Tarkowski Jacek, krypt. i pseud.: A. Sas, (A. Sas), A. SAS, Jakub Podlaski, Michał Ankwicz, T., (1938–1991), socjolog, publicysta, działacz opozycji demokratycznej.
Ur. 28 XII w Warszawie, był synem Wacława, inżyniera rolnika, pracownika Polskiego Radia, oraz Wandy z Asłanowiczów, nauczycielki. Miał brata Michała Krzysztofa (ur. 1946), aktora, scenarzystę i reżysera.
T. zdał maturę 30 V 1957 w Liceum nr 37 im. Jarosława Dąbrowskiego w Warszawie i podjął studia na Wydz. Ekonomii Politycznej Uniw. Warsz.; od r. 1961 dodatkowo studiował tam socjologię na Wydz. Filozoficznym. Stopień magistra z zakresu ekonomii otrzymał 26 VI 1964 na podstawie pracy Emigracja zarobkowa z Polski w latach 1919–1931, napisanej pod kierunkiem Witolda Kuli. Od października t.r. pracował na stanowisku asystenta w Katedrze Socjologii Ogólnej Uniw. Warsz. Wstąpił do ZNP i Polskiego Tow. Socjologicznego, a w r. 1965 do Polskiego Tow. Nauk Politycznych (w l. 1968–70 był członkiem zarządu jego oddz. warszawskiego). W styczniu 1966 przeniósł się do Inst. Filozofii i Socjologii PAN, gdzie zatrudnił się w Pracowni Socjologii Stosunków Politycznych na stanowisku starszego asystenta. Uczestniczył tam w międzynarodowych badaniach porównawczych nad systemami władzy lokalnej. Z Jerzym J. Wiatrem zredagował zbiór artykułów pt. „Studies in Polish Political System” (Wr. – W. 1967).
Po inwazji w sierpniu 1968 wojsk Układu Warszawskiego na Czechosłowację skomponował T. popularną w środowiskach studenckich piosenkę Hradec Kralove; w tym czasie przetłumaczył z języka czeskiego ballady K. Kryla „Bracia”, „Generacja”, „Kat” i „Motyl”. W l. 1968–9 był inwigilowany przez Służbę Bezpieczeństwa. W lipcu 1970 został zatrudniony na stanowisku starszego radcy w Zespole Badań Statystyczno-Socjologicznych Głównego Urzędu Statystycznego. W l. 1970–1 współpracował z wydawanymi tam „Wiadomościami Statystycznymi”, a w l. 1972–4 z czasopismem „Problemy Rad Narodowych”. Z Wiatrem i Krzysztofem Zagórskim opublikował książkę Radni i członkowie prezydiów rad narodowych 1958–1969 (W. 1972), a samodzielnie artykuł Problemy reprezentacji w radach narodowych (Społeczeństwo a państwo socjalistyczne, Red. J. Kowalski, W. 1972) oraz Decision-Making Process in the Polish Local Political System („Local Politics, Development and Participation”, Red. F. C. Bruhns i in., Pittsburgh 1974). Od lutego 1973, na stanowisku asystenta, kierował Zakł. Badań Społecznych w Inst. Turystyki, rządowej jednostce badawczo-rozwojowej.
W r. 1973 otrzymał T. w Inst. Filozofii i Socjologii PAN stopień doktora na podstawie pracy Systemy polityczne powiatów pułtuskiego i wadowickiego w ujęciu porównawczym, napisanej pod kierunkiem Wiatra. We wrześniu 1976 przeszedł do Inst. Socjologii Uniw. Warsz., gdzie jako asystent prowadził badania z zakresu socjologii polityki; ich efektem była książka System polityczny powiatu jako system integracji poziomej (W. 1976). Natychmiast po powstaniu Komitetu Obrony Robotników nawiązał z nim we wrześniu t.r. współpracę. W r. 1978 ogłosił następne artykuły Local Influences in a Centralized System („Territorial Politics in Industrial Nations”, Red. S. Tarrow i in., New York) oraz Determinanty wpływu lokalnego („Studia Nauk Polit.” T. 9). Od r. 1979 wykładał i odbywał staże studyjne w USA, Indiach, Norwegii, Wielkiej Brytanii, Włoszech i Danii, pełniąc równocześnie funkcję sekretarza Komitetu Badań nad Władzą Lokalną Międzynarodowego Tow. Nauk Politycznych. Z Jerzym P. Gieorgicą i Ryszardem Żółtanieckim opublikował książkę Władza i polityka lokalna (W. 1980). W r. 1980 włączył się w działalność NSZZ „Solidarność” i został jego doradcą. Współpracował z wydawanym przez Komitet Samoobrony Społecznej «KOR» pismem „Robotnik” oraz organem Prasowej Agencji NSZZ „Solidarność” „AS”. Ponownie w l. 1981–8 był inwigilowany przez Służbę Bezpieczeństwa. Od 11 XII 1981 uczestniczył w Gdańsku w posiedzeniu Komisji Związku jako współautor regulaminu jej obrad. W dniu wprowadzenia stanu wojennego, 13 XII t.r., został na krótko aresztowany. Wszedł następnie do Rady Programowej Tymczasowej Komisji Koordynacyjnej zdelegalizowanej „Solidarności” (od października 1987 Krajowa Komisja Wykonawcza NSZZ „Solidarność”). Współredagował czasopisma podziemne: od r. 1982 „Tygodnik Mazowsze”, a od r. 1983 „Poglądy” (współpraca z nimi zakończyła się w r. 1988). W drugoobiegowym wydawnictwie «In Plus» zredagował pod pseud. Michał Ankwicz zbiór artykułów różnych autorów z zakresu politologii pt. „Władza i polityka” (W. 1988). W r. 1986 wszedł w skład zarządu Polskiego Tow. Socjologicznego. Od r. 1987 był wicedyrektorem ds. dydaktycznych Inst. Socjologii Uniw. Warsz. W r. 1988 odszedł ze stanowiska sekretarza Komitetu Badań nad Władzą Lokalną Międzynarodowego Tow. Nauk Politycznych.
W tym okresie zajął się T. tematyką korupcji, m.in. w artykułach: Centralized System and Corruption: The Case of Poland („The Asian Journal of Public Administration” 1988 nr 1) oraz Old and New Patterns of Corruption in Poland and the USSR („Telos” 1989 nr 80). W wyborach do Sejmu 4 VI 1989 był ponownie doradcą NSZZ „Solidarność”. We wrześniu t.r. wyjechał do USA na stypendium w The Woodrow Wilson International Center for Scholars w Waszyngtonie; wykładał w tym czasie również w Haverford College (Pensylwania). W USA uczestniczył też w pracach eksperckich zespołów ds. Europy Wschodniej przy Inst. Pokoju i Dep. Obrony. W grudniu 1990 wrócił do kraju i w styczniu 1991 podjął pracę w utworzonym wtedy Inst. Studiów Politycznych PAN; kierował w nim Zakł. Artykulacji Politycznej. Zmiany społeczne w kraju opisał wraz z żoną Elżbietą w artykułach „Amoralny familizm” czyli o dezintegracji społecznej w Polsce lat osiemdziesiątych („Grupy i więzi społeczne w systemie monocentrycznym”, Red. E. Wnuk-Lipiński, W. 1990) oraz Desintegración social en Polonia („History y Fuente Oral” 1991 nr 5). Od lutego 1991 publikował w „Gazecie Wyborczej” cykl artykułów Samouczek polityczny. Zmarł 3 XI 1991 w Warszawie, został pochowany na cmentarzu Powązkowskim (kw. A3 rząd 1 grobowiec 35). W r. 2008 został pośmiertnie odznaczony Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski.
W małżeństwie z Elżbietą Rezunow (1944–2016), socjologiem, profesorem Inst. Filozofii i Socjologii PAN, miał T. syna Aleksandra (ur. 1977), socjologa.
Pośmiertnie opublikowano artykuły T-ego Przejście do demokracji czy do ochlokracji? („Krytyka” 1992 nr 39) oraz Ku demokracji czy ku ochlokracji („Politicus” 1992 nr 1–2); wydano też wybór jego prac pt. Władza i społeczeństwo w systemie autorytarnym (W. 1994) oraz niedokończoną książkę pt. Patroni i klienci (W. 1994).
Kto był kim w drugim obiegu? Słownik pseudonimów pisarzy i dziennikarzy 1976–1989, W. 1995; Wincławski W., Słownik biograficzny socjologii polskiej, Tor. 2011 IV (bibliogr., spis publikacji); – Friszke A., Anatomia buntu, Kr. 2010; tenże, Rewolucja Solidarności 1980–1981, Kr. 2014; Niepokorni, Red. M. Okoński, M. Szklarczyk, Kr. 2008; Socjologia na Uniwersytecie Warszawskim, Oprac. A. Sułek, W. 2007; – Kuroń J., Autobiografia, W. 2011; – Wspomnienia pośmiertne: „Politicus” 1992 nr 1–2 s. 1–14 (fot., spis publikacji); – Arch. Uniw. Warsz.: sygn. K. 195/6 (akta pracownicze), sygn. WFS 34/32 (akta studenckie); IPN w Gd: sygn. IPN Gd. 003/166 t. 17 k. 153, sygn. IPN Gd. 0207/10 t. 1/1 k. 115 (wykazy zatrzymanych w Gd. 13 XII 1981); IPN w W.: sygn. IPN BU 1005/39641, 1005/160989 (akta paszportowe), sygn. IPN BU 00170/646 t. 9 (teczka pracy tajnego współpracownika, pseud. X), sygn. IPN BU 01208/1312/D–J (akta inwigilacji).
Tomasz Latos