Czaplic Eufemiusz (Joachim) († 1825), generał wojsk ros. Ur. ok. r. 1760, pochodził z białoruskiej linii Czapliców, h. Kierdeja. Ojciec Ignacy, właściciel skromnej fortuny w Mohylewskiem, pragnął dla syna odpowiedniej kariery, wysłał go przeto »dla promocji« do Warszawy pod opiekę brata stryjecznego Celestyna, łowczego kor., posiadającego rozległe stosunki i koligacje we wpływowych kołach magnackich; łowczy przyjął synowca z otwartymi rękami, a ponieważ nie miał syna, dziedzica imienia i majątku, powziął zamiar oddania mu kiedyś córki swej Tekli za żonę i w ten sposób utrzymania ciągłości splendorów rodu. Prawdopodobnie dzięki łowczemu młody Cz. otrzymał staranne wykształcenie, uczył się historii, geografii i łaciny, z praktyki posiadł później język francuski i rosyjski, nabrał poloru i towarzyskiej ogłady. Niebawem, mimo młodego wieku, został wraz z bratem Wincentym szambelanem St. Augusta; do kuzynki gorącym a odwzajemnionym zapałał afektem. Tymczasem do Tekli Czaplicówny uderzył w konkury zamożny i utytułowany kasztelan krakowski, Antoni ks. Jabłonowski; łatwo odpalił ubogiego Joachima i z Teklą na ślubnym stanął kobiercu. Rozgoryczony Cz. opuścił Warszawę i zamieszkał w kordonie rosyjskim na Białorusi, objąwszy tam wraz z braćmi schedę po ojcu. Według innej wersji powodem wyjazdu Cz-a było pozbawienie go szambelaństwa za obrazę uczynioną faworyzowanemu przez króla »grafowi« Mikołajowi Manuzziemu.
Nowe warunki polityczne pod berłem Katarzyny II, łatwe przystosowanie się do nich otoczenia (starszy brat Joachima Marcin był »sowietnikiem« w Mohylewie), wywarły na Cz-a wpływ decydujący; oddał się bez skrupułów w służbę nowym gospodarzom; bodaj że przyjął prawosławie oraz imię Eufemiusz. Zbliżywszy się do Potemkina, który w sąsiedztwie Czapliców posiadał jako donację starostwo krzyczewskie, oddawał mu rozliczne usługi i od r. 1783 pozostawał faktycznie na żołdzie rosyjskim; 21 X 1786 Potemkin mianował obu Czapliców, Eufemiusza i Wincentego, kapitanami, a w trzy tygodnie później sekund-majorami w formujących się podówczas chorągwi białoruskich. Nominacja ta była fikcją, gdyż utworzenia tych chorągwi zaniechano. Cz. został zaufanym adiutantem gen.-gubernatora białoruskiego Passeka i używany był przez niego do jakichś podejrzanych funkcji wywiadowczych oraz do pośredniczenia w śliskich machinacjach finansowych. Z ojczyzną zerwał ostatecznie; ocenił go też należycie Potemkin i wziął do swego sztabu. Przebywał odtąd na tureckim terenie działań wojennych, ale od czasu do czasu zjeżdżał w strony rodzinne, a nawet wpadał do Warszawy. Był prawdopodobnie »okiem i uchem« Potemkina w jego poufnych penetracjach na terenie Polski. Otwierała się przed Cz-em świetna kariera. Brał udział w oblężeniu Oczakowa, w zdobyciu Bender, w korpusie ks. Anhalckiego walczył pod Kauszanami i przy wzięciu Akkermanu; w r. 1790 został premier-majorem; za odwagę przy szturmie Izmaiłu otrzymał na wniosek Suworowa order św. Włodzimierza i zwrócił na siebie »uwagę najwyższą«. W r. 1791 w głównej kwaterze Potemkina dowodził dwoma szwadronami huzarów; w r. 1792, na specjalne zlecenie carowej, towarzyszył Kachowskiemu w pochodzie na Warszawę i za tę kampanię awansował na podpułkownika w smoleńskim pułku dragonów. Pozostał teraz w Polsce, jako jeden ze szpiegów Igelströma i Baura, przesiadywał bądź w Warszawie, bądź w Krakowie, badał nastrój załóg polskich i werbował redukowanych żołnierzy do armii rosyjskiej. W kwietniu 1794 brał udział w pertraktacjach Igelströma z powstańcami; wzięty do niewoli, osadzony został w areszcie w pałacu Krasińskich. Zwolniony po upadku insurekcji, uczestniczył w pochodzie Wal. Zubowa do Persji w r. 1796; dowodził kozakami przy oblężeniu Derbentu i Baku, którego klucze odwiózł Katarzynie, za co 13 VI t. r. otrzymał awans na pułkownika.
Za Pawła I Cz. wpadł w niełaskę, otrzymał 27 II 1798 dymisję i zamieszkał na wsi w pow. sienneńskim, pozostając pod stałym dozorem Tajnej Ekspedycji; dopiero Aleksander I już czwartego dnia po wstąpieniu na tron, 27 III 1801, ułaskawił go, mianował generał-majorem i wziął 11 X 1803 do swej świty. Mógł znów obracać się w kołach wyższej biurokracji i magnaterii dworskiej. Jako należący prawdopodobnie do loży wolnomularskiej przed r. 1792 w Mohylewie wszedł do grona założycieli powstałej w Petersburgu w r. 1802 arystokratycznej loży masońskiej »Les Amis Réunis«, której członkami byli m. in.: w. ks. Konstanty Pawłowicz, Aleksander ks. Wirtemberski, minister policji Bałaszow, Stanisław i syn Szczęsnego Jarosław, Potoccy. Po śmierci Waleriana Zubowa w r. 1804 Cz. wraz z braćmi, podpułkownikiem Wincentym i Marcinem, administrował olbrzymie majątki wdowy Marii Zubowowej, z domu Lubomirskiej, 1 v. Protowej Potockiej, a następnie żony generała Fiodora Uwarowa. Zdobywał również wyższe stopnie wojskowe, biorąc udział we wszystkich kampaniach napoleońskich. W r. 1805 z korpusem Bagrationa bił się pod Lembach i Znaimem, pod Austerlitz dzielnie ochraniał odwrót armii rosyjskiej; jako szef pawłogradzkiego pułku huzarów walczył w r. 1806 pod Gołyminem, w 1807 był komendantem Królewca; w 1809–12 dowodził dywizją kawalerii, a następnie rezerwowym korpusem jazdy.
W początkach kampanii 1812 Cz. nie cieszył się narazie zaufaniem wyższych sfer wojskowych, utyskiwał, że »żywią ku niemu nieufność, wątpiąc o szczerości« jego rosyjskiego patriotyzmu; swoją pod tym względem reputację naprawił dopiero po zwycięstwie, odniesionym w lipcu pod Kobryniem, po zajęciu Słonima i zniesieniu tam pułku Konopki (19 X) oraz po walkach stoczonych pod Borysowem i Stachowem. Podczas pościgu cofającej się w kierunku Wilna armii napoleońskiej oddziały awangardowe Cz-a dotarły do Miednik; tu zagarnięte zostały liczne tabory francuskie, m. in. pięć wozów, naładowanych beczułkami ze złotem. Część złota rozgrabili maruderzy francuscy, a następnie Rosjanie; ocalone beczułki, według świadectwa uczciwego gen. Arnoldi, rozkazał Cz. znieść do ustronnej piwnicy i tam przy zaryglowanych drzwiach i pod strażą podzielił się cennym łupem z paru kolegami. Dn. 10 XII jeden z pierwszych wszedł do Wilna i jako przez krótki czas komendant miasta starał się ulżyć doli mieszkańców, wydanych na pastwę rozszalałych oddziałów rosyjskich. Po zajęciu Warszawy Cz. przez Michała Zaleskiego wszedł w tajne porozumienie z ministrami Ks. Warszawskiego, Mostowskim i Matuszewiczem, i przez gen. Cziczagowa pośredniczył w ich niefortunnych negocjacjach z Aleksandrem I, mających na celu porozumienie z Rosją. W l. 1813–1814 Cz. dowodził całą kawalerią w tzw. »polskiej« armii Bennigsena i brał wydatny udział w bitwie lipskiej. W r. 1815 został generał-lejtnantem, w 1817–23 dowodził 3. dywizją huzarów, ale w życiu politycznym i wojskowym czynnej roli już nie odgrywał. Dotychczasowe dobre jego stosunki z Aleksandrem I znacznie się pogorszyły z powodu zatargów, jakie miał z potężnym faworytem carskim, gen. Fiodorem Uwarowem, na tle niejasnych spraw majątkowych po śmierci w r. 1810 jego żony, z poprzedniego męża Zubowowej. Cz. coraz rzadziej, przebywał w Petersburgu, wyjeżdżał za granicę i do Warszawy, gdzie obracał się w kołach polskich i rosyjskich. Żonaty z Rosjanką, uważał siebie również za Rosjanina. W r. 1820 odwiedził mieszkającą w okolicach Rzymu owdowiałą Teklę ks. Jabłonowską; nagły jej zgon sprawił na Cz-u tak silne wrażenie, że uległ podobno pomieszaniu zmysłów i w tym stanie zmarł w swym majątku na Białorusi w końcu r. 1825.
Portret Cz-a znajdował się w galerii bohaterów 1812 r. w petersburskim pałacu Zimowym; miedzioryt, wyobrażający Cz-a w mundurze gen.-lejtnanta, wykonał w Warszawie po r. 1815 J. F. Krethlow.
Russkij biogr. słow.; Dzwonkowski, Polacy w armii Katarzyny II, »Bibl. Warsz.« 1913, I; Pamiętnik o Czaplicach (Ant. Pawszy?) rkp. B. Narod., w W. nr 1192 M. (częściowo zużytkowany przez Heleniusza w Pamiątkach polsk. z różn. czasów, Kr. 1882, II 369 sq.); Bartoszewicz J., Celestyn Czaplic, »Kalendarz astron.-gosp.« J. Jaworskiego, W. 1858, 51; M. D. (Mehée de la Touche), Mémoires particuliers, Hambourg 1807, 5 sq.; Dobrynin Gawr., Istinnoje powiestwowanje, Pet. 1872, 290–2; Szwarce Br., Warszawa w r. 1794, Kr. 1894, I 127; Tokarz, Warszawa przed wyb. powst. 1794, Kr. 1911, 91; Kupczyński Tad., Kraków w powst. Kościuszk., Kr. 1912, 54, 61, 101; Tokarz, Insurekcja warsz., Lw. 1934, 174–5; Akta Powst. Kościuszk., Kr. 1918, I 179, II 314; Połnoje sobr. zakonow Ross. Imp., t. XXVI 19784; Pypin, Russkoje masonstwo, Pet. 1916, 387, 521–2; Mielgunow, Masonstwo, Pet. 1915, II 158–62; Czaplic gen., Otiecz. wojna w razskazach, »Russkaja Starina« 1886, t. 50 (streszcz. w »Kłosach« 1886); Kukiel, Wojna 1812 r., Kr. 1937, II, pass.; Dubrowin, Otiecz. wojna w piśmach sowr., Pet. 1882, 318 i n.; Pamiętniki wojenne (1792–1812), wyd. J. I. Kraszewski, Drezno 1871, 206 sq.; Wojenskij K., Otiecz. wojna w zapiskach sowr. (m. in. gen. Arnoldi), Pet. 1911, pass.; Sbornik matieriałow izwl. iz sobstw. J. Imp. W. kancelarii, X 138 sq.; Michajłowskij-Danilewskij, Opisanie otiecz. wojny, Pet. 1839, IV 345 sq.; Baliński M., Pam. o J. Śniadeckim, Wil. 1865, II 709; Koźmian K., Pam., P. 1858, 118–393–4; Askenazy, Europa a Polska, »Bibl. Warsz.« 1909, III 53; tenże, Na rozdrożu, »Bibl. Warsz.« 1911, I 218, 427; Iwaszkiewicz, Litwa w r. 1812, W. 1912, 286, 421; Bignon Edw., Polska w 1811 i 1813 r., Wil. 1913, II 66; Handelsman, Instr. i dep. rez. franc., Kr. 1914, II 473; W. kn. Nikołaj Michajłowicz, Graf P. A. Stroganow, Pet. 1903, III 318–31; Opiś dieł Archiwa Gosud. Sowieta, Pet. 1908, I 330; Ostafiewskij Archiw kn. Wiaziemskich, Pet. 1899, I 310–11, 641–2; Jen. Zamoyski, P. 1910, I 92; Rowinskij, Słowar russkich graw. portrietow, Pet. 1888, III 2106; Spis rycin w zb. Em. Czapskiego, Kr. 1901, 55.
Henryk Mościcki