INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY
iPSB
  wyszukiwanie zaawansowane
 
  wyszukiwanie proste
 
Biogram Postaci z tego okresu
 Jan Antoni Mączyński h. Świnka      Fragment podpisu Jana Mączyńskiego na liście z marca 1771 w kolekcji Listy do Józefa Zaremby (1771). Vol. 1 - w zbiorach Biblioteki Kórnickiej PAN - źródło kopii cyfrowej: Wielkopolska Biblioteka Cyfrowa (wbc.poznan.pl).

Jan Antoni Mączyński h. Świnka  

 
 
Biogram został opublikowany w 1974 r. w XIX tomie Polskiego Słownika Biograficznego.
 
 
 
Spis treści:
 
 
 
 
 

Mączyński Jan Antoni h. Świnka (ok. 1700–1777), kasztelan sieradzki, konfederat barski. Był synem Wojciecha (zm. 1750), łowczego sieradzkiego (1720), kasztelana spicymirskiego (1735), i Eufrozyny Jarzynianki, bratankiem Jana (zob.). Pisał się «z Mącznik». Był dziedzicem dóbr Dybowa, Miłkowic i Piekar w woj. sieradzkim, Brudzewa, Bolimowa i Choraba (do r. 1774) w pow. kaliskim, Przeczniowa w woj. sandomierskim i in. w woj. łęczyckim i ziemi wieluńskiej, przynoszących mu ogółem 60 000 zł. rocznego dochodu. Uchodził za jednego z zamożniejszych obywateli woj. sieradzkiego; zamieszkiwał w Piekarach. Po śmierci Augusta II opowiedział się za Stanisławem Leszczyńskim. Po uznaniu Augusta III awansował na cześnika. W r. 1750, będąc podkomorzym sieradzkim, otrzymał 25 VIII nominację na kasztelana spicymirskiego, a 14 VI 1757 został kasztelanem sieradzkim. W czasie wojny siedmioletniej poniósł wielkie szkody od wojsk rosyjskich i stał się stronnikiem pruskim. Dn. 14 IX 1761 spowodował wydanie przez szlachtę sieradzką ostrego manifestu przeciw dworowi, Rosji i redukcji monety. Kiedy jednak na przełomie r. 1761/2 Prusacy z kolei zaczęli dokonywać zdzierstw, M. wielokrotnie interweniował u prymasa W. Łubieńskiego i sekretarza pruskiej legacji G. Benoîta, a do hetmana J. K. Branickiego wystąpił o wydanie listów przypowiednich na formowanie milicji wojewódzkiej. Na to gen. Lossow zagroził M-emu przysłaniem nowych oddziałów pruskich. M. poszedł wówczas na ugodę. Zwołał zjazd szlachty wszystkich 4 powiatów, skąd wysłano delegatów do rokowań z Lossowem, a M-ego obrano przewodniczącym wyłonionej komisji dyspartamentowej. Na deliberatoria sejmowe odpopowiedział królowi 10 V 1762: «by w tym nieszczęściu, w którym nas prawie duszą eksterni… wprzód Polskę oswobodził i wyjął z ręki północnej mocy». Przy niemożności przeprowadzenia na sejmach aukcji wojska, widział wzrost obronności kraju we wznowieniu szlacheckich popisów wojewódzkich, których był gorącym zwolennikiem. Bywał na wszystkich sejmikach i zjazdach «górnych powiatów» (tj. sieradzkiego i szadkowskiego) woj. sieradzkiego i z reguły zagajał je wszystkie jako najstarszy z obecnych tam urzędników. W r. 1762 (3 VIII) otrzymał order Orła Białego.
W bezkrólewiu po śmierci Augusta III stanął po stronie «familii». Na sejmiku przedkonwokacyjnym w Szadku 9 II 1764 ubiegł wojewodę Kazimierza Dąmbskiego, przywódcę republikantów, wbrew prawu zagaił sejmik i pokierował nim zgodnie z życzeniami Czartoryskich. Został wówczas sędzią kapturowym na powiat sieradzki i szadkowski. Opozycja wystąpiła 28 II przeciwko M-emu z ostrym manifestem o nieważności zawiązanej wówczas konfederacji wojewódzkiej. M. tłumaczył się remanifestem 28 III. Na sejmie konwokacyjnym został na czas bezkrólewia członkiem Rady przy prymasie. Z woj. sieradzkim podpisał elekcję Stanisława Poniatowskiego; asystował na sejmie elekcyjnym przy zaprzysiężeniu pactów conventów, a na sejmie koronacyjnym złożył swój podpis pod aktem konfirmacji praw kardynalnych przez króla. Pod wpływem A. Ponińskiego M. odegrał w r. 1767 główną rolę w skonfederowaniu woj. sieradzkiego (25 V), na co otrzymał od N. Repnina 300 czerwonych zł. Dn. 23 VI w Radomiu podpisał, jako przedstawiciel sieradzan, akt konfederacji generalnej, z zastrzeżeniem, że czyni to przy wierze rzymskokatolickiej panującej. Skoro przejrzał zamierzenia Repnina, złorzecząc na «panów, którzy nas w to wdali», stał się jednym z aktywniejszych organizatorów konfederacji barskiej. W końcu czerwca 1768 doprowadził pod Marchwaczem do zawiązania pierwszej konfederacji sieradzkiej. Mimo że jej marszałek Józef Zaremba nie ogłosił powstania i pozostał w konspiracji, dobra M-ego były w tym czasie kilkakrotnie rabowane przez wojsko rosyjskie, a on sam w trzeciej dekadzie czerwca został w Warcie napadnięty i skłuty przez Kozaków. Sponiewieranie samotnie jadącego senatora rozeszło się głośnym echem po całej Polsce i było napiętnowane w wielu uniwersałach barzan. M. szukał bezpieczeństwa u A. S. Morzkowskiego, marszałka wieluńskiego, i z nim w 200 koni pociągnął na południe z zamiarem nawiązania kontaktu z Krakowem i Marcinem Lubomirskim. Ale po klęsce tego ostatniego (29 VII pod Makowem) wycofali się wśród utarczek pod Siewierz, skąd M. przez Węgry podążył do szefów barskich przebywających w Turcji, i już 18 VIII w Nielipowcach pod Chocimiem podpisał „Manifest o krzywdy i gwałty przez Moskali czynione”. W Mołdawii powołany został do Rady Konsyliarskiej przy szefach barskich. W manifeście z 12 X, wydanym w Dankowcach, wystąpił w obronie pierwszego marszałka wielkopolskiego Wojciecha Rydzyńskiego. Dn. 26 X podpisał z szefami list do chana, a 9 XI z M. Krasińskim uniwersał, zawiadamiający obywateli woj. wołyńskiego o rychłym wkroczeniu z wojskiem posiłkowym w granice Rzpltej. Podpis jego figuruje również pod traktatem przymierza polsko-tatarsko-tureckiego, zawartego 16 XII 1768 w Dankowcach.
Rychło potem powrócił M. do kraju. Pomagał P. Mostowskiemu w zabiegach nad uzyskaniem stanowiska marszałka generalnego kor. W tym celu bawił z nim w końcu maja 1769 w Skoczowie na Śląsku Cieszyńskim dla pozyskania Wessla i marszałków gabułtowskich, a następnie w pierwszej połowie czerwca w Stropkach w północnych Węgrzech, gdzie uczestniczył w burzliwych rozmowach z Adamem Krasińskim. W sąsiedniej Kurimie umocnili przyjaźń z uprzednio już pozyskanym M. Lubomirskim. We wspólnych z Mostowskim staraniach o pomoc francuską, w lipcu 1769, M. ofiarowywał Francji swych synów jako zakładników. Po wyjeździe Mostowskiego na Śląsk M. powrócił do kraju. W rozdwojonej konfederacji łęczyckiej popierał Andrzeja Cieleckiego (przeciw Janowi Szczawińskiemu) i wstawiał się za nim (9 IX) do A. Krasińskiego. Był współorganizatorem zjazdu Łęczycan, który odbył się w nocy z 13 na 14 IX w Topoli pod Łęczycą i zawiesił władzę obu marszałków do rozstrzygnięcia Generalności. W listopadzie poprzysiągł w Białej wierność Radzie Najwyższej. W lutym 1770, po wielu orężnych niepowodzeniach konfederackich, M. wystosował do Generalności memoriał, w którym zalecał, by przeniosła się do kraju, najlepiej do Wielkopolski, aby utrzymać lepszy rygor w wojsku i skuteczniej walczyć z królem i jego adherentami. Równocześnie wystąpił z projektem zorganizowania w Wielkopolsce związku pod nazwą «Benesentientium», którego jednak szybko poniechano. W marcu nosił się z zamiarem porzucenia konfederacji. Generalność obawiała się nawet, by M. nie poszedł za podszeptami Józefa Bierzyńskiego i nie wystąpił przeciw niej otwarcie. Odwiodły go jednak od tego interwencja Adama Brzostowskiego, kasztelana połockiego, oraz nacisk Zaremby. W marcu 1771 zabiegał u Zaremby o zwołanie przedstawicieli Prowincji Wielkopolskiej dla zaradzenia rabunkom wojsk pruskich, coraz dalej rozciągających swój kordon okupacyjny. Zaprotestował u Generalności (3 X 1771) przeciw nowym podatkom nałożonym przez Morzkowskiego na ziemię wieluńską i spowodował wydanie przez grono Wielunian manifestu przeciwko Morzkowskiemu, na skutek czego Generalność przywróciła dawne stawki podatkowe. Wówczas M. pogodził się z J. M. Pacem i uznał zwierzchnictwo Generalności. M. wykazywał wciąż dużą chwiejność w swych przekonaniach politycznych, a złośliwi twierdzili, że «zmieniał partię cztery razy na rok» (Saint Saphorin).
Dn. 22 III 1773 zagaił M. w Szadku sejmik przedsejmowy. Z ramienia sejmu rozbiorowego zasiadał w kilku komisjach do rozstrzygnięcia spornych spraw majątkowych. W początkach 1776 r. zrezygnował z kasztelanii na rzecz brata Aleksandra. Zmarł w r. 1777.
Z żony Anieli Koźmińskiej, poślubionej w lutym 1744, miał syna Józefa Wojciecha. Nie jest pewne, czy ich synami byli także Stanisław i Tomasz, podstoli sieradzki. Bratanek M-ego, rotmistrz łęczycki Franciszek Mączyński, poległ w czasie walk konfederackich; uroczysty pogrzeb wyprawił mu M. we wrześniu 1769.

Słow. Geogr., VIII 77; Uruski; – Kobierzycki J., Przyczynki do dziejów ziemi sieradzkiej, W. 1915; Konopczyński, Konfederacja barska, I–II; tenże, Krwawe dni nad górną Wartą, „Roczn. Łódz. PTH” 1929–30, odb. Ł. 1930 s. 4, 6, 10, 20, 31, 49, 57; tenże, Mrok i świt, W. 1911; tenże, Polska w dobie wojny siedmioletniej, Kr.–W. 1911 II; Kraushar A., Książę Repnin i Polska, W. 1900 I 307, 393; Skałkowski A. M., O cześć imienia polskiego, Lw. 1908; Szczygielski W., Dzieje ziemi wieluńskiej, Ł. 1969; – Elektorów poczet; Materiały do konfederacji barskiej, Lw. 1851 s. 189, 255–7, 275–6; Trembecki S., Listy, Wr. 1954; Vol. leg., VI 293, VII 53, 91, 103, 106, 114, 135, 359, VIII 132, 182–3, 275, 320, 358–9, 371; Źródła odnoszące się do pierwszego okresu panowania Stanisława Augusta po rok 1773, Lw. 1884 s. 65, 74; – AGAD: Arch. Radziwiłłów dz. V 8910, Arch. Roskie XIII 19, Zbiór Branickich 1708; Arch. Państw. w Ł.: Zbiory Bartoszewiczów nr 134, 170, 259; Arch. Państw. w P.: Rel. kalis. 398 k. 350–353v., Księgi grodz. kalis. 200 s. 336, konin. 8 k. 336v.; B. Czart.: rkp nr 941 s. 147, 181–183, 665, nr 942 s. 61, nr 945 s. 96, 117–120, 128, nr 3470 s. 73, nr 3840, 3852, 3853; B. Kórn.: rkp. 1378 s. 71, Arch. Zaremby nr 2097, 2115, 2116, 2117, 2118, 2119, 2120, 2124; B. Krasińskich: rkp. 3579 k. 14; B. Narod.: rkp. BOZ 964 s. 993–4; B. Ossol.: rkp. 343, 1409, 3035, 3382, 4585, 11840, 11888; B. PAN w Kr.: rkp. 312, 316, 317, 1143, 1145; Zakł. Dok. IH PAN w Kr.: Teki Pawińskiego, Lauda łęczyckie i sieradzkie; Mater. Red. PSB: Informacje Antoniego Leopolda z W.
                                                                                                                                                                                                                              Wacław Szczygielski

 

 
 

Chmura tagów

 
Za treści publikowane na forum Wydawca serwisu nie ponosi odpowiedzialności i są one wyłącznie opiniami osób, które je zamieszczają. Wydawca udostępnia przystępny mechanizm zgłaszania nadużyć i w przypadku takiego zgłoszenia Wydawca będzie reagował niezwłocznie. Aby zgłosić post naruszający prawo lub standardy współżycia społecznego wystarczy kliknąć ikonę flagi, która znajduje się po prawej stronie każdego wpisu.

Media

 
 
     
Mecenas
 
Uzywamy plików cookies, aby ułatwić Ci korzystanie z naszego serwisu oraz do celów statystycznych. Jeśli nie blokujesz tych plików, to zgadzasz się na ich użycie oraz zapisanie w pamięci urządzenia. Pamiętaj, że możesz samodzielnie zarządzać cookies, zmieniając ustawienia przeglądarki.
Informację o realizacji Rozporządzenia o Ochronie Danych Osobowych (RODO) przez FINA znajdziesz tutaj.