowski B., Józef Piłsudzki — nauczyciel i strateg, W. 1997 I—II; — Arciszewska Z., Po obu stronach oceanu, Hove 1976 s. 167; Iwaszkiewicz J., Książka moich wspomnień, Kr.—Wr. 1983; Jędrzejewicz W., Wspomnienia, Wr. 1993; Lechoń J., Dziennik, W. 1992—3 II, III; Lepecki M., Po bezdrożach Brazylii, W. 1962 I 78—80; Martynowski S., Polska Bojowa, Ł. 1937 s. 274; Piłsudska A., Wspomnienia, W. 1989 s. 108—9, 215; Semil E., Przed drugą wojną była pierwsza, W. 1965 (nieścisłości); Skirmunt K., Moje wspomnienia 1866—1945, Rzeszów 1998; Sokolnicki M., Czternaście lat, W. 1936; — „Nowe Życie” T. 2: 1911 s. 248; „Wiedza” T. 2: 1909 s. 503—4; — Nekrologii: „Tydzień Pol.” (Londyn) 1973 nr 8 s. 11; „Wiadomości” (Londyn) R. 28: 1973 nr 14 s. 5; — AAN: sygn. 1 (PRM cz. X, księga kawalerów, OOP t. I), sygn. 305/II—6 k. 50, sygn. 305/II—44 pdt. 1 k. 595, sygn. 305/VI—63 k. 603 (Arch. PPS); AGAD; sygn. 895 k. 426, 430, 439 (Kancelaria Pomocnika Gen.-Gubernatora Warsz.), sygn. 6890 k. 35, 40—1, 44, 50, 52, 56, 58, 63, 68, 83, 98, sygn. 6953 k. 55—7, 58—60, 72, 76—81, 83—5, 95—7, 103—11, 124—6, 132—7, 138—43, 155—6, 276—7, 280—1, 292—3, 297—302, sygn. 6974 k. 236, sygn. 7000 k. 35, 138—75, sygn. 7249 k. 2—3, 17—18, 20—5, 35—6, 43—8, 149—50, 156—7, 162—3, 187—8, 206—7, 223—4, 232—3, 247—8, 251—4, 262—3, sygn. 7500 k. 13, 18—21, 23—4, 31—5, 37—8, 41—4 (Prokurator Warsz. Izby Sąd.); AP w W: sygn. 2807 k. 401, sygn. 2906 k. 108, 137, sygn. 2961 k. 427, 1044, sygn. 2962 k. 33, sygn. 2963 k. 90, sygn. 3013 k. 22, sygn. 3040 k. 23, sygn. 3193 k. 2, 10—11, 15, sygn. 3326 k. 73, 77—8, 83, sygn. 3470 k. 64 (Warsz. Gubernialny Zarząd Żandarmerii); Arch. Konsulatu Generalnego RP w Kurytybie: sygn. S-312 (dot. żony); B. Ossol.: Papiery K. Sosnkowskiego, sygn. 16578/II s. 141—62; CAW: sygn. 12609, sygn. 27721 (akta personalne); Gosudarstvennyj archiv Rossijskoj Federacii w Moskwie: F. 102 op. 13 1909 k. 157—7v; Muz. WP w W.: sygn. 13431/11 (fot.), sygn. 14504 C (list K. Sosnkowskiego z 28 VII 1920); Polski Inst. Nauk. w Ameryce: sygn. R19/595 (akta Poselstwa RP w Rio de Janeiro).
Alicja Pacholczykowa