Tarło Jan Aleksander h. Topór (zm. 1681), wojewoda lubelski i sandomierski.
Był drugim synem Piotra Aleksandra (zob.) i jego pierwszej żony Zofii z Działyńskich, córki Mikołaja, woj. chełmińskiego (zob.). Miał siostrę Teofilę (zm. 1635), zamężną za kasztelanicem brzeskim lit. Aleksandrem Kopciem, oraz braci: Mikołaja (zm. 1632), Stefana (zm. po 1632) i Władysława Kazimierza (zm. po 1642), a także rodzeństwo przyrodnie z drugiego małżeństwa ojca z Jadwigą z Lanckorońskich: Karola (zob.), Aleksandra (zob.), Stanisława (zob.), Zygmunta, star. pilzneńskiego (zm. ok. 1689), Zofię, zamężną za kaszt. zawichojskim Łukaszem Czermińskim, Helenę, wydaną za star. stężyckiego Stanisława Gozdzkiego (Gojskiego), i Agnieszkę, od ok. r. 1663 bernardynkę w Tarnowie.
Razem ze starszym bratem Mikołajem studiował T. w l. 1625–6 na uniw. we Fryburgu Bryzgowijskim, gdzie zapisał się do sodalicji mariańskiej; w r. 1626 bracia poświęcili wiersze swemu koledze, Janowi Mikołajowi Smoguleckiemu, opublikowane w jego rozprawie astronomicznej „Sol illustratus ac propugnatus […] a Joanne […] Smogulecki” (Friburgi 1626). Następnie T. podróżował po Francji i Włoszech. Po powrocie do kraju w r. 1628 uczył się krótko z braćmi Stefanem i Władysławem Kazimierzem w ariańskiej Akad. Rakowskiej; ich profesor matematyki, a zarazem rektor Akademii, Joachim Stegmann, zadedykował im pierwszy tom podręcznika „Institutionum mathematicarum libri II…” (Raków 1630). W semestrze zimowym 1630/1 wpisał się T. z oboma braćmi do metryki Uniw. Krak., ale uczył się w Szkołach Nowodworskich. Wiersze braci ku czci bp. krakowskiego Andrzeja Lipskiego znalazły się w zbiorze „Musae Novodvorscianae” (b.m.w. 1631).
T. wspominał, że w działalność polityczną zaangażował się w r. 1632 podczas elekcji Władysława IV, jednak w spisach elektorów nie figuruje. Na sejm nadzwycz. 1637 r. posłował z woj. sandomierskiego; reprezentując to województwo również na sejmie 1642 r., wszedł z izby poselskiej do komisji do zapłaty wojsku. Przewodniczył obradom sejmiku gospodarskiego woj. sandomierskiego 1 I t.r. w Opatowie, prawdopodobnie był posłem na sejm 1643 r. Na relacyjnym sejmiku opatowskim 13 VI 1643 został wybrany do deputacji do odbioru czopowego od poborców. Podczas sejmiku przedkonwokacyjnego 25 VI 1648 dołączono go do wyznaczonych wcześniej komisarzy woj. sandomierskiego, którzy mieli odebrać popis oddziałów wojskowych wystawionych przez województwo. Marszałkował 12 VIII t.r. sejmikowi relacyjnemu sandomierskiemu po sejmie konwokacyjnym. W r. 1650 jezuita Mikołaj Cichowski dedykował mu traktat „Wizerunek nieprawdy ariańskiej” (Kr. 1659), w którym krytykował ariańską interpretację prologu Ewangelii św. Jana. Dn. 12 VI 1652 pełnił T. funkcję marszałka sejmiku przedsejmowego woj. sandomierskiego. Po śmierci ojca (po r. 1652) otrzymał urząd woj. lubelskiego. Swoją działalność w senacie rozpoczął w r. 1654. Uczestniczył t.r. w obu sejmach, zwycz. i nadzwycz.; na tym ostatnim wszedł do komisji powołanej do kontroli rachunków skarbu kor.
Gdy podczas «potopu» szwedzkiego król Jan Kazimierz schronił się w Głogówku na Śląsku, T. wraz z żoną wyjechał w październiku 1655 na Spisz, gdzie starostą był marszałek w. kor. Jerzy Lubomirski, żonaty z krewną T-y, Barbarą z Tarłów. Uczestniczył w rozmowach prowadzonych w Lubowli w grudniu t.r. przez Lubomirskiego z M. Mikesem, posłem księcia siedmiogrodzkiego Jerzego II Rakoczego. Królowi, który przybył do Lubowli na początku stycznia 1656, towarzyszył być może w dalszej drodze do Rzpltej. W poł. stycznia t.r. wziął udział w naradach w Łańcucie, zakończonych zawiązaniem ok. 20 I konfederacji przy majestacie królewskim i podpisał się pod aktem tej konfederacji. W lutym 1657 przyjechał do Częstochowy, gdzie 28 II t.r. powitał z grupą senatorów Jana Kazimierza; zapewne uczestniczył w radzie senatu, która odbyła się tam w pierwszych dniach marca. Być może towarzyszył królowi od czerwca do sierpnia wśród wojsk oblegających Kraków, broniony przez oddziały szwedzkie i siedmiogrodzkie. Po kapitulacji szwedzkiej załogi był w Krakowie na radzie senatu, podczas której podpisał ratyfikowany 6 IX przez Jana Kazimierza traktat sojuszniczy z Danią. Z ramienia sejmu 1658 r. wszedł do komisji do zapłaty wojsku kor., a z sejmu 1659 r. do deputacji do zatwierdzenia spodziewanego traktatu pokojowego ze Szwecją. Wyznaczono go też do komisji, która miała zająć się modernizacją fortyfikacji Krakowa.
T. należał do grona oddanych stronników dworu i opowiadał się za elekcją vivente rege. Jeszcze przed konwokacją poselsko-senatorską w Warszawie w czerwcu 1660 podpisał skrypt elekcyjny, zobowiązując się do popierania kandydatury księcia H. J. Condé d’Enghien i w tym duchu na sejmikach w Opatowie starał się wpływać na szlachtę. Uczestniczył w konwokacji senatorsko-poselskiej w lutym 1661 w Częstochowie. Dworski plan reform poparł na sejmie t.r., na którym wyznaczono go do komisji ds. rozgraniczenia województw podlaskiego i brzeskiego lit. Dn. 20 IX 1661 wystosował z zebraną w Łańcucie grupą senatorów związanych z Lubomirskim, m.in. bp. krakowskim Andrzejem Trzebickim i hetmanem w. kor. Stanisławem «Rewerą» Potockim, list do Jana Kazimierza, dając wyraz obawom, że osobisty udział króla w wyprawie wojennej na Litwę wpłynie na rozszerzenie się konfederacji wojska kor. Na sejmie 1662 r. wszedł do komisji do zatwierdzenia przewidywanego traktatu z Moskwą. Wziął udział w obradach sejmu zwycz. 1664/5 r.; w wotum na sejmie nadzwycz. 1665 r. «nic znacznego nie powiedział» i równie krótko przemawiał na pierwszym sejmie 1666 r. W antydworskim wierszu „Echo żałośne z głosu i wieści przechodzących przez Polskę obozów o uszy pustelnicze obite” (1665 lub 1666) autor przypisał T-le i jego żonie bliskie związki z parą królewską i posłem francuskim P. de Bonzy. Między majem a sierpniem 1666 awansował T. na woj. sandomierskie. Towarzyszył królowi podczas mszy na inaugurację drugiego sejmu t.r., a w trakcie obrad wszedł w skład komisji senatorsko-poselskiej, która miała przygotować instrukcję dla komisarzy na rokowania z wojskiem. Na sejmie 1667 r. uczestniczył w pracach deputacji zajmującej się sprawą egzulantów z ziem wschodnich Rzpltej; reprezentował też senat w komisjach do układania konstytucji, ds. mennic oraz do określania cen towarów (pretia rerum). W styczniu 1668 poważnie zachorował i na pierwszy sejm nadzwycz. t.r. przybył już po rozpoczęciu obrad.
Wziął T. udział w sejmie abdykacyjnym 1668 r.; w okresie bezkrólewia uchodził za stronnika księcia neuburskiego Filipa Wilhelma. Na sejmie konwokacyjnym t.r. zadeklarował gotowość złożenia przysięgi, że nie należał do stronnictwa francuskiego i nie brał pieniędzy za poparcie kandydatury Kondeusza (księcia Ludwika de Condé); wszedł do rady do boku prymasa Mikołaja Prażmowskiego. Przewodniczył obradom sejmiku woj. sandomierskiego, który odbył się 29 IV 1669 pod Łęgonicami, podczas popisu tamtejszego pospolitego ruszenia elekcyjnego. Na sejmie elekcyjnym t.r. wszedł do komisji dla rozpatrzenia egzorbitancji. W dniu elekcji, 19 VI, wg relacji posła francuskiego de Bonzy, T. ze szlachtą sandomierską wykluczył kandydatury księcia neuburskiego i księcia Karola Lotaryńskiego, a jego województwo okrzyknęło królem Michała Korybuta Wiśniowieckiego; zdołał też, z podkanclerzym kor. Andrzejem Olszowskim i bp. kujawskim Kazimierzem Florianem Czartoryskim, nakłonić Litwinów do poparcia Wiśniowieckiego. Przed koronacją Michała Korybuta, podczas składania hołdu przez przedstawicieli m. Krakowa, T. w orszaku królewskim niósł koronę. Gdy na sejmie koronacyjnym 1669 r. dostał obiecane mu jeszcze przez Jana Kazimierza star. krośnieńskie, zaprotestowali egzulanci z województw kijowskiego, czernihowskiego i bracławskiego, żądając przeznaczenia królewszczyzny na ich potrzeby. W wyniku perswazji ze strony króla i senatorów T. «z żalem swoim» zrezygnował z tego starostwa. Po kilku miesiącach król nadał mu star. brańskie, które T. zaraz odstąpił marszałkowi nadw. kor. Janowi Klemensowi Branickiemu.
W krótkich wystąpieniach na sejmach nadzwycz. i zwycz. 1670 r. T. ogólnikowo popierał stanowisko dworu. Wybrany na sejmiku opatowskim 2 VI 1671 na generalnego pułkownika pospolitego ruszenia woj. sandomierskiego, wydał 19 VII t.r. w Warszawie Uniwersał, wzywający szlachtę tego województwa, by zgromadziła się na pospolite ruszenie pod Pokrzywnicę (obecnie Koprzywnica). Jako senator najwyższy rangą został duktorem pospolitego ruszenia sandomierskiego; 19 i 28 VIII kierował obradami szlachty obozującej pod Zawichostem. W czasie sejmu zwycz. 1672 r. uchylił się od wotowania, a na sejmie nadzwycz. t.r., podczas próby detronizacji króla przez malkontentów w dn. 26–27 VI, zadeklarował z grupą senatorów wierność monarsze. W sierpniu wyjechał z królem z Warszawy w kierunku Hrubieszowa na spotkanie z pospolitym ruszeniem, ale na początku września w Janowcu władca polecił mu towarzyszyć królowej Eleonorze w drodze powrotnej do stolicy. Już jednak w październiku był T. w obozie konfederatów pod Gołębiem, gdzie uspokajał szlachtę występującą przeciw domniemanym malkontentom. W poł. stycznia 1673 przybył do Warszawy na zjazd generalny, będący kontynuacją zjazdu gołąbsko-lubelskiego i 19 I t.r. zaprzysiągł akt konfederacji gołąbskiej. Na początku lutego wszedł do delegacji wyznaczonej przez króla do rozmów z przedstawicielami malkontentów z Łowicza; był postrzegany przez nich jako przyjazny senator. Złożył 11 III podpis pod skryptem o pacyfikacji wewnętrznej, który przekształcał zjazd warszawski w sejm pacyfikacyjny. W czasie tych obrad został obrany deputatem do rady wojennej przy królu i hetmanach. W listopadzie król wyznaczył go na jednego z wykonawców swego testamentu.
W bezkrólewiu po śmierci Michała Korybuta, wzorem swego szwagra, prymasa interreksa Czartoryskiego, opowiadał się T. po stronie księcia Karola Lotaryńskiego. Na sejmie konwokacyjnym 1674 r. wymówił się od wotowania, ale poparł projekt zwiększenia zaopatrzenia królowej wdowy Eleonory. Porzucił jednak szeregi Lotaryńczyka i z woj. sandomierskim oddał t.r. głos na Jana Sobieskiego. Wobec wojny z Turcją w styczniu 1675 opowiedział się za powołaniem pod broń chorągwi szlacheckich. Podczas sejmu koronacyjnego 1676 r., mimo sprzeciwu posłów sandomierskich, ponownie poparł propozycję zwiększenia prowizji dla królowej wdowy. Wziął też udział w sejmie 1677 r.
W woj. sandomierskim w pow. chęcińskim T. posiadał Piekoszów, przyległe do niego dobra (Jaworzna, Rykosin, Szczukowice, Łosin, Międzygost i Chełmce) oraz Komorów i Serwinów; w pow. sandomierskim miał wsie: Dobra, Okrągła, Jasieniec, Tursko i Zawada, a w pow. opoczyńskim m.in. Odrowąż, Pardotów i Świerczów. W woj. krakowskim w pow. bieckim posiadał wsie: Uście, Skwiertnia i Kwiaton [Kwiatoń?]. Miał dwór, bądź kamienicę w Warszawie. Dn. 15 VI 1681 potwierdził w Warszawie ostateczną wersję testamentu; zmarł wkrótce potem.
Pierwszą żoną T-y była poślubiona w r. 1639 Krystyna ze Zborowskich (zm. ok. 1646), córka kaszt. oświęcimskiego Andrzeja. Po raz drugi ożenił się ok. r. 1653 z Anną z Czartoryskich (zm. ok. 1684), córką Mikołaja (zob.) i Izabeli z Koreckich, siostrą Kazimierza Floriana (zob.), Michała Jerzego (zob.) i Jana Karola (zob.) Czartoryskich. Z tego małżeństwa pozostawił synów: Bartłomieja Michała (zob.), Jana (zob.), Mikołaja (zob.) i Kazimierza (zm. 1690), star. goszczyńskiego, oraz córki: Helenę Weronikę (zm. w kwietniu 1713), od r. 1675 wizytkę (w zakonie Katarzynę Helenę), posłaną w r. 1681 z klasztoru warszawskiego do Krakowa, gdzie w l. 1699–1705 była przełożoną wizytek, oraz Izabelę, umieszczoną zapewne we wczesnej młodości we fraucymerze królowej Ludwiki Marii (jej młodość i urodę chwalił Jan Andrzej Morsztyn w poemacie „Psyche”, tłumaczeniu/parafrazie IV pieśni „L’Adone” G. B. Marina), od r. 1668 zamężną za Benedyktem Pawłem Sapiehą (zob.).
Borkowska, Leksykon zakonnic, II; Dworzaczek; Elektorowie; Estreicher; Niesiecki, IX; Urzędnicy, IV/3–4; – Bobiatyński K., Michał Kazimierz Pac – wojewoda wileński, hetman wielki litewski. Działalność polityczno-wojskowa, W. 2008; Chachaj M., Wykształcenie Tarłów od połowy XV do połowy XVII wieku, w: Tarłowie. Rola i znaczenie rodziny w dziejach ogólnonarodowych i lokalnych XVI–XIX wieku, Red. H. Gmiterek, A. Szymanek, Janowiec 2006 I; Chmielewska M., Sejm elekcyjny Michała Korybuta Wiśniowieckiego 1669 roku, W. 2006; Czamańska I., Wiśniowieccy. Monografia rodu, P. 2007; Dąbrowski J. S., Senat Koronny. Stan sejmujący w czasach Jana Kazimierza, Kr. 2000; Dzięgielewski J., Izba poselska w systemie władzy Rzeczypospolitej w czasach Władysława IV, W. 1992; Hołdys S., Praktyka parlamentarna za panowania Władysława IV Wazy, Wr. 1991; Hundert Z., Między buławą a tronem. Wojsko koronne w walce stronnictwa malkontentów z ugrupowaniem dworskim w latach 1669–1673, Oświęcim 2014; Janas E., Konfederacja wojska koronnego w latach 1661–1663, L. 1998; Kamieński A., Polska a Brandenburgia–Prusy w drugiej połowie XVII wieku, P. 2002; Kaniewski J., Sejmiki koronne wobec problemów wewnętrznych Rzeczypospolitej za panowania Michała Korybuta Wiśniowieckiego (1669–1673), Kat. 2014; Kłaczewski W., Abdykacja Jana Kazimierza. Społeczeństwo szlacheckie wobec kryzysu politycznego lat 1667–1668, L. 1993; tenże, W przededniu wojny domowej w Polsce. Walka sejmowa lat 1664–1665, L. 1984; Kołodziej R., „Ostatni wolności naszej klejnot”. Sejm Rzeczypospolitej za panowania Jana III Sobieskiego, P. 2014; Korzon T., dola i niedola Jana Sobieskiego 1629–1674, Kr. 1898 II; Krakowiak P., Dwa sejmy w 1666 roku, Tor. 2010; Kriegseisen W., Sejm Rzeczypospolitej szlacheckiej (do 1763 roku), W. 1995; Kubala L., Wojna szwedzka w roku 1655 i 1656, Lw. 1913; tenże, Wojny duńskie i pokój oliwski 1657–1660, Lw. 1922; Kulecki M., Wygnańcy ze Wschodu. Egzulanci w Rzeczypospolitej w ostatnich latach panowania Jana Kazimierza i za panowania Michała Korybuta Wiśniowieckiego, W. 1997; Maroń J., Udział senatorów w obradach sejmowych za Jana III Sobieskiego, w: Senat w Polsce. Dzieje i teraźniejszość, W. 1993; Matwijowski K., Pierwsze sejmy z czasów Jana III Sobieskiego, Wr. 1976; Matwijów M., Ostatnie sejmy przed abdykacją Jana Kazimierza 1667–1668, Wr. 1992; Matysik J., Obóz polityczny króla Michała Korybuta Wiśniowieckiego, W. 2011; Nagielski M., Druga wojna domowa w Polsce. Z dziejów polityczno-wojskowych Rzeczypospolitej u schyłku rządów Jana Kazimierza Wazy, W. 2011; Nowak-Dłużewski J., Okolicznościowa poezja polityczna w Polsce. Dwaj królowie rodacy, W. 1980; Ochmann S., Sejmy lat 1661–1662, Wr. 1977; Ochmann-Staniszewska S., Staniszewski Z., Sejm Rzeczypospolitej za panowania Jana Kazimierza Wazy. Prawo – doktryna – praktyka, Wr. 2000 I–II; Paradowski P., W obliczu „nagłych potrzeb” Rzeczypospolitej. Sejmy ekstraordynaryjne za panowania Władysława IV Wazy, Tor. 2005; Perdenia J., Hetman Piotr Doroszenko a Polska, Kr. 2000; Przyboś A., Konfederacja gołąbska, Tarnopol 1936; tenże, Michał Korybut Wiśniowiecki 1640–1673, Kr. 1984; Przyboś K., Sejm nadzwyczajny w Warszawie 18 V – 30 VI 1672 roku, „Almanach Hist.” T. 9: 2007; Sokalski M., Między królewskim majestatem a szlachecką wolnością, Kr. 2002; Trawicka Z., Sejmik województwa sandomierskiego w latach 1572–1696, Kielce 1985; taż, Życie polityczne szlachty województwa sandomierskiego w drugiej połowie XVII wieku, w: Między monarchią a demokracją. Studia z dziejów Polski XV–XVIII wieku, Red. A. Sucheni-Grabowska, M. Żaryn, W. 1994; Wagner M., Wojna polsko-turecka w latach 1672–1676, Zabrze 2009 II; Wierzbicki L. A., Działalność parlamentarna Jana Aleksandra Tarły, w: Tarłowie. Z dziejów kulturalnych, gospodarczych i politycznych rodu, Red. H. Gmiterek, A. Szymanek, Janowiec 2009 II; tenże, Marszałkowie i parlamentarzyści. Studia z dziejów sejmu polskiego w XVII wieku, W. 2014; tenże, O zgodę w Rzeczypospolitej. Zjazd warszawski i sejm pacyfikacyjny 1673 roku, L. 2005; tenże, Pospolite ruszenie w Polsce w drugiej połowie XVII wieku. Ostatnie wyprawy z lat 1670–1672, L. 2011; tenże, Zjazd gołąbsko-lubelski (11 października – 10 listopada 1672), „Res Historica” T. 20: 2005; – Album stud. Univ. Crac., IV; Biblioteka starożytna pisarzy polskich, Wyd. K. W. Wójcicki, W. 1844 V; Chrapowicki J. A., Diariusz. Część druga: Lata 1665–1669, Oprac. A. Rachuba, T. Wasilewski, W. 1988; tenże, Diariusz. Część trzecia: Lata 1669–1673, Oprac. L. A. Wierzbicki, W. 2009; Diariusz kołowania i konfederacji pod Gołębiem i Lublinem w 1672 roku wraz z aktem konfederacji, Oprac. A. Przyboś, K. Przyboś, Wr. 1972; Diariusz sejmu konwokacyjnego 1668 roku, Oprac. K. Przyboś, Kr. 2009; Diariusz sejmu koronacyjnego 1669 roku, Oprac. K. Przyboś, M. Ferenc, Kr. 2004; Diariusz sejmu nadzwyczajnego 1670 roku, Oprac. ciż, Kr. 2004; Diariusz sejmu zwyczajnego 1670 roku, Oprac. ciż, Kr. 2005; Diariusz sejmu zwyczajnego 1672 roku, Oprac. K. Przyboś, Kr. 2005; Jemiołowski M., Pamiętnik dzieje Polski zawierający (1648–1679), Oprac. J. Dzięgielewski, W. 2000; Kochowski W., Lata Potopu 1655–1657, W. 1966; tenże, Roczniki Polski. Klimakter czwarty (1669–1673), Oprac. L. A. Wierzbicki, W. 2011; Listy Jana Andrzeja Morstina, Oprac. S. Ochmann-Staniszewska, Wr. 2002; Lustracja województwa sandomierskiego 1660–1664, Wyd. H. Oprawko, K. Schuster, Kr. 1971 cz. 1; Materiały do dziejów wojny polsko-tureckiej 1672–1676, Wyd. J. Woliński, „Studia i Mater. do Hist. Wojsk.” T. 13: 1967 cz. 2; Die Matrikel der Universität Freiburg, 1460–1656, Freiburg 1907 III; Pisma do wieku J. Sobieskiego, I cz. 2; Pisma polityczne z czasów panowania Jana Kazimierza Wazy 1648–1668, Oprac. S. Ochmann-Staniszewska, Wr. 1991 III; Poezja związku święconego i rokoszu Lubomirskiego, Oprac. J. Nowak-Dłużewski, Wr. 1953; Rudomicz B., Efemeros, czyli Diariusz prywatny pisany w Zamościu w latach 1656–1672, Oprac. M. L. Klementowski, W. Froch, L. 2002 cz. 2; Szornel J., Zapiski z lat 1669–1673, Oprac. L. A. Wierzbicki, L.–Radzyń Podlaski 2008; Vol. leg., IV 44, 520, 606, 621, 719, 879, 950, 1003, 1015, V 212; Zawadzki C., Historia arcana seu annalium Polonicorum libri VII, Cosmopoli 1699; – AGAD: Arch. Radziwiłłów, Dz. II nr 1599 s. 2, nr 1608 s. 2, Dz. V nr 16108 s. 1–4, Metryka Kor., rkp. 209 k. 693–3v, rkp. 213 s. 320–4, 327, 332–5, 520; AP w Gd.: sygn. 300,29,171 k. 19, 22v; Arch. Narod. w Kr., Oddz. na Wawelu: Castr. Biecensia Relationes, nr 206 s. 392–406 (testament); Arch. PAN: sygn. III–198 rkp. 41 k. 232; B. Czart.: rkp. 167 s. 279; B. Nauk. PAU i PAN w Kr.: rkp. 1070 k. 362v, 538v, rkp. 8338 k. 125–6v, 163, 164v, 328, 385–5v, 386v, 389; B. Ossol.: rkp. 247 k. 273, 280, rkp. 305 s. 367; Liteuvos mokslų akademijos biblioteka w Wil.: F. 17–16 k. 1–1v; L’vivs’ka naukova biblioteka im. V. Stefanyka we Lw.: F. 5 Dz. II nr 1763.
Leszek A. Wierzbicki