Denhoff Henryk h. Dzik († około r. 1667), znakomity żołnierz, pułkownik wojsk koronnych cudzoziemskiego autoramentu, był synem starosty dynaburskiego Henryka. Po odbyciu studiów w kraju wyjechał na czas jakiś za granicę, gdzie zaznajamiał się z najnowszymi zdobyczami w dziedzinie wojskowości. Powróciwszy do Polski, zdobytą na Zachodzie wiedzę wojskową oddał całkowicie na usługi ojczyzny. A służył jej wytrwale i wiernie z górą przez lat 40.
Już w pierwszej wojnie, w jakiej brał udział, tj. w kampanii pruskiej z Gustawem Adolfem (1626–29), błysnął D. osobistą odwagą i dużym talentem wojskowym. W wyprawie smoleńskiej Władysława IV (1633–34) znajdujemy go w randze obersztera w regimencie rajtarskim królewicza Jana Kazimierza. Jemu to wówczas polecił król wykonanie bardzo ciężkiego zadania przedarcia się przez moskiewski pierścień, otaczający Smoleńsk, celem dostarczenia obrońcom posiłków w ludziach, żywności i materiale wojennym. Z powierzonego zadania wywiązał się D. znakomicie. W nagrodę otrzymał starostwo starogardzkie. W r. 1637 współdziałał w ekspedycjach karnych przeciw Pawlukowi, Ostrzaninowi i Huni. Gromił ich pod Kumejkami i Żołninem. Za zasługi położone w różnych wyprawach wojennych, a w szczególności w wojnie z Gustawem Adolfem, otrzymał w r. 1640 z dochodów portu gdańskiego roczną pensję w wysokości 6 tys. flor. pol.
Bił się z Tatarami pod Ochmatowem i Woronnem (1644). W kompucie przygotowanym na projektowaną przez Władysława IV wyprawę turecką w r. 1647 znalazł się D. na czele silnego regimentu 600 rajtarów i 200 dragonów. Kiedy jednak zamiast tej wyprawy przyszło w roku następnym do wybuchu buntu Chmielnickiego, widzimy go pod Korsuniem, gdzie dał się poznać jako doskonały artylerzysta i fortyfikator. Tamże dostał się do niewoli tatarskiej. Wydostawszy się z niej po kilku miesiącach, w r. 1649 należał do obrońców Zbaraża. Na początku r. 1651 brał udział w zimowej kampanii Kalinowskiego przeciw Kozakom. Lekko postrzelony podczas zdobywania zamku w Krasnem, leczył się przez kilka tygodni, po czym natychmiast po uzupełnieniu bardzo zrujnowanego zimową kampanią regimentu stawił się i bił pod Beresteczkiem i Białą Cerkwią. Z pogromu batoskiego wyszedł szczęśliwą ręką. Z polecenia króla towarzyszył Kondrackiemu w wyprawie pod Suczawę (1653). Po śmierci Kondrackiego i likwidacji oblężenia objął na jakiś czas komendę nad grupą polską. Działał następnie pod Żwańcem, a na wiosnę następnego roku w korpusie Stan. Lanckorońskiego w Bracławszczyźnie. Był pod Ochmatowem. W kilka miesięcy później (kwiecień 1655) należał do odsieczy, która uwolniła Dyneburg od moskiewskiego oblężenia.
W ciężkich chwilach szwedzkiego potopu D. pozostał wierny Rzpltej. Regiment jego przydzielony został do gwardii przybocznej króla. W bitwie pod Żarnowem poniósł on od Szwedów ciężkie straty, natychmiast jednak uzupełnił regiment własnym kosztem nowymi zaciągami i z powrotem rzucił się w wir walki. Osłaniając odwrót króla, walczył czas jakiś skutecznie w okolicach Tarnowa i Bochni. W wyniku przegranej przez wojska polskie bitwy pod Wojniczem (8 X 1655) dostał się do niewoli szwedzkiej. Będąc jeńcem w okresie oblężenia Krakowa przez Szwedów, użyty był przez nich do pertraktacji ze St. Czarnieckim o dobrowolne oddanie miasta. Jako naoczny świadek klęski pod Wojniczem miał oblężeńcom przedstawić beznadziejność dalszego oporu. Jak długo pozostawał w niewoli szwedzkiej, nie wiadomo, dość że już w sierpniu 1656 r. znajdował się w otoczeniu Jana Kazimierza i brał udział w 3-dniowej bitwie o Warszawę. Teraz na przeciąg roku tracimy go zupełnie z oczu, aż dopiero w lipcu 1657 r. odnajdujemy go pod Krakowem w składzie polsko-austriackiego korpusu, który pod dowództwem Hatzfelda oblegał Kraków. Był jednym z posłów polskich, którzy wspólnie z austriackimi układali z przedstawicielami Wirtza warunki poddania miasta. Przerzucił się następnie na teren Pomorza i Prus, gdzie wybitnie współdziałał w odzyskaniu miast. Między innymi odbił Szwedom Brodnicę. Podeszły wiek nie pozwolił mu na dalsze pełnienie ulubionej służby. Służył jednak ojczyźnie dalej swym doświadczeniem. W l. 1660–61 należał do komisji wojskowej, która na terenie Prus likwidowała skutki szwedzkiego najazdu. Przez pewien czas sprawował władzę nad garnizonami miast pruskich.
Był D. żołnierzem z krwi i kości. Całkowicie oddany wojaczce, nie miał czasu na założenie własnego ogniska domowego. W r. 1646 prawa swoje do starostwa starogardzkiego przelał na Jana D-a. Także i otrzymane w r. 1660 po Wilh. Butlerze starostwo radzyńskie odstąpił w kilka miesięcy później Janowi Mniszkowi. Na wojnie dorobił się znać znacznego majątku, skoro mógł w r. 1663 darować bratu swemu Teodorowi kwotę 50 tys. flor. pol. Odznaczał się nieskazitelnym charakterem, czym zjednywał sobie zaufanie nawet i u wrogów. Żył jeszcze w r. 1667. Przed śmiercią, jak notuje Niesiecki, pojednał się z kościołem katolickim.
Boniecki; Niesiecki; Uruski; Żychliński XV 43; AGZ X i XX, indeks; Baliński, Pam. Hist., Wil. 1859, 46; Erbenius Lubertus, Disputatio de lue Castrensi 1650; Grondzki, Hist. Bell. Cos. 146; Hist. Pan. J. Kazimierza, wyd. Raczyński, P. 1858; Kochowski, Clim. II 96; Michałowski, Pam.; Mens Poloniae, W. 1690, k. 12; Oświęcim, Diariusz; Pastorius, Hist. Pol. plen. I 77, II 192; Pam. do pan. Zyg. III, Wł. IV i J. Kaz., wyd. Wójcicki 1846, II 61–3; Przyłęcki, Pam. o Koniecpol.; Szandor Szilagyi, Trans. et bellum Bor.-Orient. I 277; Temberski, Annales; Thulden, Hist. univ. Coloniae 1671, V 113, 137 i 139; Frąś, Obrona J. Góry, 39–40; tenże, Obrona Zbaraża, 24; Sikora, Szwedzi… w Krakowie 1655–7, 27, 113; Gawroński, B. Chmiel. I 199, 202, II 239 i 263; Górski, Hist. piech., 61; Wegner, Szwedzi w Warszawie. – Arch. Gł. Donacje gr. warsz. nr 50, s. 1298/9, nr 53, k. 168; Sigil. nr 1, s. 127, nr 2, s. 100, nr 3, k. 160, 170–1, nr 5, k. 235, nr 6, k. 5; Lustracje, nr 84 d. k. 1; Skarb. Wojsk. 77, nr 1, 3, 4, 7 i 21; Metr. Kor. 186, k. 256, nr 189, k. 502, nr 195, s. 62–3; Convenc. gr. warsz. nr 31, s. 151. B. Czart. rkp. 142, s. 171; nr 144, s. 791–7, nr 146, s. 235, nr 147, s. 146, 148 i 160, nr 148, s. 611–624.
Eugeniusz Latacz