INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY
iPSB
  wyszukiwanie zaawansowane
 
  wyszukiwanie proste
 
Biogram Postaci z tego okresu
 Franciszek Nowodworski     

Franciszek Nowodworski  

 
 
Biogram został opublikowany w 1978 r. w XXIII tomie Polskiego Słownika Biograficznego.
 
 
 
Spis treści:
 
 
 
 
 

Nowodworski Franciszek, pseud. i krypt.: F. N., Fr. N., N. Dworski (1859–1924), adwokat, działacz społeczny i polityczny, poseł do Dumy Państwowej, pierwszy prezes Sądu Najwyższego. Ur. 7 IV w Kalwarii na Suwalszczyźnie, był synem Józefa, wówczas podpisarza sądu w Kalwarii, później sędziego w Płocku (zm. 1878), i Lucyny z Barów (zm. 1897), bratem Jana Edwarda (zob.). Do gimnazjum uczęszczał w Płocku. Maturę uzyskał w r. 1876 ze złotym medalem. Następnie wstąpił na Wydział Prawa Uniw. Warsz., który ukończył w r. 1880 z tytułem kandydata praw. W czasie studiów był członkiem Koła Delegatów na Uniwersytecie i miał duży wpływ na młodzież. Opowiadał się za tzw. kierunkiem narodowym. W r. 1879 uczestniczył w ułożeniu adresu od młodzieży dla J. I. Kraszewskiego, a w r. 1880 współdziałał w założeniu Kółka Czeskiego dla zbliżenia z młodzieżą czeską. Po studiach odbywał 5-letnią obowiązkową praktykę sądową w Sądzie Okręgowym w Warszawie, w charakterze aplikanta; szybko awansował na podsekretarza w wydziale karnym, a następnie cywilnym. Nie mając jako Polak warunków do pracy w sądownictwie, przeniósł się w październiku 1885 do adwokatury. Został adwokatem przysięgłym w Warszawie. W czasie praktyki adwokackiej (która trwała z przerwami do r. 1918) prowadził przeszło 1 200 spraw. Występował zarówno w sprawach cywilnych, jak i karnych. Bronił w licznych procesach politycznych, m. in. w r. 1885 w sprawie «Proletariatu», w sprawach o tzw. opór władzy, których przedmiotem było ściganie działaczy domagających się unarodowienia szkół, w r. 1908 w sprawie «kaliskiej», w której oskarżono wiele osób o przynależność przed r. 1906 do partii narodowo-demokratycznej, w celu przygotowywania odłączenia Król. Pol. od Rosji, w r. 1911 w sprawie przeciwko Narodowemu Związkowi Robotniczemu itp. Uważany był za świetnego obrońcę. Obok praktyki adwokackiej zajmował się też kwestiami teorii prawa. W tym okresie ogłosił książkę Nowe prawo o lichwie u nas obowiązujące (W. 1895) i zaczął pisywać artykuły w „Gazecie Sądowej Warszawskiej” i „Przeglądzie Prawa i Administracji”. W wielu czasopismach ogłaszał artykuły treści społecznej, ekonomicznej, politycznej i prawnej. Np. z „Nowinami” współpracował w l. 1881–3, z „Wiekiem” w l. 1882–1901. Pisywał także w „Kurierze Warszawskim” (prowadził tam kronikę sądową), „Gazecie Polskiej”, „Gazecie Warszawskiej”, „Gońcu Warszawskim”, „Dzwonie”, „Głosie Warszawskim”, „Narodzie” i „Gazecie Porannej”. Brał udział w redagowaniu „Encyklopedii Rolniczej” i „Wielkiej Encyklopedii Ilustrowanej”. Publikował też wiersze (np. w „Kur. Warsz.” 1887 nr 243, „Świecie” 1888 nr 14, „Tyg. Illustr.” 1887 nr 210 i 228).

N. prowadził również rozległą działalność społeczną. Należał do współzałożycieli wielu legalnych instytucji i towarzystw mających pozornie charakter charytatywny, ale w rzeczywistości nastawionych na umacnianie polskości. W l. 1886–9 był członkiem Zarządu i Komitetu Tow. Osad Rolniczych dla młodocianych przestępców, w l. 1897–9 członkiem Tow. Zachęty Sztuk Pięknych w Warszawie, w r. 1899 założycielem i członkiem Komitetu Warszawskiej Kasy Literackiej i Tow. Higienicznego. Działał też w Tow. Tanich Mieszkań dla robotników. W l. 1897–9 prowadził redakcję „Kuriera Warszawskiego”, reprezentując w niej ideologię obozu narodowodemokratycznego. W r. 1899 został aresztowany po wygłoszeniu przemówienia na wiecu studentów. W czasie rewizji znaleziono u N-ego tajne materiały gubernatorów rosyjskich dotyczące spraw polskich, w następstwie czego N. został osadzony w X pawilonie cytadeli w Warszawie, po kilku miesiącach – przeniesiony do więzienia w Petersburgu i skazany (dzięki swoim wpływowym stosunkom) tylko na 3 lata pobytu w Odessie. Ze względu na zły stan zdrowia pobyt w Odessie skrócono N-emu do 2 lat, przy czym przez następny rok obowiązany był mieszkać na wsi w Królestwie, co ograniczało możliwości jego działalności. Do Warszawy powrócił w maju 1903.

Do aktywnej pracy politycznej nastawionej na realizację programu Narodowej Demokracji N. włączył się w r. 1905. Na licznych zgromadzeniach wzywał do walki o polskie prawa narodowe, wskazując na niezbędność zjednoczenia wokół tego hasła wszystkich warstw narodu. Równocześnie jednak w sposób ugodowy występował w sprawach strajku szkolnego (głosił tu tezę, że lepsza jest zła szkoła niż żadna), strajku adwokatów itp. Brał udział w organizacji zjazdu (czerwiec 1905) adwokatów-Polaków i wszedł do zarządu utworzonego na tym zjeździe Związku Adwokatury Polskiej. Przemawiał w czasie wielkiego pochodu zorganizowanego przez endecję 5 XI t. r. w Warszawie. W listopadzie t. r. uczestniczył w moskiewskim zjeździe przedstawicieli miast i ziemstw. W dn. 3 V 1906 został wybrany w Warszawie na posła z ramienia Stronnictwa Demokratyczno-Narodowego do I Dumy Państwowej. Został sekretarzem Koła Polskiego w Dumie i członkiem Komisji Parlamentarnej, będącej organem wykonawczym Koła. W Dumie był bardzo aktywny. Sekretarzował komisji zajmującej się projektem ustawy o nietykalności poselskiej, złożył w niej memoriał o ustawach wyjątkowych w Król. Pol. Na plenum Dumy wygłosił 25 V 1906 przemówienie w sprawie potrzeby zniesienia wszystkich praw wyjątkowych i tymczasowych, które powodowały bezprawie władz wojskowych, 31 V domagał się zniesienia kary śmierci nadużywanej przez sądy Król. Pol., 22 VII wystąpił przeciwko ministrowi sprawiedliwości; swe najważniejsze przemówienie w sprawie zniesienia stanu wojennego w Król. Pol. wygłosił 20 VII. W mowie tej napiętnował bezprawia rządu w Królestwie, ustawiczne gwałty władzy wykonawczej i domagał się ustanowienia w Królestwie sądów polskich i własnego ustawodawstwa. Mowa ta wydana została po rosyjsku (Pet. 1907). Na marginesie pracy w Dumie N. ogłosił razem z W. Ciechowskim po rosyjsku pracę „Traktaty międzynarodowe i akty prawodawcze, dotyczące prawno-politycznego stosunku Królestwa Polskiego do Rosji” (Pet. 1906). Przetłumaczył też i wydał (wspólnie z K. Wigurą) „Projekty ustawodawcze I Izby Państwowej Rosyjskiej” (W. 1907). Po rozwiązaniu I Dumy w dn. 22 VII 1906 N. brał udział w naradzie zwołanej 23 VII w Wyborgu, w czasie której opracowano protest przeciw rozwiązaniu parlamentu. Dn. 31 VII 1906 N. i drugi poseł z Warszawy Władysław Tyszkiewicz ogłosili w prasie krótkie sprawozdanie z działalności w Dumie, a obszerniejsze w formie broszury ukazało się pt. Koło Polskie w Pierwszej Izbie Państwowej Rosyjskiej. Sprawozdanie poselskie (W. 1907). N. został ponownie wybrany w Warszawie 27 II 1907 – jako przedstawiciel endecji – na posła do II Dumy i działał w niej aż do rozwiązania (16 VI 1907). Był w niej jednym z głównych autorów projektu autonomii Król. Pol. Działał w Komisji Nietykalności Osobistej i był sekretarzem generalnym Komisji Wniosków Ustawodawczych. Na plenum Dumy wygłosił przemówienie domagające się zniesienia przepisów z r. 1892 o tajnym nauczaniu. Po rozwiązaniu II Dumy wrócił do pracy w adwokaturze i różnych organizacjach społecznych. Został m. in. członkiem Komitetu i głównym radcą prawnym Polskiej Macierzy Szkolnej, prezesem sekcji społeczno-prawnej Tow. i Biura Pracy Społecznej (1909–15), wiceprezesem Stowarzyszenia Właścicieli Nieruchomości w Warszawie. W r. 1907 wysunął projekt budowy Politechniki w Warszawie i przeprowadził jego realizację. Przez cały czas związany był z endecją i propagował jej hasła na różnych zjazdach i konferencjach.

Po wybuchu pierwszej wojny światowej N. należał do założycieli i członków Komitetu Obywatelskiego m. st. Warszawy (1 VIII 1914 – 21 VII 1915), równocześnie wszedł do utworzonego w październiku 1914 Komitetu Narodowego Polskiego (KNP), a 25 XI t. r. podpisał jego odezwę programową. W Komitecie Obywatelskim został prezesem sekcji porządku i opieki domowej, prezesem wydziału ochron i członkiem komisji pracy kobiet, członkiem komitetu sanitarnego, prezesem sekcji popularyzacji higieny. W związku z tymi ostatnimi funkcjami wydał wraz z Władysławem Mazurkiewiczem „Zbiór obowiązujących przepisów sanitarnych” (W. 1915). W lipcu 1915 wyjechał do Rosji i tam prowadził działalność z ramienia swego stronnictwa. Stał się m. in. członkiem Zarządu Głównego Centralnego Komitetu Obywatelskiego Król. Pol. w Rosji. Był prezesem Wydziału Opieki nad Dziećmi. Działał też w Wydziale Oświaty. Wówczas wraz z A. Sznukiem ogłosił prace „Wskazówki w sprawie nauczania początkowego na wychodźstwie” (Pet. 1916) i „Wskazówki co do zasady wychowywania narodowego” (Pet. 1917). Działał też w Wydziale Obrony Prawnej Mienia Król. Pol. i z tego tytułu współredagował „Materiały i Studia do odbudowy Państwa Polskiego”. W r. 1916 był członkiem Tow. Pomocy Polakom w Niewoli Nieprzyjacielskiej w Rosji, wykładał na Wyższych Kursach Polskich w Piotrogrodzie, współpracował z wieloma pismami (m. in. „Myślą Narodową”, „Sprawą Polską”, „Dziennikiem Polskim”, „Wieściami z Polski” i „Myślą z Polski”). Był radcą prawnym Rady Zjazdów. Działał też nadal w KNP, w sierpniu 1917 przystąpił do Rady Polskiego Zjednoczenia Międzypartyjnego, a przedtem jeszcze został prezesem Polskiego Koła Narodowego w Piotrogrodzie. Brał m. in. udział w maju 1917 w Zjeździe Polaków Wojskowych w Rosji i opowiadał się za wyodrębnieniem formacji polskiej z armii rosyjskiej.

W maju 1918 N. powrócił do Warszawy i 1 X t. r. objął stanowisko prezesa II Izby Karnej Sądu Najwyższego. W r. 1919 stanął na czele Wydziału Karnego Komisji Kodyfikacyjnej RP. Dn. 1 III 1922 został mianowany pierwszym prezesem Sądu Najwyższego, a tym samym prezesem Trybunału Stanu. Równocześnie kierował komitetem redakcyjnym „Przeglądu Polskiego Ustawodawstwa Cywilnego i Kryminalnego”, a w r. 1923 objął prezesurę Polskiego Tow. Ustawodawstwa Kryminalnego, będącego zarazem sekcją polską Międzynarodowego Zrzeszenia dla Prawa Karnego. W dn. 28 III 1924 został obrany jednym z trzech wiceprezesów tej organizacji międzynarodowej. Wiele czasu poświęcał publikacji orzecznictwa Sądu Najwyższego w formie „Zbioru Urzędowego Orzeczeń Sądu Najwyższego”, dbając zarówno o wysoki poziom merytoryczny, jak i czystość języka. Do tej ostatniej kwestii przywiązywał zawsze wielką wagę. Za swe zasługi na polu prawnym został obrany członkiem honorowym Institut Belge de Droit Comparé. Należał wówczas do czołowych i najbardziej wszechstronnych prawników polskich. Obejmując stanowisko w Sądzie Najwyższym, N. wycofał się z pracy politycznej. Jego dewizą było bowiem zdanie, które przed samą śmiercią napisał pod adresem marszałków Sejmu i Senatu: «chrońcie niezawisłości sądów – to ostoja sprawiedliwości». N. zmarł na atak serca 3 VIII 1924 u córki Stefanii w Sekursku (pow. Radomsko). Pochowany został na cmentarzu Powązkowskim w Warszawie. W r. 1925 staraniem Stałej Delegacji Zrzeszeń i Instytucji Prawniczych wybito medal pamiątkowy ku czci N-ego i w t. r. utworzono Fundację jego imienia. Jej statut zatwierdzono w r. 1929. Celem Fundacji było popieranie polskiej twórczości naukowej w dziedzinie nauk prawnych i społecznych oraz troska o czystość języka polskiego w tej dziedzinie.

N. był ożeniony z Marią Jasińską. Miał z nią córki: Stefanię, zamężną Janową Biedrzycką, i Janinę, żonę dyplomaty Alfreda Ponińskiego, oraz syna Leona (zob.).

                                                          

Bibliogr. Warszawy. Wydawn. ciągłe 1864–1903; toż 1904–18; Burakowski T., Bibliografia adwokatury polskiej, W. 1934: Suligowski A., Bibliografia prawnicza Polska XIX i XX wieku, W. 1911; Enc. Org.; W. Enc. Ilustr.; W. Enc. Powsz. (PWN); – Budny K., F. Nowodworski, „Kur. Warsz.” 1934 nr 285; Dmowski R., Polityka polska i odbudowanie państwa, W. 1926: Dziesięciolecie Polski Odrodzonej, (fot.); Fundacja imienia F. N-ego, W. 1934 (fot.); H. C., F. Nowodworski, „Kur. Warsz.” 1924 nr 217–20; Jabłoński H., Polityka PPS w czasie wojny 1914–1918, W. 1958; Kalabiński S., Antynarodowa polityka endencji w rewolucji 1905–1907, W. 1955; Kalabiński S., Tych F., Czwarte powstanie czy pierwsza rewolucja, W. 1969; Kiepurska H., Inteligencja zawodowa Warszawy 1905–1907, W. 1967; taż, Warszawa w rewolucji 1905–1907, W. 1974; Konic H., F. Nowodworski. Ze wspomnień osobistych, „Gaz. Sąd. Warsz.” 1924 s. 522–5; Kozicki S., Historia Ligi Narodowej (okres 1887–1907), Londyn 1964; Kurman M., Śp. F. Nowodworski, pierwszy prezes Sądu Najwyższego, „Przegl. Notarialny” 1924 s. 98–9; Łukawski Z., Koło Polskie w rosyjskiej Dumie Państwowej w latach 1906–1909, Wr. 1967 s. 26, 28, 36–7, 39–41, 47, 51, 53, 55, 66, 68, 75, 78; Nasi posłowie polscy z Warszawy – F. Nowodworski, W. Tyszkiewicz, W. 1906 s. 3–5 (fot.); Nasza walka o szkołę pol., II; Rappaport S. E., F. Nowodworski, „Przegl. Prawa i Admin.” 1924 s. 246, 313–14; Spustek I., Polacy w Piotrogrodzie 1914–1917, W. 1966; Ślisz A., Prasa polska w Rosji w dobie wojny i rewolucji (1915–1919), W. 1968; Śp. F. Nowodworski, „Gaz. Sąd. Warsz”. 1924 s. 501–12, 524–5 (m.in. przemówienia wygłoszone na obchodach żałobnych); Śp. F. Nowodworski, „Tyg. Ilustr.” 1924 s. 531 (fot.); Wrzosek M., Polskie korpusy wojskowe w Rosji w latach 1917–1918, W. 1969; Współcześni polscy działacze polityczni, Ł. 1919 s. 46–7; – Dąbrowski, Czerwona Warszawa; Kalendarzyk polityczno-historyczny m. st. Warszawy na r. 1916, W. 1916; toż na r. 1917, W. 1917; Krzywicki L., Wspomnienia, W. 1959; Lednicki W., Pamiętniki, Londyn 1967 II; Nagórski Z., Ludzie mojego czasu, Paryż 1954; Nowodworski F., Tyszkiewicz W., Koło Polskie w I Izbie Państwowej Rosyjskiej, W. 1907 s. 8, 21–5, 34, 36, 40–1; Ponikowski C., Sylwety obrończe, W. [b.r.] s. 93–122 (fot.); Sprawozdania z działalności Centralnego Komitetu Obywatelskiego za I półrocze, W. 1915; Tołwiński S., Wspomnienia 1895–1939, W. 1970; – „Czarny Kot” 1906 nr 4 s. 3; „Czas. Adwokatów Pol.” 1924 nr 4; „Gaz. Warsz.” 1924 nr 212, 1925 nr 77; „Głos Prawa” 1924 nr 9–10 s. 36–7; „Niwa” 1897 nr 2 s. 26; „Sowizdrzał” 1912 nr 41 s. 6 (karykatura); „Tyg. Ilustr.” 1915 s. 313 (fot); – AAN: Zespół akt N-ego z okresu pobytu w Rosji w l. 1915–18; – Informacje Pracowni Dokumentacji i Edytorstwa XIX w. IBL PAN.

Zbigniew Landau

 

 
 

Chmura tagów

TAGI

Za pomocą tagów oznaczamy powiązania tematyczne postaci. Pozwalają one eksplorować serwis wg wybranych przez redakcję najważniejszych tematów dla danej postaci.

tłumaczenia z rosyjskiego, Towarzystwo Zachęty Sztuk Pięknych, Politechnika Warszawska, śmierć na zawał serca, Komitet Narodowy Polski, więzienie w Petersburgu, działalność narodowa, Polska Macierz Szkolna, więzienie w Cytadeli warszawskiej, publikacje prawnicze, osiedlenie w Odessie, publikacje pedagogiczne, ojciec - sędzia, więzienie w X Pawilonie Cytadeli Warszawskiej, Towarzystwo Higieniczne, Narodowa Demokracja, czasopismo "Świat", Duma Państwowa Rosji, Trybunał Stanu, gimnazjum w Płocku, Polskie Zjednoczenie Międzypartyjne w Moskwie, praktyka sądowa, popularyzacja higieny, Komisja Kodyfikacyjna RP, Sąd Okręgowy w Warszawie, Związek Adwokatury Polskiej, Wydział Prawa UW, działalność polityczna w zaborze rosyjskim, Koło Polskie w Dumie, skargi na nadużycia rosyjskie, Uniwersytet Warszawski pod zaborem, Stronnictwo Demokratyczno-Narodowe, publikacje dot. higieny, czasopismo "Tygodnik Ilustrowany", czasopismo "Gazeta Polska", czasopismo "Gazeta Sądowa Warszawska", mowy sejmowe wydane drukiem, studia prawnicze w Warszawie, redagowanie czasopism, patroni fundacji, działalność społeczna XX w., rodzeństwo - 8 (w tym 6 braci), działalność społeczna XIX w., areszt rosyjski XIX w., czasopismo "Naród", czasopismo "Gazeta Poranna", procesy polityczne w zaborze rosyjskim, czasopismo "Wiek", brat - oficer WP, aplikacja sądowa, więzienie rosyjskie, zakładanie uczelni, publikacje prawoznawcze, brat - polityk, brat - poseł na sejm II RP, zięć - dyplomata, publikacje rosyjskojęzyczne, publikacje poetyckie, wydawnictwo wielotomowe "Wielka Encyklopedia Ilustrowana", brat - adwokat, brat - sędzia, czasopismo "Nowiny", adwokatura przysięgła, studia w Warszawie, publikacje translatorskie, czasopismo "Przegląd Prawa i Administracji", ojciec - urzędnik sądowy, publikacje dot. wychowawnia dzieci, zięć - konsul, Cmentarz Powązkowski w Warszawie - zm. 1901-1930, Duma rosyjska (Druga, 1907), Duma rosyjska (Pierwsza, 1906), działalność polityczna XX w., czasopismo "Kurier Warszawski", zięć - dziennikarz, prezesura towarzystw naukowych, krytyka kary śmierci, twórczość poetycka (zmarli 1901-1950), czasopismo "Myśl Narodowa", proces Partii Proletariat w Warszawie 1885, Stowarzyszenie Właścicieli Nieruchomości m. Warszawy, Sąd Najwyższy II RP, praktyka sądowa w Warszawie, Wyższe Kursy Polskie w Piotrogrodzie, prezesura Sądu Najwyższego, Towarzystwo Ustawodawstwa Kryminalnego, Komitet Obywatelski m. st. Warszawy, osoby na medalach (zm. 1901-1950), wydawnictwo wielotomowe "Encyklopedia Rolnicza", Biuro Pracy Społecznej, czasopismo "Sprawa Polska (Piotrogród), brat - oficer rosyjski, czasopismo "Głos Warszawski", rewizja w miejscu zamieszkania, zięć - Poniński, Centralny Komitet Obywatelski Król. Polskiego w Rosji, żona - Jasińska, zięć - Biedrzycki, zięć - działacz społeczny, zięć - emigrant, dzieci - 4 (w tym 2 synów), syn - adwokat, syn - działacz społeczny, syn - konspirator, twórczość przekładowa (zmarli 1901-1950)
 
Za treści publikowane na forum Wydawca serwisu nie ponosi odpowiedzialności i są one wyłącznie opiniami osób, które je zamieszczają. Wydawca udostępnia przystępny mechanizm zgłaszania nadużyć i w przypadku takiego zgłoszenia Wydawca będzie reagował niezwłocznie. Aby zgłosić post naruszający prawo lub standardy współżycia społecznego wystarczy kliknąć ikonę flagi, która znajduje się po prawej stronie każdego wpisu.

Media

 

Chmura tagów

Postaci powiązane

 
 
 
 

Postaci z tego okresu

 

w biogramy.pl

 

Aleksander Świętochowski

1849-01-18 - 1938-04-25
pisarz
 

Kazimierz Morawski

1852-01-29 - 1925-08-25
filolog klasyczny
 

Stefan Kisielewski

1911-03-07 - 1991-09-27
prozaik
 
więcej  

Postaci z tego okresu

 

w ipsb

 

Aleksander Mogilnicki

1875-04-16 - 1956-09-01
adwokat
 

Stanisław Józef Srokowski

1872-07-08 - 1950-08-20
geograf
 

Leon Kazimierz Strehl

1890-08-06 - 1960-09-01
lekarz
 
więcej  
  Wyślij materiały Wyślij ankietę
 
     
Mecenas
 
Uzywamy plików cookies, aby ułatwić Ci korzystanie z naszego serwisu oraz do celów statystycznych. Jeśli nie blokujesz tych plików, to zgadzasz się na ich użycie oraz zapisanie w pamięci urządzenia. Pamiętaj, że możesz samodzielnie zarządzać cookies, zmieniając ustawienia przeglądarki.
Informację o realizacji Rozporządzenia o Ochronie Danych Osobowych (RODO) przez FINA znajdziesz tutaj.