Chrząstowski Eugeniusz (1818–1851), spiskowiec, więzień stanu i dziennikarz. Wywodził się z rodziny szlacheckiej Ostoja Ch-ich, zapisanej chlubnie w historii spisków politycznych po listopadowym powstaniu w zaborze austriackim. Syn b. żołnierza kościuszkowskiego, następnie ziemianina, który po stracie majątku był nauczycielem muzyki i języków obcych. Miejsce urodzenia Dybisławce (? zapewne Dubowce), wieś cyrkułu stanisławowskiego. Już jako młody student prawa na Uniw. Lwowskim był członkiem Stow. Ludu Polskiego, założonego przez S. Goszczyńskiego w Krakowie, będącego połączeniem dawniejszych Przyjaciół Ludu i Węglarzy polskich. Ch. był czynnym w utworzonym z ramienia tego związku we Lwowie Komitecie akademickim, działającym w swych początkach w kierunku filantropijno-oświatowym. Gdy w Zborze lwowskim nastąpiły nieporozumienia, a Goszczyński wskutek pościgu policji austr. musiał kraj opuścić, E. Ch. nie poddał się uchwale zawieszającej czynności związkowe, lecz wraz z R. Hermanem, H. Bogdańskim, A. Dunajewskim, L. Pawlikowskim i H. Witowskim założył 1 IX 1837 nowe sprzysiężenie pod nazwą Młoda Sarmacja i wszedł do jednej z komórek organizacyjnych nowego związku do tzw. Rady nadkarpackiej. Działał w Rzeszowskiem i Przemyskiem, gdzie udało mu się wciągnąć do spisku oficerów austr. z pułku Mazzucheli, konsystującego w Przemyślu. Po dłuższych pertraktacjach i przeszkodach, stawianych głównie przez porucznika Tomasza Dmitrasinowicha, utworzono Związek Demokratyczno-Wojskowy, który jednak wkrótce został wykryty. Ch., niezrażony niepowodzeniem, wszedł w porozumienie z członkami pokrewnych związków politycznych jak Konfederacja i Chrobacja, likwidując je na rzecz Sarmacji. Zaczęły się dalsze aresztowania, ale samo sprzysiężenie zostało nadal tajemnicą przed argusowym okiem zaborcy. Liczne ubytki z szeregów sprzysiężonych były powodem zmian organizacyjnych w Młodej Sarmacji. Radę nadkarpacką nazwano Urzędem ziemskim, każdy obwód w kraju tworzył Izbę demokratyczną, dla obwodów utworzono »chorążych«, ustawa jednak została niezmieniona. Ch. zaprowadził nową organizację w obwodach: przemyskim, rzeszowskim, jasielskim i sanockim, wszedł w stosunki z emisariuszami emigracji, był wreszcie duszą »Towarzystwa Sióstr«, propagującego ideę wywalczenia niepodległości przez samokształcenie i oświatę. Spisek polski znalazł również wdzięczne pole działania wśród Rusinów, natrafił jednak na partię moskalofilską, podsyconą propagandą nasłanego przez Rosję do Lwowa Michała Pogodina, profesora Uniwersytetu w Moskwie, głoszącego hasła utworzenia państwa wszechsłowiańskiego. Ch. musiał kończyć studia prawnicze, skutkiem czego oderwał się od zajęć związkowych, a zagrożony aresztowaniem, opuścił Lwów z końcem r. 1839. Na wezwanie przyjaciół związkowych powrócił po kilku miesiącach, lecz 21 IX 1840 został aresztowany wraz z wielu innymi towarzyszami. Proces wlókł się długo, wreszcie 1 I 1845 ogłoszono oskarżonym wyrok sądowy: trzynastu, w tej liczbie Ch-go, skazano na śmierć, innych na ciężkie więzienie. Wyrok ten złagodziła amnestia, wydana mimo sprzeciwów prezesa gubern. Kriega i prezesa sądu Kraussa, mocą której Ch-mu zmniejszono karę na 12 lat ciężkiego więzienia i utratę szlachectwa. Karę odbywał w kazamatach Spielbergu. W r. 1848 odzyskał wolność, a powróciwszy do Lwowa, rzucił się na pole publicystyki. Wydawał czasopismo »Postęp«, a od września wspólnie z K. Widmannem, J. Zachariasiewiczem i H. Sucheckim »Gazetę Powszechną« w duchu demokratycznym, póki działa Hammersteina nie położyły końca krótkotrwałej wolności. Od czerwca 1849 r. kierował administracją i drukarnią nowo założonego dziennika »Czas« w Krakowie. Umarł 6 I 1851.
Czaplicki Fr. M. Wł., Rzeź w Horożanie i Pamiętnik więźnia stanu, Kr. 1872; Krajewski J., Tajne związki polit. w Galicji, Lw. 1903; Józefczyk A., Wspomnienia ubiegłych lat, Kr. 1881; Nabielak R., Pamiętnik więźnia stanu, Lw. 1875; Schnür-Pepłowski St., Z przeszłości Galicji, Lw. 1915; Starkel J., Rok 1848, Lw. 1899; »Czas« nr 4, 1851 (nekrolog); Jubileusz »Czasu«, Kr. 1899, 147; Arch. Państw. we Lwowie: Anschuldigungsstand des Eugen Ch. fasc. XXXV poz. 1, Tagebuch 3490, rkp.
Justyn Sokulski