INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY
iPSB
  wyszukiwanie zaawansowane
 
  wyszukiwanie proste
 
Biogram Postaci z tego okresu
 Czesław Szpakowicz      Czesław Szpakowicz, wizerunek na podstawie fotografii.

Czesław Szpakowicz  

 
 
Biogram został opublikowany w XLVIII tomie Polskiego Słownika Biograficznego w latach 2012-2013.
 
 
 
Spis treści:
 
 
 
 
 

Szpakowicz Czesław (1911–1997), reżyser, scenograf, dyrektor teatru.

Ur. 2 III w Petersburgu w rodzinie ziemiańskiej, pochodzącej z gub. kowieńskiej, był synem Jana (1884–1945), adwokata w Petersburgu, następnie w Warszawie, radcy prawnego Państw. Banku Rolnego, i Bronisławy z domu Szwarc (1882–1962). Miał starszego brata Wiesława (zob.).

W r. 1919 zamieszkał S. z rodziną w Warszawie. Od r. 1921 uczył się w Gimnazjum Męskim Tow. im. Jana Zamoyskiego i w r. 1930 zdał maturę. Służył w l. 1930–1 w Szkole Podchorążych Rezerwy Artylerii we Włodzimierzu Wołyńskim, następnie od r. 1931 studiował na Uniw. Warsz. matematykę (przez rok) i prawo (przez dwa lata). W r. 1933 wstąpił na Wydz. Malarstwa warszawskiej ASP (uczył się u Wojciecha Jastrzębowskiego i Feliksa Kowarskiego); w trakcie studiów, w r. 1934 odbył kurs podchorążych rezerwy piechoty przy 71. p. w Zambrowie. Od r. 1937 kontynuował studia malarskie we Włoszech.

Latem 1939 przebywał S. w Polsce; zmobilizowany, wziął udział w kampanii wrześniowej, m.in. w obronie twierdzy Modlin. Po kapitulacji twierdzy 29 IX t.r. trafił do niewoli niemieckiej; był przetrzymywany w obozie jenieckim w Norymberdze, a następnie w położonych w Bawarii oflagach: VII C w Laufen i VII A w Murnau. W tym ostatnim w sali nr 70 bloku B (zwanej salą artystów) założył teatr, m.in. z Antonim Dębnickim, Romanem Owidzkim, Jerzym Romańskim i Juliuszem Starzyńskim. Wyreżyserował we wrześniu 1940, wg własnego scenariusza, rewię Sen (wykonał także jedną z ról), a w lutym 1941 widowisko baletowe „Kapryśna Afrodyta”, którego pomysł opracował m.in. z Tadeuszem Kubalskim i Bronisławem Przyłuskim; wg Dębnickiego było to jedno z najlepszych przedstawień wystawionych w Murnau. Wspólnie ze Starzyńskim reżyserował w kwietniu 1941 „Ptaka” Jerzego Szaniawskiego (zagrał Studenta), a w grudniu t.r. „Pastorałkę” Leona Schillera. Przygotował scenariusze i wyreżyserował widowiska: Przepis na bajkę oraz Kochaj i tańcz (oba 1941), Wspomnienia (1942) i Syrena (1943). Był reżyserem w l. 1943–4 m.in. komedii G. B. Shawa „Czekoladowy żołnierz” (znanej pt. „Żołnierz i bohater”), w której wystąpił jako Kapitan Bluntschli, oraz wspólnie z Dębnickim „Domu serc złamanych” i „Cezara i Kleopatry”, a także komedii W. Shakespeare’a: „Kupiec wenecki” i „Wieczór Trzech Króli”; ze Starzyńskim reżyserował „Wesele Figara” P. Beaumarchais. Razem z Romańskim był autorem oprawy dekoracyjnej wszystkich przedstawień. Współpracował z Schillerem, który uznał go za «rasowego człowieka teatru», m.in. zaprojektował przestrzeń i kostiumy do „Kantyczki dla ubogich” wg „Opowieści wigilijnej” Ch. Dickensa (wyst. w reż. Schillera w lutym 1945). Pod koniec r. 1944 publikował w piśmie „TO” (Teatr Obozowy). Po wyzwoleniu Murnau przez wojska amerykańskie (29 IV 1945) zorganizował ze Starzyńskim w maju t.r. teatr «OTO» (Oficerski Teatr Objazdowy) i prowadził go do końca października. Od listopada 1945 do września 1946 kierował razem ze Starzyńskim objazdowym Teatrem Ekipy Polowej Polskiej YMCA z siedzibą w Lingen (od czerwca 1946 – Teatr Ludowy im. Wojciecha Bogusławskiego); wyreżyserował w nim ponownie „Wieczór Trzech Króli”, poza tym „Lekarza mimo woli” Moliera oraz „Słomkowy kapelusz” E. Labiche’a, a także widowisko lalkowe własnego autorstwa pt. Zielony grajek.

Wezwany w lipcu 1946 do Polski przez wiceministra kultury i sztuki Leona Kruczkowskiego, współorganizował S. powrót grupy aktorów. Razem z Owidzkim, Romańskim i Starzyńskim zamieszkał w Domu Aktora w Skolimowie pod Warszawą, gdzie wspólnie założyli teatr lalkowy «Warsztat» i wystawili w nim „Zemstę” Aleksandra Fredry. Dzięki rekomendacji Schillera, na podstawie dorobku z Murnau i Teatru YMCA, S. został 30 X t.r. członkiem rzeczywistym ZASP. W listopadzie podjął pracę jako reżyser i scenograf w Miejskich Teatrach Dramatycznych w Warszawie; na ich Scenie Muzyczno-Operowej wyreżyserował „Wesołe kumoszki z Windsoru” O. Nicolaia, „Sprzedaną narzeczoną” B. Smetany (1947) oraz „Uprowadzenie z seraju” W. A. Mozarta (1948); do tych inscenizacji opracował wspólnie z Romańskim i Owidzkim scenografię. W tym samym zespole scenografów w Teatrze Rozmaitości wystawił w r. 1947 „Nie igra się z miłością” A. Musseta; przedstawienie zostało przyjęte krytycznie z powodu nieumiejętnego prowadzenia aktorów oraz nadmiernego uproszczenia scenografii. W Teatrze Małym wyreżyserował w r. 1948 „Podróż pana Perrichona” Labiche’a i M. E. Martina, a w r. 1949 zaprojektował scenografię do „Okna w lesie” L. Rachmanowa i E. Ryssa (reż. Irena Ładosiówna) oraz „Powodzi” H. Bergera (reż. Stefan Wroncki). W Teatrze Powszechnym wyreżyserował „Candidę” Shawa (1948) i „Zieleni się zboże” E. Williamsa (1949).

Po rozdzieleniu Miejskich Teatrów Dramatycznych został S. jesienią 1949 dyrektorem Teatru Powszechnego. Wyreżyserował i przygotował dekoracje do sztuki „Gastello” I. Sztoka. Wg Witolda Sadowego Główny Urząd Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk nie dopuścił do premiery „Caliguli” A. Camusa z powodu skojarzenia głównego bohatera z J. Stalinem. Dn. 1 IV 1950 został S. odwołany z funkcji dyrektora. Jako reżyser i scenograf współpracował w l. 1949–51 z teatrami: Dolnośląskim w Jeleniej Górze, Dramatycznym w Częstochowie i w Świdnicy oraz im. Żeromskiego w Kielcach. W warszawskim Teatrze Syrena wyreżyserował w l. 1951–3 programy składane: „Wielki cyrk” i „Z zegarkiem w ręku”, a wspólnie z Kazimierzem Rudzkim „To się pokaże”. W sezonie 1953/4 w Teatrze im. W. Bogusławskiego w Kaliszu przygotował scenografię do „Awantur w Chioggi” C. Goldoniego (był też ich reżyserem) i do „Fircyka w zalotach” Franciszka Zabłockiego (reż. Barbara Książkówna). Jako etatowy reżyser Państw. Przedsiębiorstwa Imprez Estradowych działał m.in. w Teatrze Satyry w Poznaniu. Na inaugurację Teatru Estrady na Skarpie w Warszawie (1955) przygotował z Jerzym Ofierskim scenariusz oraz wyreżyserował i opracował scenograficznie program „Nie wychylać się”; potem już samodzielnie wyreżyserował program „Od piosenki do sukienki”. Od 20 V 1954 pracował jako reżyser w Telewizji Polskiej. Wyreżyserował „Skowronka” J. Anouilha (wystawionego pod auspicjami redakcji „Po prostu”), transmitowanego 24 IX 1956 z Sali Kongresowej Pałacu Kultury i Nauki; Wojciech Natanson uznał wtedy, że «mamy reżysera-inscenizatora, którego dłuższy czas usuwano w cień [...] o kulturze i smaku pozwalającym na połączenie nowatorstwa z umiarem» („Twórczość” 1957 nr 1). W l.n. reżyserował S., zwykle opracowując też scenografię, spektakle w Teatrze Telewizji, m.in. w r. 1957: „Madame Sans Gêne” V. Sardou, „Skalmierzanki” Jana Nepomucena Kamińskiego, „Człowieka, zwierzę i cnotę” L. Pirandella oraz w r. 1958 „Tęsknotę za Julią” Stefana Flukowskiego.

W okresie 1 II – 31 V 1957 był S. kierownikiem artystycznym Teatru Syrena, a następnie objął 1 VII t.r. dyrekcję i kierownictwo artystyczne warszawskiego Teatru Komedia. Współpracował w tym czasie z teatrem w Kaliszu: w r. 1958 wyreżyserował „Porwanie Sabinek” F. i P. Schönthanów (zaprojektował także scenografię) oraz w r. 1960 „Ucznia diabła” Shawa. Był też scenografem kaliskich przedstawień Kubalskiego: „Kupca weneckiego” (1958) oraz „Azais” G. Berra i L. Verneuila (1960). Dn. 31 VIII 1958 zrezygnował z pracy etatowej w Telewizji i skupił się na Teatrze Komedia. Wyreżyserował tu „Jajko” F. Marceau, w którym «zręcznie się obszedł z formą sceniczną, nową u nas, a godną największej uwagi» (J. Pomianowski); chwalono też wyreżyserowanego przez niego „Ucznia diabła” za «ton kpiarski» i «widowisko żywe i doskonale zagrane» („Stolica” 1959 nr 38). Wyreżyserował następnie „Lady Godivę” J. Canolle’a (1960), „Karnawał warszawski” Cyryla Danielewskiego (1960) oraz „Idiotkę” M. Acharda (1961). W „Złotym cielaku” I. Ilfa i J. Pietrowa (1961) uprościł do tego stopnia dekoracje, że o miejscu akcji informowały tylko tabliczki, napisy i szyldy. Projektował scenografię do m.in. „Pasztetu jakich mało” R. Vincy’ego i J. Valmy’ego (1960, reż. Andrzej Szczepkowski). W r. 1963 wyreżyserował „Wielkie ucho” P. Breala i „Straszny dworek” Janusza Minkiewicza wg „Dam i huzarów” Fredry. Współpracował też z warszawskim Teatrem Ludowym, w którym w r. 1962 reżyserował „Igraszki z diabłem” J. Drdy oraz nadal z Teatrem Telewizji, reżyserując tam (i najczęściej projektując scenografię) m.in. „Dzikich ludzi” S. Michałkowa (1960) i „Świeczka zgasła” Fredry (1967), a także widowiska „Tango milonga” (1967) i „Stęposzczak Show” (1970). Teatr Komedia cieszył się powodzeniem u publiczności, jednak S. został 30 VI 1964 odwołany z funkcji dyrektora. Wrócił wówczas do Teatru Syrena i wyreżyserował w nim widowiska: „Seans dla zakochanych” (1965), „Inne czasy, czyli 20 lat później” (1966) oraz komedie M. Camolettiego „Latające dziewczęta” (1965) i „Perła” (1972). W l. 1968–70 był kierownikiem artystycznym Stołecznego Przedsiębiorstwa Imprez Estradowych. W r. 1976 przeszedł na emeryturę, ale w Teatrze Muzycznym w Szczecinie wyreżyserował w r. 1978 „Słodką Irmę” M. Monnota, a w r.n. „Jasia i Małgosię” E. Humperdincka.

«Uroczy człowiek, z nieodłączną suczyną ratlerkiem pod połą marynarki, kulturalny i wrażliwy artysta» (I. Górska-Damięcka), uchodził S. za reżysera zdolnego, pełnego inwencji, tworzącego teatr nowoczesny. Aktorom pozwalał na swobodę i samodzielność w opracowaniu ról, ufał indywidualnościom, m.in. Górskiej-Damięckiej, Ireny Kwiatkowskiej, Jaremy Stępowskiego i Wojciecha Siemiona. Preferował dekoracje proste, funkcjonalne i umowne. W l. sześćdziesiątych krytyka zarzucała mu jednak nieudolność reżyserską i nieumiejętność prowadzenia aktorów, a nawet zły smak, choć z drugiej strony okres pracy w Teatrze Komedia uznano za najlepszy w karierze S-a. Zmarł 15 I 1997 w Warszawie, został pochowany na cmentarzu w Milanówku w grobie rodziców (kw. XIX rząd 3 grób 5).

S. rodziny nie założył.

 

Fot. w: „Scena i Widownia Warsz.” 1948 nr 5; – Almanach sceny polskiej, W. 2002; Cmentarz w Milanówku, Milanówek 2009; PSB (Starzyński Juliusz); – Gasztold T., Życie kulturalne w obozach polskich jeńców wojennych na Pomorzu Zachodnim w latach 1939–1945, Koszalin 1977; Komorowska M., Opera na gruzach. Scena Muzyczno-Operowa Miejskich Teatrów Dramatycznych w Warszawie (1945–1948), w: Warszawa teatralna, Red. L. Kuchtówna, W. 1990; Marczak-Oborski S., Teatr czasu wojny, W. 1967; Piekarski S., Polskie teatry jenieckie w Niemczech 1939–1945, W. 2001; Piwocki, Hist. ASP; Pomianowski J., Biegun magnetyczny, W. 1995 s. 83–7; Teatr Syrena 1947–2007, W. 2007; – Csató E., Interpretacje. Recenzje teatralne 1945–1964, W. 1979; Dębnicki A., Teatr obozowy w Murnau, „Pam. Teatr.” 1963 z. 1–4; Dziewoński E., W życiu jak w teatrze, W. 1989; Górska-Damięcka I., Wygrałam życie, W. 1997; Kaszyński S., Teatralia kaliskie. Materiały do dziejów sceny kaliskiej (1800–1970), Ł. 1972; Sadowy W., Teatr, plotki, aktorzy. Wspomnienia zza kulis, W. 1994 s. 71–5, 82–4, 99–101, 110; Schiller L., Theatrum militans 1939–1945, W. 1987; Treugutt S., Pożegnanie teatru, W. 2001; – „Pam. Teatr.” 1955 z. 3–4; „Twórczość” 1957 nr 1 (W. Natanson); – Nekrologi i wspomnienia pośmiertne z r. 1997: „Gaz. Wyborcza” nr 40 (W. Sadowy), „Teatr” nr 2, „Życie Warszawy” nr 18, 19 (błędnie: Szpakiewicz), nr 27; – Arch. ASP w W.: Zespół akt studenckich przed r. 1939, teczka nr 1483; Arch. Telewizji Pol. w W.: Akta osobowe; Inst. Teatr. im. Zbigniewa Raszewskiego w W.: Arch. S-a; IS PAN: Album studentów ASP w W., oraz m.in. kopie programów z Murnau.

Grażyna Chmielewska

 
 

Chmura tagów

 
Za treści publikowane na forum Wydawca serwisu nie ponosi odpowiedzialności i są one wyłącznie opiniami osób, które je zamieszczają. Wydawca udostępnia przystępny mechanizm zgłaszania nadużyć i w przypadku takiego zgłoszenia Wydawca będzie reagował niezwłocznie. Aby zgłosić post naruszający prawo lub standardy współżycia społecznego wystarczy kliknąć ikonę flagi, która znajduje się po prawej stronie każdego wpisu.

Media

 

Postaci powiązane

 

Wiesław Szpakowicz

1906-11-06 - 1942-10-30 adwokat
 
 
 

Postaci z tego okresu

 

w biogramy.pl

 

Adam Ignacy Koc

1891-08-31 - 1969-02-03
polityk
 

Kazimierz Dłuski

1855-11-01 - 1930-09-06
lekarz
 
więcej  

Postaci z tego okresu

 

w ipsb

 

Wincenty Rzymowski

1883-07-19 - 1950-04-30
działacz polityczny
 

Jan Kwiatkowski

1881-08-05 - 1943-05-12
działacz polityczny
 

Tadeusz Andrzej Sypniewski

1907-11-29 - 1998-01-24
dziennikarz
 
więcej  
  Wyślij materiały Wyślij ankietę
 
     
Mecenas
 
Uzywamy plików cookies, aby ułatwić Ci korzystanie z naszego serwisu oraz do celów statystycznych. Jeśli nie blokujesz tych plików, to zgadzasz się na ich użycie oraz zapisanie w pamięci urządzenia. Pamiętaj, że możesz samodzielnie zarządzać cookies, zmieniając ustawienia przeglądarki.
Informację o realizacji Rozporządzenia o Ochronie Danych Osobowych (RODO) przez FINA znajdziesz tutaj.