Bohusz Franciszek Ksawery Michał (1746–1820), ksiądz, dr fil., pisarz, filantrop. Brat Tadeusza, ur. 1 I w pow. wiłkomierskim. Kształcił się w szkole jezuickiej w Wilnie. 26 IX 1761 wstąpił do zakonu jezuickiego; studja teologiczne, filozoficzne i prawne odbywał w Akademji Wil., będąc równocześnie nauczycielem jęz. francuskiego w kolegjum grodzieńskiem i przełożonym konwiktu. Święcenia otrzymał 25 II 1768. Po kasacie jezuitów zbliżył się do podskarbiego Ant. Tyzenhauza, z którym w ciągu siedmiu lat pracował; w l. 1777–8 odbył z nim podróż po Śląsku, Austrji, Niemczech, Francji, Anglji etc: wrażenia swoje, nacechowane inteligencją i spostrzegawczością, spisał w parotomowym Dzienniku. Po powrocie z zagranicy zamieszkał w Wilnie, został prałatem i koadjutorem (30 IX 1781), oraz w l. 1780–2 prezydentem Trybunału cywilnego. Był nadto guwernerem Franciszka ks. Sapiehy, późniejszego generała art. lit.; nie zaniedbywał też badań naukowych, m. in. sporządził Sumaryjny wypis z akt Kapituły Katedr. wileńskiej, 1501–1783; 18 I 1791 otrzymał order św. Stanisława. Jako zdecydowany przeciwnik Targowicy aresztowany po zajęciu przez Rosjan Wilna w r. 1792, był zagrożony zesłaniem na Syberję. W pracach spiskowych Jakóba Jasińskiego, przygotowujących insurekcję, wziął czynny udział i proponował »w akcie powstania obwieścić włościanom swobody i wolność, stan miejski zbliżyć do stanu rycerskiego, duchowieństwu pochlebić głębokiem poszanowaniem religji z mocnem zapewnieniem powagi i całości kościelnej i przez ten sposób wszystkie kraju Stany jednomyślnie zjednoczyć«. Przed samym wybuchem powstania wileńskiego, w nocy z 11 na 12 IV 1794, został aresztowany i wywieziony do Smoleńska, gdzie spędził w więzieniu 15 miesięcy; wyrokiem z 20 VI st. st. 1795 uwolniony za poręką biskupa wil. Jana Nepomucena Kossakowskiego, powrócił do Wilna; w r. 1803 był wizytatorem generalnym szkół litewskich. Zrezygnowawszy z prałatury i wizytatorstwa, przeniósł się na stałe do Warszawy, nabył tutaj dom i objął urząd sędziego pokoju III cyrkułu miejskiego, przeważnie jednak poświęcił się pracom naukowym i akcji dobroczynnej; w r 1804 został przybranym, a w r. 1807 czynnym członkiem warsz. T-wa Przyjaciół Nauk, był również członkiem honorowym Uniw. Wileńskiego. W badaniach swych jeden z pierwszych zwrócił uwagę na »początki narodu i języka litewskiego«, oraz na potrzebę poszukiwań archeologicznych na Litwie; przetłómaczył na język litewski »Ziemiaństwo« Wirgiljusza; polemizował z Kopczyńskim w sprawie jego pisowni polskiej; przełożył i własnym kosztem wydał »Kodeks« Napoleona (Warszawa 1810); inicjował prace nad rozpatrzeniem potrzeby ulżenia bytu włościan; przygotował plan napisania »historji narodowej«. Zmarł w Warszawie 4 IV 1820. Testamentem z 30 V 1811 poczynił liczne zapisy na szpitale, T-wo Przyjaciół Nauk, bibljotekę warszawską i ubogich.

Uruski I; Brown Józ., Bibljoteka pisarzów, P. 1862, 128; Enc. Org.; Estreicher XIII; »Tygodnik Wileński« 1820, nr 160; »Roczniki Tow. Przyj. Nauk.« VIII, X, XIII, XIV, XVII; Bohusza Dziennik wojażu…, częściowo druk, w »Kronice Rodzinnej«, W. 1885, oraz mylnie, jako dzieło Staszica, przez Kraushara w »Dzienniku podróży St. Staszica«, W. 1903; por. Leśniewski, Bohusz – nie Staszic, »Przegląd Histor.« 1927, XXVI 385; Sumaryjnego wypisu z akt Kapituły Kat. wil. istnieje kilka odpisów, jeden wydała Bibljoteka publ. wileńska w 1895, inny posiadał w swych zbiorach dr Józ. Bieliński, trzy odnalazł ks. Kurczewski, zob.: Opiś rukopisnawo otdielenja wil. Publicznoj Bibljoteki, Wil. 1895; Bieliński, Uniw. Wil., III 378; Kurczewski ks., Kościół Zamkowy wil., Wil. 1908, I 288, Wil. 1918, III 1 sq.; Łoza, Kawał, orderu św. Stanisława, W. 1925, 64; Mościcki, Dzieje porozb. Litwy, I 84, 299; tenże, Gen. Jasiński, W. 1917, pass.; tenże. Pod znakiem Orła, Lw. 1923, 207; Bisk. J. N. Kossakowski, Dziennik z 1794–1803 (rkp. Bibl. ord. Krasińskich); Sbornik mat. dla istor. prośw. w Rossji, Pet. 1897, II 206, 379, 611, IV 143; Kraushar, Warsz. Tow. Przyj. Nauk, I–V, pass.; Dębicki, Puławy, Lw. 1888, III 36; Brensztejn, Dionizy Paszkiewicz, Wil. 1934, 34; Smoleński, Studja histor., W. 1925, 232; »Dzieje dobrocz. kraj. i zagr.«, Wil. 1820, I 452. Zaginął rkp. Historji Konfederacji Barskiej, oprac. przez ks. B-a na podstawie materjałów zebranych przez jego brata Ignacego, sekretarza gen. konf. – Portret B-a, pendzla Ant. Brodowskiego, w warsz. Muzeum Narodowem.

Henryk Mościcki