Rzączyński Gabriel h. Ślepowron (1664–1737), jezuita, pedagog, przyrodnik. Ur. 6 VII, wg Kaspra Niesieckiego pochodził z Podola.
Po ukończeniu szkół jezuickich w Lublinie R. wstąpił 6 VIII 1682 do zakonu jezuitów. Dwuletni nowicjat odbył przy kościele Św. Szczepana w Krakowie (1682–4), roczne seminarium nauczycielskie (retoryka) przeszedł w Lublinie (1684–5), tam też odbył praktykę nauczycielską w klasie infimy (1685–6). Filozofii uczył się w Kaliszu (1686–9), następnie (1689–90) kierował biblioteką kolegium w Lublinie i uczył gramatyki, a we Lwowie syntaksy (1690–1) i poetyki (1691–2). Teologię studiował R. w Krakowie w kolegium przy kościele Św. Piotra (1692–6) i w r. 1695 otrzymał święcenia kapłańskie. Formację zakonną zakończył rocznym studium prawa zakonnego (tzw. trzecia probacja) w Jarosławiu (1696–7). Profesję czterech uroczystych ślubów zakonnych złożył 15 VIII 1699 w Poznaniu.
Od r. 1697 związany był R. stale ze szkolnictwem jezuickim. Uczył retoryki w Toruniu (1697–8), Poznaniu (1698–1700), Lublinie (1700–1) i znowu w Poznaniu (1701–2). W l. 1702–4 prowadził dwuletni kurs filozofii i matematyki w Łucku, następnie powrócił do Poznania na profesora retoryki (1704–6). Jako prefekt kierował niższymi szkołami publicznymi we Lwowie (1706–9), jako regens zarządzał Seminarium Diecezjalnym w Sandomierzu (1709–10), po czym znowu wykładał retorykę w Poznaniu (1710–15). Był w zakonie jednym z nielicznych pedagogów nauczających tego samego przedmiotu przez tak długi czas. Z wykładami retoryki łączył zawsze prowadzenie kroniki kolegium oraz wygłaszanie mów podczas wznowienia roku szkolnego. Dla potrzeb uczniów ogłosił kompendium, mające ułatwić pisanie panegiryków i układanie mów, pt. Gemmae antiquiorum quinquaginta et trium poetarum (P. 1700; Wyd. trzecie w r. 1715 pt. Armamentarium Regni Poloniae…). Zamieścił w nim wypisy z poetów starożytnych dobrane do nazw herbów polskich, ułożonych alfabetycznie; opisał 118 herbów. Sam napisał jedynie panegiryk na cześć Andrzeja Aleksandra Radomickiego, woj. poznańskiego, Fortuna Campi-Domina… (P. 1712). Był też wg kroniki autorem dramatu, wystawionego na scenie szkolnej w Poznaniu w r. 1699.
W r. 1715 władze zakonne skierowały R-ego do Gdańska do kolegium położonego na przedmieściu Stare Szkoty, gdzie pełnił obowiązki ojca duchownego, a ponadto od r. 1716 był profesorem Pisma św. oraz teologii polemicznej i moralnej. Od r. 1719 wykładał w Sandomierzu prawo kanoniczne i teologię moralną w Seminarium Diecezjalnym, w r. 1720 był po raz drugi regensem Seminarium Diecezjalnego. W kwietniu 1721 został mianowany rektorem kolegium w Ostrogu. Kierował tam zakończeniem budowy kościoła, zwrócił kilku kolegiom biblioteki i kosztowności, zdeponowane w Ostrogu jeszcze podczas wojen kozackich, rozwinął handel zbożem, wywożonym z majątków jezuickich barkami Bugiem i Wisłą do Gdańska. W Kniahininie, dobrach kolegium ostrogskiego, ukończył budowę nowego kościoła, w którym w r. 1722 złożono uroczyście zwłoki Anny Alojzy Chodkiewiczowej, fundatorki kolegium w Ostrogu. Jako rektor brał w r. 1723 udział w kongregacji prowincji polskiej w Sandomierzu i pełnił w niej obowiązki zastępcy sekretarza. W r. 1724 powrócił do Gdańska na stanowisko ojca duchownego kolegium, spowiednika i doradcy rektora. Utrzymywał liczne kontakty z uczonymi gdańskimi Janem Filipem Breynem, Jakubem Teodorem Kleinem i Janem Krzysztofem Gottwaldem.
R. był z zainteresowań przyrodnikiem, choć poza ograniczonymi studiami historii naturalnej, jakie przeszedł na kursie filozofii, nie posiadał w dziedzinie przyrody formalnego wykształcenia. Był jednak bardzo oczytany, gromadził pilnie wiadomości, notował je i segregował. Znał dobrze jedynie łacinę, korzystał jednak również z najnowszej literatury niemieckiej i francuskiej. Do opracowania przyrody Polski przystąpił po 30 latach przygotowań teoretycznych i po przeprowadzeniu licznych obserwacji w różnych regionach Polski. W r. 1719 przygotował, a w r. 1721 wydał w Sandomierzu sumptem kaszt. sandomierskiego Józefa Władysława Myszkowskiego, dzieło Historia naturalis curiosa Regni Poloniae… Podzielone na 20 rozpraw uwzględniało ono: geografię, geologię, botanikę, zoologię, antropologię, a kończyło się traktatem «o dziwach natury». R. wymienił i opisał m. in. ok. 360 gatunków zwierząt krajowych. W przedmowie do czytelników podawał R. źródła, z których czerpał materiał do swego dzieła, oraz zapraszał do nadsyłania uzupełnień i nowych spostrzeżeń. Przygotowywał bowiem nowe, poszerzone wydanie swojej «historii naturalnej»; ukazało się ono już po jego śmierci pt. Auctarium (Auctuarium) historiae naturalis (wyd. z odmiennymi kartami tytułowymi: Gd. 1742, 1745) i przyniosło uzupełnienia oraz sprostowania do pierwszej części wydania z r. 1736. Zmarł R. w Gdańsku 12 XI 1737.
Historia naturalis R-ego miała licznych naśladowców. Powoływali się na nią Karol Linneusz i Georges Buffon, a wysoko ceniła Komisja Edukacji Narodowej.
Backer-Sommervogel, Bibl. Comp. de Jésus, VII 346–7; Nowy Korbut, III 197; Brown, Bibl. pisarzów, s. 357–8; Hist. Nauki Pol., VI; Słown. biologów pol.; Niesiecki; Hrabec S., Pepłowski F., Wiadomości o autorach i dziełach cytowanych w „Słowniku Lindego”, W. 1963 s. 174; – Balińska-Wuttke K., De aquis qualitatum variarum Gabriela Rzączyńskiego, czyli o różnej jakości wód, „Biul. Geol.” T. 21: 1976 s. 337–48; Bednarski S., Upadek i odrodzenie szkół jezuickich w Polsce, Kr. 1933 s. 88; Fedorowicz Z., Fauna Polski w dziełach o. Gabriela Rzączyńskiego T. J., Wr. 1966; tenże, Zoologia w Gdańsku w stuleciach XVII i XVIII, Wr. 1968 s. 102–3; Feliksiak S., First Report on „Copepoda parasitica” from Poland in the Work of Gabriel Rzączyński „Historia naturalis”, „Acta Parasitologica” T. 13: 1965 fasc. 20 s. 291–4; Kołodziejczyk J., Nauki przyrodnicze w działalności Komisji Edukacji Narodowej, W. 1936 s. 10–11, 27, 46, 48; Maciesza A., G. Rzączyński T. J., pierwszy fizjograf polski, Sandomierz 1921; Ochmański W., Wiedza rolnicza w Polsce od XVI do połowy XVIII wieku, Wr. 1965 s. 37–40; Okoń J., Dramat i teatr szkolny. Sceny jezuickie XVII wieku, Wr. 1970 s. 277, 371; Piechnik L., Seminarium Diecezjalne w Sandomierzu, „Studia Theolog. Vars.” T. 8: 1970 nr 2 s. 206–7; Rostafiński J., Botanika i zoologia w Polsce od czasów najdawniejszych aż do otwarcia Szkoły Głównej w Warszawie, w: Polska w kulturze powszechnej, Kr. 1918 cz. 2 s. 268–79; Turkowska D., Gabriel Rzączyński i jego opis bogactw mineralnych Polski, „Wiad. Muz. Ziemi” T. 6: 1952 s. 112–18; Zabłocki J., Botanika w dziełach Gabriela Rzączyńskiego, Studia i Mater. do Dziej. Nauki Pol., S. B: Historia nauk biologicznych i medycznych, Z. 24, W. 1973 s. 3–21; Załęski, Jezuici, III; Załuski J. A., Biblioteka historyków, prawników i innych autorów, Kr. 1832 s. 137; Żabko-Potopowicz A., Dzieje piśmiennictwa leśnego w Polsce do r. 1939, Studia i Mater. do Dziej. Nauki Pol., S. HB: Historia nauk biologicznych i medycznych, Z. 3, W. 1960 s. 9; – AP w Kr.: Teki Schneidra nr 706; Arch. Prow. TJ w Kr.: rkp. 527 s. 456–485 (Hist. coll. Ostrogiensis); Arch. Rom. S.I.: Pol. 19–26 (katalogi trzyletnie z l. 1685–1737), Pol. 44–46 (katalogi roczne z l. 1683–1737), Pol. 58 k. 182–188 (Hist. coll. Ostrogiensis).
Ludwik Grzebień