INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY
iPSB
  wyszukiwanie zaawansowane
 
  wyszukiwanie proste
 
Biogram Postaci z tego okresu

Jan Dzik h. Doliwa  

 
 
Biogram został opublikowany w 1948 r. w VI tomie Polskiego Słownika Biograficznego.
 
 
 
Spis treści:
 
 
 
 
 

Dzik Jan († przed 1676), rotmistrz, chorąży bracław., h. Doliwa. Pisał się z Guzowa, wsi w Radomskiem, należącej do jego rodziny już w XV w., którą wraz z Wolą Guzowską odziedziczył po ojcu Janie Kazimierzu. Posiadał nadto miasteczko Denesze z zamkiem i przylegl. w pow. żytomier., które sprzedał w ll. 1645–7. Dzierżawił od Zamoyskich dobra Stanisławowskie w Bracławszczyźnie. Człek rycerski – Okolski mówi o nim: »vir militia clarus et magnae humanitatis« – został chorążym wojew. bracław. Z tą godnością wymieniony przy elekcji Władysława IV r. 1632. W czasie buntu Ostrzanina przyprowadził ks. Jeremiemu Wiśniowieckiemu pod Łubnie 400 ludzi milicji kanclerzyny kor. Tomaszowej Zamoyskiej. Po przegranej pod Żołninem i ucieczce Ostrzanina prosili Kozacy, 14 VI 1638, »aby kogo do nich posłano dla rozmowy«. Posłano istotnie D-a, wraz z oboźnym ks. Wiśniowieckiego. Kozacy stawiali wygórowane żądania, by Eliasza Karajmowicza, pułkownika rejestrowców, wziętego do niewoli i towarzyszy jego uwolniono, dalej, aby im dano nowe chorągwie, a »armatę« zabraną pod Kumejkami zwrócono, wreszcie, »aby tego im konfirmowano na starszeństwo kogo oni zechcą«, po czym dopiero traktować chcieli o pokój. Na to – jak pisze Okolski – »rzecze im j. m. p. chorąży: Wszak wy jesteście, którzy o miłosierdzie prosicie, nie wojsko koronne, a czemuż tak horno postępujecie? Nie dali więcej mówić j. m. p. Dzikowi, ale mu prędko odjechać kazano. Potem spytają, jako w. m. zowią? Rzecze: Jestem Dzik; zdumiawszy się rzekli: Dziku, idyż szczoby dzikowinia z tebe nie była. I zaledwie na strzelenie z łuku od okopu ich odjechał, wypuścili za nim ze dwa tysiące strzelby, gdzie pod koniuszym konia zabito«. W r. 1647 był D. opiekunem synów Stefana Aksaka, sędziego ziem. kijów. Z tymi wichrowatymi junakami znalazł się w obozie ks. Jeremiego Wiśniowieckiego, gdy rozszalała burza kozacka. Sienkiewicz wspomina o nim w »Ogniem i mieczem« i opisuje jego zgon w bitwie pod Machnówką. W rzeczywistości D. służył pod Wiśniowieckim, lecz nie zginął w tej bitwie. Należał on do tych, którzy w sierpniu 1648, jak to opiewa Twardowski, pomimo ordynansu regimentarzy, by cofnąć się pod Gliniany, »nazad, rakom podobni, wracać się niechcieli«, lecz wyruszyli z Wiśniowieckim naprzeciwko nieprzyjaciela.

Podczas elekcji w listopadzie 1648 głosował D., chorąży i poseł wojew. bracław., na Jana Kazimierza. Na wiosnę r. 1649 starał się odzyskać miasteczko Stanisławów (dziś Stanisławczyk), zajęte przez Kozaków. Mieszczanie obiecywali mu otworzyć bramy i pomagać w znoszeniu buntowników. D. na czele milicji Jana Zamoyskiego, starosty kałuskiego, tudzież przydanych mu przez regimentarza Ostroroga dwóch »bardzo dobrych« chorągwi, przystąpił 12 III pod bramy miasta. Mieszczanie jednak zdradzili. Oddział D-a przyjęto strzałami. Stracił kilku zabitych i wielu rannych. Musiał się cofnąć. Zamiast powrócić do obozu Ostroroga, zatrzymał się na nocleg niedaleko Stanisławowa. Napadnięty nazajutrz przez znaczne siły nieprzyjacielskie, poniósł wielkie straty, zwłaszcza w chorągwiach pułku Ostroroga, i musiał w popłochu uciekać do jego obozu. Tu dopiero dano nieprzyjacielowi »taki wstręt, że się retirować musiał«. Gdy następnie, z początkiem lipca 1649, wojsko polskie cofnęło się pod Zbaraż, ludzie Zamoyskiego stanęli w obozie ks. Jaremy. Donoszono później, iż »książę Wiśniowiecki wszedł w trzy tysiące do obozu (w Zbarażu), za którym i p. Dzik wszedł w siedm chorągwi p. starosty kałuskiego«. Gdy nastały spokojniejsze czasy, zawarł z pełnoletnimi już Aksakami znaczne transakcje na 50 i 105 tysięcy zł. Później w r. 1653, procesował ich o należne mu 7000 zł. W ll. 1650–3 miał kilka spraw przed trybunałem lubelskim. Między in: Marek Sobieski, mając wyznaczoną dla swojego pułku podczas kampanii przeciwko Kozakom w marcu 1651 kwaterę na »wytchnienie« w Stanisławowie w Bracławskiem, zużył na wyżywienie żołnierzy, względnie zabrał stamtąd, gdy wyruszył pod Kamieniec, stokilkadziesiąt sztuk bydła rogatego, tysiąc paręset owiec, mnóstwo drobiu, 348 połci słoniny, tysiąc kilkaset kóp zboża. Z żalem wspomina D. w swoim pozwie, iż mu wypróżniono także piwnice z miodów i zabrano uzbrojenie zamku: 4 działka spiżowe, a 5 żelaznych, hakownic spiżowych 12, żelaznych 60, półhaczków 15, saletry 5 beczek itd. Wobec bliskości nieprzyjaciela nie chciał widocznie Marek Sobieski pozostawić żywności i broni w Stanisławowie. Dekret Trybunału zapadł w tej sprawie dopiero w r. 1653, na rzecz D-a, już po tragicznym zgonie Sobieskiego pod Batohem. D., żonaty z Zofią z Chrząstowskich, pozostawił syna Kazimierza i dwie córki. Z tych Urszula, żona Pawła Kęsickiego, cześnika nowogrodz., występuje w r. 1676 jako spadkobierczyni po nieżyjących już ojcu i bracie.

Z tej samej rodziny Dzików, której niektórzy członkowie, dysydenci, osiadłszy na Ukrainie przyjęli wyznanie greckie i skozaczeli, pochodzić miał Iwan Dzik, pułkownik chwastowski w wojsku Chmielnickiego w r. 1651.

 

Boniecki V 213, 214; Okolski S., Orbis Polonus, Kr. 1641; Borkowski J., Elektorowie, Lw. 1910; Okolski S., Diariusz transakcji wojennej między wojskiem koronnym a zaporoskim w r. 1638, wyd. Turowskiego, Kr. 1859, s. 129, 139; Sienkiewicz H., »Ogniem i mieczem«, wyd. W. 1902, cz. III 66, IV, 47, 49, 133; P. S. B. I 38 (Aksak Gabriel); Lasocki Z., Sienkiewiczowskie »Lwie pacholę«, W. 1936; Twardowski S., Woyna Domowa z Kozaki, Kalisz 1681, s. 23, 24; Grabowski A., Ojczyste wspominki, Kr. 1845, I 78, 79 II 62. 63; Gawroński F., »Bohdan Chmielnicki« Lw. 1909, II 52; Tomkiewicz W. «Jeremi Wiśniowiecki«, W. 1933, s. 313; Kochowski W., Annales, Kr. 1683 s. 118; Frąś L., Obrona Zbaraża, Kr. 1932, s. 24; Michałowski J., Księga Pamiętniczka, Kr. 1864, s. 411, 621, 624, 630. B. Kras. Rkp. nr 226; Arch. Gł., Index Inscript. Palat. Kijow.; Wyroki Tryb. lubel. ks. 293, 294, 296, 298, 300, 301, 358, 368, 369. Źródła dziejowe XXII; Jabłonowski A., Ukraina s. 546; Lipiński W., Stanisław Michał Krzyczewski, Kr. 1912, s. 135; Oświęcim S., Diariusz, Kr. 1907.

Zygmunt Lasocki

 
 

Powiązane artykuły

 

Druga połowa XVI wieku

Druga połowa XVI wieku, a przede wszystkim interesujący nas okres panowania ostatniego Jagiellona – Zygmunta Augusta – to okres dominacji wojsk zaciężnych, co przekładało się na konieczność......
 
 
Za treści publikowane na forum Wydawca serwisu nie ponosi odpowiedzialności i są one wyłącznie opiniami osób, które je zamieszczają. Wydawca udostępnia przystępny mechanizm zgłaszania nadużyć i w przypadku takiego zgłoszenia Wydawca będzie reagował niezwłocznie. Aby zgłosić post naruszający prawo lub standardy współżycia społecznego wystarczy kliknąć ikonę flagi, która znajduje się po prawej stronie każdego wpisu.

Media

 
 
     
Mecenas
 
Uzywamy plików cookies, aby ułatwić Ci korzystanie z naszego serwisu oraz do celów statystycznych. Jeśli nie blokujesz tych plików, to zgadzasz się na ich użycie oraz zapisanie w pamięci urządzenia. Pamiętaj, że możesz samodzielnie zarządzać cookies, zmieniając ustawienia przeglądarki.
Informację o realizacji Rozporządzenia o Ochronie Danych Osobowych (RODO) przez FINA znajdziesz tutaj.