INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY
iPSB
  wyszukiwanie zaawansowane
 
  wyszukiwanie proste
 
Biogram Postaci z tego okresu
 (Franciszek) Ksawery Pruszyński      Ksawery Pruszyński, fot. NAC.

(Franciszek) Ksawery Pruszyński  

 
 
1907-12-04 - 1950-06-11
Biogram został opublikowany w latach 1984-1985 w XXVIII tomie Polskiego Słownika Biograficznego.

  

 
 
 
Spis treści:
 
 
 
 
 

Pruszyński Franciszek Ksawery, pseud. Grabiec (1907–1950), publicysta, literat, dyplomata. Ur. 4 XII w Wolicy Kierekieszynej (pow. starokonstantynowski) w rodzinie ziemiańskiej, był synem Edwarda, który został zamordowany w r. 1911, i Anny z Chodkiewiczów (zm. 1962), miał młodszego brata Mieczysława, publicystę i ekonomistę.

Naukę w szkole średniej P. rozpoczął w Żytomierzu w r. 1918, lecz wkrótce, w związku z sytuacją powstałą po rewolucji październikowej, rodzina opuściła Wołyń. Matka zamieszkała w Krakowie, a P. w r. 1919 został oddany do gimnazjum jezuitów w Chyrowie, w którym w r. 1927 zdał maturę. Chciał zostać architektem, ale ze względów finansowych w t. r. rozpoczął studia prawnicze na UJ i w r. 1932 uzyskał absolutorium. Na III i IV roku studiów (1929–31) pełnił funkcję zastępcy asystenta Wydziału Prawniczego. W l. 1927–30 był prezesem Akademickiego Koła Kresowego, a następnie organizacji «Myśl Mocarstwowa», skupiającej młodzież zbliżoną ideowo do konserwatystów. P. był jej najwybitniejszym publicystą. Zajmował stanowisko zdecydowanie antyendeckie. Wraz ze swym bratem Mieczysławem, Konstantym Łubieńskim i innymi swoimi zwolennikami ostro przeciwstawiał się antysemityzmowi. Jeszcze w czasie studiów, jesienią 1929, został zatrudniony w redakcji dziennika „Czas”; wykonywał prace techniczne, umieszczał także na jego łamach drobne doniesienia. Działalność dziennikarską wkrótce rozszerzył na czasopisma dla młodzieży akademickiej. Współredagował bezpłatny dodatek do „Czasu” pt. „Civitas Academica”, drukował artykuły w piśmie młodych konserwatystów „Dniu Akademickim”, a następnie w „Buncie Młodych” (zmieniona w listopadzie 1931 nazwa „Dnia Akademickiego” po wchłonięciu przezeń dwu jeszcze innych pism studenckich). Pierwszym znaczącym artykułem P-ego było sprawozdanie z wizyty delegacji młodzieży akademickiej (29 XI 1931) u Józefa Piłsudskiego pt. W Belwederze, ogłoszone w „Czasie” (1931 nr 279), również w „Legionie” (1931 nr 11–12).

Po ukończeniu studiów P. na koszt redakcji „Czasu”, „Dziennika Poznańskiego” i „Dnia Akademickiego” pojechał w r. 1932 do Gdańska. Nadsyłane do tych pism reportaże, wyszły w tym samym roku w książce, którą autor zatytułował Sarajewo 1914 – Szanghaj 1932 – Gdańsk 193? (W.). Pisał, że inspirowane z Berlina ekscesy bojówek nazistowskich, intensywna propaganda antypolska oraz nacjonalistyczna postawa niemieckich mieszkańców Gdańska stanowią rosnące zagrożenie polskich interesów w Wolnym Mieście Gdańsku. Przewidywał, że Gdańsk stanie się punktem zapalnym konfliktu europejskiego. W t.r. (1932) przeniósł się do Wilna, zaangażowany przez Stanisława Mackiewicza do pracy w redakcji „Słowa”. O wyjeździe z Krakowa zadecydowały także plany matrymonialne. Już bowiem w czasie studiów poznał Marię Meysztowiczównę, córkę ziemianina z Rohoźnicy Wielkiej (pow. wołkowyski), z którą ożenił się w r. 1933. W t. r. wszedł do władz utworzonego wtedy Zjednoczenia Zachowawczych Organizacji Politycznych; również w t. r. został usunięty z «Myśli Mocarstwowej» przez jej Radę Naczelną w związku z rozłamem w łonie «Myśli». W kwietniu 1933 P. wyjechał do Palestyny, za namową swego kolegi ze studiów na UJ Mojżesza Pomeranca, zapalonego syjonisty; podróż odbył za pożyczone od innego przyjaciela pieniądze, które zwrócił z honorariów wypłaconych za reportaże w prasie konserwatywnej, m. in. w „Czasie”. Z reportaży tych powstała entuzjastyczna książka Palestyna po raz trzeci (Wil. 1933, Wyd. 2, „Dla przyjaciół”, W. 1936). Autor nie upatrywał rozwiązania problemu żydowskiego w Polsce w wyjeździe Żydów do Palestyny. Podkreślał natomiast dynamizm społeczny osadników, dostrzegał również zarzewie konfliktów politycznych w tej części świata; w książce tej ujawnił też swój antykomunizm. Na przełomie l. 1933 i 1934 P. odbywał praktykę w konsulacie polskim w Kijowie. Odwiedził wówczas rodzinną Wolicę.

W r. 1934 Pruszyńscy przenieśli się do Warszawy w związku z objęciem przez P-ego funkcji stołecznego korespondenta „Słowa”. Drukował również w konserwatywnym „Buncie Młodych”. Wskutek rozbieżności w redakcji tego pisma – bardziej taktycznych niż programowych – założył pod koniec t. r. własne pismo pt. „Problemy” (formalnym wydawcą był działacz liberalno-konserwatywny Piotr Dunin Borkowski, były woj. lwowski i poznański, faktycznym – Benedykt Liberman, właściciel dużej fabryki drożdży w Stanisławowie), które jednak już po kilku numerach przestało się ukazywać. Równie znaczące było podjęcie współpracy z „Wiadomościami Literackimi”. Latem 1936 P. uzyskał prasowe stypendium zagraniczne; zrazu myślał udać się do Francji, ale na wiadomość o wybuchu wojny domowej w Hiszpanii postanowił tam wyjechać. Początkowy zamiar udania się do wojsk gen. F. Franco zmienił we Francji, gdyż w Paryżu istniała tylko ambasada rządu legalnego, mógł więc uzyskać wizę jedynie na obszary kontrolowane przez rząd Republiki. Korespondencje nadsyłane z Madrytu bulwersowały opinię polską. Środowiska liberalne i demokratyczne doceniały próbę obiektywnego spojrzenia na wojnę hiszpańską, prawica natomiast postawę P-ego uznała za bezkrytyczne poddanie się wpływom lewicy. Niektóre czasopisma zachowawcze nawet bojkotowały pisarza, a redakcja „Czasu”, po opublikowaniu reportaży w „Wiadomościach Literackich”, wypowiedziała P-emu współpracę (telegramem do Hiszpanii). Reportaże zebrane w książce pt. W czerwonej Hiszpanii (W. 1937), stały się jednym z najwybitniejszych osiągnięć publicystycznych P-ego. W l. 1933–7 podróżował jako reporter „Słowa”, a później i „Wiadomości Literackich” do Niemiec, Czechosłowacji, Jugosławii, Grecji, Danii.

Tematyka zagraniczna nie odciągnęła P-ego od zagadnień wewnętrznych kraju. Zajmował się problemem bezrobocia, mniejszości narodowych, kwestią antysemityzmu; dużo pisał o wsi i sile ruchu ludowego, wskazywał na radykalizację chłopstwa. Od śmierci Piłsudskiego zaczął objawiać rosnący krytycyzm wobec stosunków politycznych w państwie, a zwłaszcza w ekipie rządzącej. Występował przeciw totalitarnym tendencjom Obozu Zjednoczenia Narodowego, jak i nacjonalizmowi endeckiemu. Wyrażał poglądy liberalno-demokratyczne. Nie rozstał się ze środowiskiem konserwatywnym. Reportaże krajowe zebrał w tomie Podróż po Polsce (W. 1937). Nie przyjęta do druku w r. 1939 książka na temat mniejszości ukraińskiej pt. Wołyń, zaginęła w maszynopisie w czasie wojny. W r. 1938 P. wraz z rodziną przeniósł się do Krakowa, gdzie podjął pracę w „Ilustrowanym Kurierze Codziennym” („IKC”). Na łamach tego dziennika drukował reportaże z najważniejszych wydarzeń poprzedzających drugą wojnę światową. Odbył wówczas podróże do Niemiec, Czechosłowacji, Jugosławii, Grecji i Stanów Zjednoczonych, w lipcu 1939 powtórnie odwiedził Gdańsk. W tym czasie uważał, że wojna jest nieunikniona. Poza „IKC” artykuły zamieszczał także w „Słowie”, mniej w innych pismach, jak „Polityka” i „Wiadomości Literackie”. Ponadto przełożył ogłoszoną w r. 1936 powieść R. Martin du Gard’a „L’été 1914” („Lato 1914”, W. 1939), stanowiącą t. 7 cyklu powieściowego „Rodzina Thibault” oraz powieść A. Malraux „Nadzieja” (W. 1939).

W sierpniu 1939 – wedle informacji brata Mieczysława – P. przebywał w Budapeszcie, skąd 31 VIII wrócił samolotem do Warszawy. Po bezskutecznym staraniu o przyjęcie ochotnicze do wojska, dotarł do rodziny pod Lublinem, a po zajęciu miasta przez Niemców 18 IX wrócił do Krakowa; w październiku przedostał się na Węgry, a stąd przez Jugosławię i Włochy do Francji. W końcu 1939 r. wstąpił do podchorążówki w Coëtquidan, którą ukończył w stopniu kaprala podchorążego. Współpracował z redagowanym przez Stanisława Cata-Mackiewicza tygodnikiem „Słowo” (wychodzącym w Paryżu w pierwszym półroczu 1940 r.), gdzie publikował artykuły ostro krytykujące reżim przedwrześniowy i ludzi odpowiedzialnych za klęskę. Nie przyjął propozycji pracy w kwaterze prasowej gen. Władysława Sikorskiego, wybrał służbę frontową wyjeżdżając z Brygadą Podhalańską pod Narvik. Za kampanię norweską (był dowódcą drużyny) dostał Krzyż Walecznych. Z częścią brygady powrócił do Francji w momencie kapitulacji. Przedostał się następnie przez Hiszpanię i Portugalię do Wielkiej Brytanii; znalazł się w oddziałach polskich w Szkocji. Wkrótce wziął bezterminowy urlop z jednostki i wyjechał do Londynu. Był to okres, po upadku Francji, konfliktu między prezydentem Władysławem Raczkiewiczem a premierem Sikorskim; przesilenie to ułagodzono. P. podjął kampanię publicystyczną po stronie Sikorskiego; należał na emigracji do najzagorzalszych stronników polityki premiera. Ogłosił wtedy w odpowiedzi na książkę gen. M. Norwida Neugebauera „Kampania wrześniowa 1939 w Polsce” (Londyn 1941) i na broszurę gen. R. Umiastowskiego „12 mil od Warszawy… 30 mil od Paryża” (Edynburg 1941) dwie polemiczne broszury (wydane łącznie) o odpowiedzialności za klęskę wrześniową pt. Księga ponurych niedopowiedzeń. 1000 mil od prawdy (Londyn 1941). Obok licznych artykułów w prasie, początek pobytu na wyspach brytyjskich przyniósł także trzy książki. Wspomnienia z walk pod Narvikiem w połączeniu z przemyśleniami na temat najnowszych dziejów Polski złożyły się na powieść reportażową Droga wiodła przez Narvik (Londyn 1941). Autor przeciwstawiał walory prostego żołnierza złym, niedemokratycznym nawykom panującym w korpusie oficerskim. Uważał je za zagrożenie dla przyszłego porządku niepodległego państwa. W t. r. wydał dwie broszury adresowane do odbiorców brytyjskich. Polish Invasion (London 1941) stanowiła próbę przybliżenia wyspiarzom spraw i obyczajów polskich; nadał jej formę anegdotyczną, pełną humoru. Poland Fights Back (London 1941) miała większe ambicje. Ukazywała obecność Polski na politycznej i militarnej mapie świata, mimo niemieckiej okupacji; jej drugie, poszerzone i zmienione wydanie ukazało się w r. 1944 w Nowym Jorku. Artykuły publicystyczne drukował P. przeważnie w „Wiadomościach Polskich”.

Po nawiązaniu przez rząd Sikorskiego stosunków dyplomatycznych z rządem radzieckim P. wyjechał do Związku Radzieckiego jako attaché prasowy ambasady polskiej. Przebywał w Moskwie i Kujbyszewie od września 1941 do lipca r. n. Wyróżnił się na tym stanowisku pomocą dla Polaków znajdujących się w Związku Radzieckim. Obok zajęć związanych z funkcją dyplomatyczną zajmował się również redagowaniem pisma „Polska”, które zaczęło wychodzić w grudniu 1941. P. drukował w nim wiele własnych artykułów, w których przedstawiał politykę rządu RP. Redaktorem „Polski” był do końca czerwca 1942 (po nim objął pismo Teodor Parnicki). W Kujbyszewie P. utrzymywał kontakty z komunistami polskimi. Zmiany personalne w ambasadzie polskiej oraz ciężka choroba (tyfus) spowodowały, że P. opuścił Związek Radziecki, udając się w r. 1942 przez Teheran do Londynu. Włączył się natychmiast w nurt walki politycznej, która rozgorzała na emigracji wokół stosunków ze Związkiem Radzieckim. P. zdecydowanie opowiadał się za polityką Sikorskiego szukania dróg kompromisu. Swoje poglądy wyraził przede wszystkim w zamieszczonym w „Wiadomościach Polskich” (1942 nr 40) artykule pt. Wobec Rosji, w którym m. in. wyraził pochwałę polityki wschodniej Romana Dmowskiego, krytykował naiwność myślenia i antyradzieckie nastawienie emigracji, wzywał do dołożenia wszelkich starań, by jak najwięcej pomóc Polakom w Związku Radzieckim, a przez to zmobilizować wszystkie siły do walki z Niemcami. Artykuł ten wywołał zawziętą polemikę na emigracji, na którą P. zareagował dopiero w ogłoszonym w marcu 1943 oświadczeniu („Wiad. Pol.” nr 157). Dla armii polskiej na Bliskim Wschodzie P. napisał obszerną broszurę Walczymy (Jerozolima 1943), w której nakreślił obraz wydarzeń historycznych od września 1939 do r. 1943, głównie polskich działań zbrojnych. Tezy swe głosił P. również w pełnych pasji esejach historycznych i pracach literackich. Szczególne miejsce przypadło esejowi (który autor nazwał «opowiadaniem») Margrabia Wielopolski, drukowanemu najpierw w odcinkach w „Nowej Polsce” (1944), następnie zaś w wydaniu książkowym (Londyn 1944, dalsze wyd. W. 1946, 1957); miał on przypomnieć, że szukanie porozumienia z Rosją nie było obce polskiej myśli politycznej także w przeszłości; krajowe wydania Margrabiego wzbudziły żywe polemiki. Mniej zaangażowane w aktualne problemy emigracyjne były dwie nie dokończone prace na temat Tadeusza Kościuszki (druk. „Wiad. Pol.”) i Stanisława Staszica („Nowa Polska” 1945 nr 4). Po śmierci Sikorskiego P. napisał scenariusz do filmu oraz opracował szkic, którego znana jest jedynie wersja hiszpańska w maszynopisie (B. Jag.: rkp. Przyb. 169/70).

Utwory literackie w postaci opowiadań, obrazków i nowel pisał P. od r. 1942, chociaż już niektóre rozdziały książki Polish Invasion miały wyraźnie fabularny charakter. Dotyczyło to zwłaszcza rozdziałów, które w języku polskim ukazały się pod tytułem Opowieści szkockie, wydrukowane po wojnie w zbiorze Karabela z Meschedu (W. 1948). Z problematyki stosunków mniejszościowych w II Rzpltej zrodził się Ksiądz Ułas (1942); Trębacz z Samarkandy mówił o Polakach wśród obcych (1942, pierwodruk po francusku w „La France Libre”); sens walki Polaków na frontach drugiej wojny ujął P. w opowieściach O głowę murzyńskiego króla (1944) i Cień Gruzji (1945); agitacja na rzecz powrotu żołnierzy polskich do kraju stała się podstawą Ziętarowych skarbów (1945); refleksje na temat powstania warszawskiego znalazły odbicie w Gwieździe wytrwałości (1945). Postawa pisarza wobec życia na obczyźnie znalazła odzwierciedlenie we fragmencie zapowiadanej książki Odejścia i powroty (1944) oraz w opowiadaniach Cosas de Polonia (1943) i Podrzucona książka (1945). Przewodnie idee tych utworów, podobnie jak publicystyka tego okresu dowodziły, że krytyczne stanowisko P-ego wobec tendencji, które wzięły górę wśród emigracji, uległo pogłębieniu. Okres wojny zmniejszył zainteresowanie P-ego reportażem, większość dorobku w tej dziedzinie ukazała się w języku angielskim. Poza wspomnianą Polish Invasion pisarz wydał Russian Year (New York 1944), zbiór reportaży z czasów pracy w Związku Radzieckim (fragmenty były drukowane po polsku w „Wiad. Pol.”). Reporterski charakter miały także Wspomnienia normandzkie, drukowane w „Nowej Polsce” w r. 1944. Była to relacja z walk Polaków po inwazji sprzymierzonych na kontynent, P. bowiem w r. 1944 zgłosił się z powrotem do czynnej służby. W szeregach I dywizji pancernej dowodzonej przez gen. Stanisława Maczka walcząc w czołgu pod Falaise; 15 VIII 1944 został ciężko ranny. Prawie do końca wojny przebywał w szpitalach w Wielkiej Brytanii. Za zasługi wojenne został po raz drugi odznaczony Krzyżem Walecznych. W szpitalu zapewne powstał inny reportaż, nie dokończony, zatytułowany przez wydawcę Czarna Brygada („Literatura” 1979 nr 51/52–1980 nr 6); dotyczy działań wojennych dywizji dowodzonej przez gen. S. Maczka.

Dn. 10 IX 1945 P. przyjechał do kraju i niebawem wrócił na stałe. Rozpoczął pracę w służbie dyplomatycznej. Jesienią t. r. wyjechał do Stanów Zjednoczonych, jako radca prawny ambasady polskiej w Waszyngtonie, a następnie radca prasowy stałej delegacji polskiej przy Organizacji Narodów Zjednoczonych (ONZ). Z tego tytułu należał do Komisji ONZ dla spraw Palestyny, a także przewodniczył Podkomisji, która wyznaczyła granice przyszłego państwa izraelskiego zatwierdzone przez ONZ 29 XI 1947. W grudniu 1947 był z powrotem w kraju. Nadwerężone w okresie wojny stosunki małżeńskie zakończyły się rozwodem. Pracował w tym czasie w Min. Spraw Zagranicznych. Wiosną 1948 został mianowany posłem nadzwycz. i ministrem pełnomocnym w Holandii; placówkę objął w sierpniu t.r.

Podobnie jak w okresie wojny, również w latach powojennych pisarstwo P-ego toczyło się nurtem literackim i publicystycznym. Publicystykę reprezentował przede wszystkim cykl artykułów Dzieje emigracji londyńskiej, drukowany w „Odrodzeniu” (1945 i 1947), który był charakterystyką walk politycznych w Londynie, nie zawsze bezstronną. Pisał też reportaże z przemian, które następowały po wojnie w Polsce; ukazywały się w „Odrodzeniu” (1946–8) pod wspólnym tytułem Podróż po nowej Polsce, nawiązującym do tomu wydanego przed wojną Podróż po Polsce. Kontynuował także pisarstwo eseistyczne. W l. 1949–50 w Polskim Radio czytano Opowieść o Mickiewiczu, która pośmiertnie, w r. 1956, została wydana drukiem (W.). Na temat Mickiewicza wydał także broszurę w języku angielskim (Londyn 1950). Powojenne utwory literackie P-ego to opowiadania Paliki, Różaniec z granatów i Sprawa Smagacza z r. 1946 oraz W Giewałdowej, Krysia, Pomiędzy wilki i Karabela z Meschedu z r. n. Wyszły drukiem – wraz z powstałymi w okresie wojny – w dwóch tomach: Trzynaście opowieści (W. 1946) i Karabela z Meschedu (W. 1948). Treść tych nowych utworów nadal wynikała z doświadczeń emigracyjnych. Pokazywały decyzje powojenne polskich żołnierzy na Zachodzie (W Giewałdowej, Pomiędzy wilki), mówiły o patriotyzmie mniejszości żydowskiej (Karabela z Meschedu) i przedstawicieli starej emigracji we Francji (Różaniec z granatów), dotyczyły stosunków wśród żołnierzy w armii polskiej na Zachodzie (Paliki i Sprawa Smagacza).

P. należał do najwybitniejszych przedstawicieli polskiego reportażu, wybitne osiągnięcia stanowiły również jego prace z zakresu publicystyki i eseistyki historycznej. Utwory literackie, łączące cechy gawędy, reportażu i przypowieści, ujawniały oryginalny talent prozatorski autora. Charakteryzowały się zwięzłością i wyrazistą kompozycją, umiejętnością posługiwania się aluzją, symbolem i paralelą oraz żywym i bogatym językiem. Dn. 11 VI 1950 podczas jazdy samochodem do kraju (P. jechał na swój ślub z pisarką Julią Hartwig) został ciężko ranny w wypadku samochodowym na autostradzie w pobliżu miasta Hamm (Niemcy Zachodnie) i zmarł w drodze do szpitala. Został pochowany na cmentarzu Rakowickim w Krakowie. Pośmiertnie był odznaczony Krzyżem Komandorskim z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski.

Z małżeństwa z Marią z Meysztowiczów P. pozostawił dzieci: Aleksandra (ur. 1934), Stanisława (ur. 1935) i Marię Ritę (ur. 1940).

W r. 1966 wyszedł obszerny Wybór pism publicystycznych P-ego (Kr. t. I–II, ze wstępem K. Wyki). Większość opowieści P-ego ukazała się pt. Opowieści »Wybór«, (W., kilka wydań).

 

Nowy Korbut (Słownik Pisarzy), IV; Kowalik J., Bibliografia czasopism polskich wydanych poza granicami kraju od września 1939 roku, L. 1976 III; Pol. Bibliogr. Liter. za l. 1944/5 i n.; W. Enc. Powsz. (PWN), (fot.); Bartelski L. M., Polscy pisarze współcześni, W. 1972 (fot.), Bocheński A., Ksawery Pruszyński, „Tyg. Powsz.” 1950 nr 27 (fot.); Danilewicz-Zielińska M., Szkice o literaturze emigracyjnej, Paryż 1978; Dobrowolski S. R., Droga wiodła przez Narvik, „Polska Zbrojna” 1946 nr 31; Iwaszkiewicz J., O Ksawerym Pruszyńskim, „Nowa Kultura” 1950 nr 19; Jaruzelski J., Mackiewicz i konserwatyści, W. 1976; Kieniewicz S., Prawda Margrabiego, „Tyg. Powsz.” 1946 nr 32, 33; Koźniewski K., Historia co tydzień, W. 1977; tenże, Wojenne pisarstwo Ksawerego Pruszyńskiego, „Twórczość” 1947 z. 3; Literatura polska na obczyźnie, Londyn 1964 I-II; Lovell J., W sprawie Prószyńskiego i Ukrainy, „Twórczość” 1966 z. 8; Łopalewski T., Cud, którego nie było, „Nowiny Liter.” 1947 nr 19; Matuszewski R., Dokąd wiedzie ta droga, 1940 nr 11; Pacławski J., Ksawery Pruszyński, Kr. 1974 (Nauka dla Wszystkich, nr 230); tenże, Proza fabularna Ksawerego Pruszyńskiego, Kielce 1975; tenże, Utwory literackie Ksawerego Pruszyńskiego, „Ruch Liter.” R. 18: 1977 z. 2; tenże, Żeromski w świadomości pisarskiej Ksawerego Pruszyńskiego, w: O Stefanie Żeromskim, Kr. 1976; Paczkowski A., Prasa polska w latach 1918–1939, W. 1980; Pędziński Z., O krok od Sienkiewicza, „Twórczość” 1956 z. 11–12; Pilch A., Studencki ruch polityczny w Polsce w latach 1932–1939, Kr. 1972; Pobóg-Malinowski W., Najnowsza historia polityczna Polski 1864–1945, Londyn 1960 III 96, 235, 257; Pragier A., Lud i ojczyzna, „Wiad. Pol.” 1940 nr 40; Pyka G., Polityka w twórczości Ksawerego Pruszyńskiego, Kat. 1981; Rogala S., Echa września 1939 w polskiej prozie literackiej w l. 1945–1964, Kr. 1981; Roszko J., [Wstęp do:] Pruszyński K., Czarna Brygada, „Literatura” 1979 nr 51/2; Rozek E., Allied wartime diplomacy: a pattern in Poland, New York–London 1958 s. 412–15; Vogler H., Ostatni szlachcic polskiej literatury, „Dzien. Liter.” 1948 nr 30; Władyka W., Działalność polityczna polskich stronnictw konserwatywnych w latach 1926–1935, Wr. 1977; tenże, Prasa konserwatywna w Polsce w latach 1926–1939, „Roczn. Hist. Czasopism. Pol.” T. 14: 1974 s. 450, 460, 461; Wyka K., Droga pisarska Ksawerego Pruszyńskiego, w: tenże, Wędrując po tematach, Kr. 1971 II; tenże, Pogranicze powieści, Kr. 1948 s. 82–9, 193–5; Zbyszewski W. A., Wspomnienie o Ksawerym Pruszyńskim, „Kultura” 1950 nr 7–8 s. 73–9; Ziątek Z., Ksawery Pruszyński, W. 1972 (fot.); – Bratny R., Pamiętnik moich książek, Wyd. 2, W. 1980 s. 18–20; Broniewska J., Z notatnika korespondenta wojennego, W. 1954 I 16–17, 19–21, 24; Katelbach T., Rok złych wróżb (1943), Paryż 1959; Kot S., Listy z Rosji do gen. Sikorskiego, Londyn 1955 (fot. zbiorowa); tenże, Rozmowy z Kremlem, Londyn 1959 (fot. zbior.); Koźniewski K., Zamknięte koła, W. 1965 s. 356, 403, 404, 413, 414, 425, 429, 430, 431, 440, 441; Lechoń J., Dziennik, Londyn 1967 I; Leśnodorski Z., Wśród ludzi mojego miasta, Kr. 1968; Mackiewicz S. Cat., Odeszli w zmierzch. Wybór pism 1916–1966, W. 1968 s. 137–46; tenże, Spotkania z Ksawerym Pruszyńskim, „Kierunki” 1960 nr 24; tenże, Zielone oczy, W. 1959; Miłosz Cz., Ziemia Ulro, Paryż 1977 s. 28–9; Pragier A., Czas przeszły dokonany, Londyn 1966; Pruszyńska M., Casa Januari, „Kierunki” 1957 nr 39; taż, Moje trzy grosze, tamże nr 5; Pruszyński M., Gen. Anders na Karmelu, „Odrodzenie” 1946 nr 18; Putrament J., Pół wieku, W. 1962 II 99–100; Słonimski A., Alfabet wspomnień, W. 1975 s. 197–9; – „Dzien. Łódzki” 1945 nr 68; – Arch. UJ: S. II 619; IBL PAN: Kartoteka bibliograficzna (A. Bara); – Rękopisy P-ego w posiadaniu rodziny (część informacji pochodzi od członków rodziny).

Jan Pacławski

 
 

Kalendarium

1907

04 XII

rodzi się w majątku Wolica Kierekieszyna na Ukrainie, jako syn ziemianina Edwarda Pruszyńskiego i Anny z Chodkiewiczów
1911

maj

zamordowany zostaje jego ojciec 
1918

rozpoczyna naukę w Żytomierzu
1919

rozpoczyna naukę w gimnazjum jezuitów w Chyrowie
1921

marzec

jego rodzina w wyniku postanowień traktatu ryskiego traci swoje dobra ziemskie, które posiadała w powiecie starokonstantynowskim
1927

kończy gimnazjum jezuitów w Chyrowie i rozpoczyna studia na wydziale prawa Uniwersytetu Jagiellońskiego, obejmuje funkcję prezesa Akademickiego Koła Kresowego, wstępuje do konserwatywnej organizacji „Myśl Mocarstwowa”
1929

zostaje zatrudniony w redakcji dziennika „Czas”, gdzie początkowo wykonuje prace techniczne i przygotowuje drobne informacje
1930

rozpoczyna od reportaży z Węgier pisanie poważnych artykułów do prasy
1931

29 XI

uczestniczy w wizycie młodzieży akademickiej u Józefa Piłsudskiego, z którego to wydarzenia opublikuje obszerne sprawozdanie w „Czasie”  
1932

uzyskuje absolutorium na Uniwersytecie Jagiellońskim i wyjeżdża do Gdańska, skąd przesyła reportaże do „Czasu” i „Dziennik Poznańskiego” (reportaże te opublikuje także w swej debiutanckiej książce „Sarajewo 1914, Szanghaj 1932, Gdańsk 193?”, w której postawi tezę, że kolejna wielka wojna  może wybuchną o Gdańsk)
1933

wchodzi do władz Zjednoczenia Zachowawczych Organizacji Politycznych, usunięty zostaje z organizacji „Myśl Mocarstwowa”

kwiecień

wyjeżdża do Palestyny, skąd przesyła reportaże do prasy konserwatywnej (zostaną one wydane w zbiorze „Palestyna po raz trzeci”)   

01 VII

żeni się z Marią Meysztowicz, córką ziemianina z grodzieńszczyzny (ślub odbył się w kościele parafialnym w Rohoźnicy Wielkiej)
1934

po praktyce w konsulacie polskim w Kijowie, przenosi się do Warszawy i obejmuje funkcję korespondenta „Słowa”, podróżuje do Niemiec, Czechosłowacji, Jugosławii, Grecji, Dani,   publikuje w redagowanym przez Jerzego Giedroycia piśmie „Bunt Młodych”
1936

dostaje prasowe stypendium zagraniczne i jako korespondent z wojny domowej w Hiszpanii,  relacjonuje ją w reportażach drukowanych w „Wiadomościach Literackich”
1937

wydaje zbiory reportaży „W czerwonej Hiszpanii” i „Podróż po Polsce”
1938

przenosi się wraz z rodziną do Krakowa, gdzie podejmuje pracę w „Ilustrowanym Kurierze Codziennym”, podróżuje do Niemiec, Czechosłowacji, Jugosławii, Grecji i Stanów Zjednoczonych
1939

wrzesień

bezskutecznie stara się o przyjęcie jako ochotnika do wojska

grudzień

wstępuje do szkółki wojskowej we francuskim Coëtquidan, którą ukończy w stopniu kaprala podchorążego

przekłada z francuskiego powieści Martina du Gard „Lato 1914” oraz André Malraux „Nadzieja”

październik

przedostaje się na Węgry, a potem przez Jugosławię i Włochy do Francji
1940

rozpoczyna współpracę z redagowanym w Paryżu przez Stanisława Cata-Mackiewicza tygodnikiem „Słowo”, gdzie publikuje artykuły krytykujące reżim przedwrześniowy i ludzi odpowiedzialnych za klęskę

maj

w składzie Brygady Podhalańskiej zostaje przerzucony do Norwegii, gdzie walczy w bitwie o Narwik (za kampanię norweską otrzyma pierwszy Krzyż Walecznych)  

czerwiec

z częścią Brygady Podhalańskiej powraca z Norwegii do Francji atakowanej przez Niemcy hitlerowskie, by po kapitulacji Paryża przedostać się przez Hiszpanię i Portugalię do Wielkiej Brytanii, gdzie stanie się zagorzałym zwolennikiem gen. Sikorskiego
1941

wrzesień

po zawarciu układu Sikorski-Majki zostaje attaché prasowym ambasady RP w Moskwie, przenisionej potem do Kujbyszewa 

grudzień

rozpoczyna w Związku Sowieckim redagowanie pisma „Polska”, które przedstawiało politykę rządu RP

wydaje w Londynie powieść reportażową  „Droga wiodła przez Narvik” i polemikę o przyczynach klęski wrześniowej „Księga ponurych niepowodzeń. 1000 mil od prawdy” 
1942

lipiec

z powodu ciężkiej choroby (tyfusu) i zmian personalnych kończy misję w ambasadzie polskiej w Związku Sowieckim i udaje się przez Teheran do Londynu

wydaje książki: „Ksiądz Ułas” (dotyczącą problematyki stosunków mniejszościowych w II RP) i „Trębacz z Samarkandy” (o Polakach na obczyźnie)
1943

pisze dla armii polskiej na Bliskim Wschodzie obszerną broszurę „Walczymy”, która przedstawia obraz wydarzeń historycznych, głównie walk polskich  oddziałów, od września 1939 do 1943 r.
1944

07 VIII

w czołgu 1. Dywizji Pancernej gen. Maczka rusza do boju w bitwie pod Falaise,

15 VIII

zostaje ciężko ranny w bitwie pod Falaise, po czym prawie do końca wojny przebywać będzie w szpitalach w Wielkiej Brytanii (za zasługi bitewne otrzyma drugi Krzyż Walecznych)

pisze książkę historyczną o Aleksandrze Wielopolskim i zbiór opowieści  „O głowę murzyńskiego króla”, dotyczących walk Polaków na frontach II wojny światowej
1945

10 IX

przyjeżdża do kraju, by wkrótce potem rozpocząć pracę w służbie dyplomatycznej

wyjeżdża do Stanów Zjednoczonych, jako radca prawny ambasady polskiej w Waszyngtonie, a następnie radca prasowy stałej delegacji polskiej przy Organizacji Narodów Zjednoczonych

wydaje opowiadanie „Cień Gruzji”  i refleksje na temat powstania warszawskiego „Gwiazda wytrwałości”
1946

wydaje napisaną w czasie wojny książkę o Aleksandrze Wielopolskim,  „Trzynaście opowieści” i opowiadania „Paliki”, „Różaniec z grantów” „Sprawa Smgacza”
1947

grudzień

wraca do kraju z placówki w Waszyngtonie i pracuje w Ministerstwie Spraw Zagranicznych, rozwodzi się z żoną Marią
1948

sierpień

zostaje ministrem pełnomocnym i posłem nadzwyczajnym Polski Ludowej w Hadze, wydaje swoje opowieści „Pomiędzy wilki” i „Karabela z Meschedu”
1949

Polskie Radio zaczyna nadawać jego „Opowieść o Mickiewiczu” (drukim zostanie ona wydana dopiero pośmiertnie w 1956 r.)
1950

13 VI

ginie w wypadku samochodowym na autostradzie w zachodnich Niemczech, jadąc na własny ślub z pisarka Julią Hartwig, pochowany zostanie na Cmentarzu Rakowickim w Krakowie

Chmura tagów

 
Za treści publikowane na forum Wydawca serwisu nie ponosi odpowiedzialności i są one wyłącznie opiniami osób, które je zamieszczają. Wydawca udostępnia przystępny mechanizm zgłaszania nadużyć i w przypadku takiego zgłoszenia Wydawca będzie reagował niezwłocznie. Aby zgłosić post naruszający prawo lub standardy współżycia społecznego wystarczy kliknąć ikonę flagi, która znajduje się po prawej stronie każdego wpisu.

Media

 
 
 

Postaci z tego okresu

 

w biogramy.pl

 

Bronisław Wilhelm Pieracki

1895-05-28 - 1934-06-15
polityk
 

Wojciech Jerzy Has

1925-04-01 - 2000-10-03
reżyser filmowy
 

Jerzy Bułanow

1903-04-29 - 1980-03-18
piłkarz
 

Franciszek Ksawery Prauss

listopad 1874 - 1925-12-14
polityk
 
więcej  

Postaci z tego okresu

 

w ipsb

 

Jędrzej Edward Moraczewski

1870-01-13 - 1944-08-05
premier II RP
 

Tadeusz Michał Powidzki

1880-09-21 - 1960-04-23
dziennikarz
 

Marian Rapacki

1884-02-07 - 1944-09-16
prezes Społem
 
więcej  
  Wyślij materiały Wyślij ankietę
 
     
Mecenas
 
Uzywamy plików cookies, aby ułatwić Ci korzystanie z naszego serwisu oraz do celów statystycznych. Jeśli nie blokujesz tych plików, to zgadzasz się na ich użycie oraz zapisanie w pamięci urządzenia. Pamiętaj, że możesz samodzielnie zarządzać cookies, zmieniając ustawienia przeglądarki.
Informację o realizacji Rozporządzenia o Ochronie Danych Osobowych (RODO) przez FINA znajdziesz tutaj.