Dzik Jan († przed 1676), rotmistrz, chorąży bracław., h. Doliwa. Pisał się z Guzowa, wsi w Radomskiem, należącej do jego rodziny już w XV w., którą wraz z Wolą Guzowską odziedziczył po ojcu Janie Kazimierzu. Posiadał nadto miasteczko Denesze z zamkiem i przylegl. w pow. żytomier., które sprzedał w ll. 1645–7. Dzierżawił od Zamoyskich dobra Stanisławowskie w Bracławszczyźnie. Człek rycerski – Okolski mówi o nim: »vir militia clarus et magnae humanitatis« – został chorążym wojew. bracław. Z tą godnością wymieniony przy elekcji Władysława IV r. 1632. W czasie buntu Ostrzanina przyprowadził ks. Jeremiemu Wiśniowieckiemu pod Łubnie 400 ludzi milicji kanclerzyny kor. Tomaszowej Zamoyskiej. Po przegranej pod Żołninem i ucieczce Ostrzanina prosili Kozacy, 14 VI 1638, »aby kogo do nich posłano dla rozmowy«. Posłano istotnie D-a, wraz z oboźnym ks. Wiśniowieckiego. Kozacy stawiali wygórowane żądania, by Eliasza Karajmowicza, pułkownika rejestrowców, wziętego do niewoli i towarzyszy jego uwolniono, dalej, aby im dano nowe chorągwie, a »armatę« zabraną pod Kumejkami zwrócono, wreszcie, »aby tego im konfirmowano na starszeństwo kogo oni zechcą«, po czym dopiero traktować chcieli o pokój. Na to – jak pisze Okolski – »rzecze im j. m. p. chorąży: Wszak wy jesteście, którzy o miłosierdzie prosicie, nie wojsko koronne, a czemuż tak horno postępujecie? Nie dali więcej mówić j. m. p. Dzikowi, ale mu prędko odjechać kazano. Potem spytają, jako w. m. zowią? Rzecze: Jestem Dzik; zdumiawszy się rzekli: Dziku, idyż szczoby dzikowinia z tebe nie była. I zaledwie na strzelenie z łuku od okopu ich odjechał, wypuścili za nim ze dwa tysiące strzelby, gdzie pod koniuszym konia zabito«. W r. 1647 był D. opiekunem synów Stefana Aksaka, sędziego ziem. kijów. Z tymi wichrowatymi junakami znalazł się w obozie ks. Jeremiego Wiśniowieckiego, gdy rozszalała burza kozacka. Sienkiewicz wspomina o nim w »Ogniem i mieczem« i opisuje jego zgon w bitwie pod Machnówką. W rzeczywistości D. służył pod Wiśniowieckim, lecz nie zginął w tej bitwie. Należał on do tych, którzy w sierpniu 1648, jak to opiewa Twardowski, pomimo ordynansu regimentarzy, by cofnąć się pod Gliniany, »nazad, rakom podobni, wracać się niechcieli«, lecz wyruszyli z Wiśniowieckim naprzeciwko nieprzyjaciela.
Podczas elekcji w listopadzie 1648 głosował D., chorąży i poseł wojew. bracław., na Jana Kazimierza. Na wiosnę r. 1649 starał się odzyskać miasteczko Stanisławów (dziś Stanisławczyk), zajęte przez Kozaków. Mieszczanie obiecywali mu otworzyć bramy i pomagać w znoszeniu buntowników. D. na czele milicji Jana Zamoyskiego, starosty kałuskiego, tudzież przydanych mu przez regimentarza Ostroroga dwóch »bardzo dobrych« chorągwi, przystąpił 12 III pod bramy miasta. Mieszczanie jednak zdradzili. Oddział D-a przyjęto strzałami. Stracił kilku zabitych i wielu rannych. Musiał się cofnąć. Zamiast powrócić do obozu Ostroroga, zatrzymał się na nocleg niedaleko Stanisławowa. Napadnięty nazajutrz przez znaczne siły nieprzyjacielskie, poniósł wielkie straty, zwłaszcza w chorągwiach pułku Ostroroga, i musiał w popłochu uciekać do jego obozu. Tu dopiero dano nieprzyjacielowi »taki wstręt, że się retirować musiał«. Gdy następnie, z początkiem lipca 1649, wojsko polskie cofnęło się pod Zbaraż, ludzie Zamoyskiego stanęli w obozie ks. Jaremy. Donoszono później, iż »książę Wiśniowiecki wszedł w trzy tysiące do obozu (w Zbarażu), za którym i p. Dzik wszedł w siedm chorągwi p. starosty kałuskiego«. Gdy nastały spokojniejsze czasy, zawarł z pełnoletnimi już Aksakami znaczne transakcje na 50 i 105 tysięcy zł. Później w r. 1653, procesował ich o należne mu 7000 zł. W ll. 1650–3 miał kilka spraw przed trybunałem lubelskim. Między in: Marek Sobieski, mając wyznaczoną dla swojego pułku podczas kampanii przeciwko Kozakom w marcu 1651 kwaterę na »wytchnienie« w Stanisławowie w Bracławskiem, zużył na wyżywienie żołnierzy, względnie zabrał stamtąd, gdy wyruszył pod Kamieniec, stokilkadziesiąt sztuk bydła rogatego, tysiąc paręset owiec, mnóstwo drobiu, 348 połci słoniny, tysiąc kilkaset kóp zboża. Z żalem wspomina D. w swoim pozwie, iż mu wypróżniono także piwnice z miodów i zabrano uzbrojenie zamku: 4 działka spiżowe, a 5 żelaznych, hakownic spiżowych 12, żelaznych 60, półhaczków 15, saletry 5 beczek itd. Wobec bliskości nieprzyjaciela nie chciał widocznie Marek Sobieski pozostawić żywności i broni w Stanisławowie. Dekret Trybunału zapadł w tej sprawie dopiero w r. 1653, na rzecz D-a, już po tragicznym zgonie Sobieskiego pod Batohem. D., żonaty z Zofią z Chrząstowskich, pozostawił syna Kazimierza i dwie córki. Z tych Urszula, żona Pawła Kęsickiego, cześnika nowogrodz., występuje w r. 1676 jako spadkobierczyni po nieżyjących już ojcu i bracie.
Z tej samej rodziny Dzików, której niektórzy członkowie, dysydenci, osiadłszy na Ukrainie przyjęli wyznanie greckie i skozaczeli, pochodzić miał Iwan Dzik, pułkownik chwastowski w wojsku Chmielnickiego w r. 1651.
Boniecki V 213, 214; Okolski S., Orbis Polonus, Kr. 1641; Borkowski J., Elektorowie, Lw. 1910; Okolski S., Diariusz transakcji wojennej między wojskiem koronnym a zaporoskim w r. 1638, wyd. Turowskiego, Kr. 1859, s. 129, 139; Sienkiewicz H., »Ogniem i mieczem«, wyd. W. 1902, cz. III 66, IV, 47, 49, 133; P. S. B. I 38 (Aksak Gabriel); Lasocki Z., Sienkiewiczowskie »Lwie pacholę«, W. 1936; Twardowski S., Woyna Domowa z Kozaki, Kalisz 1681, s. 23, 24; Grabowski A., Ojczyste wspominki, Kr. 1845, I 78, 79 II 62. 63; Gawroński F., »Bohdan Chmielnicki« Lw. 1909, II 52; Tomkiewicz W. «Jeremi Wiśniowiecki«, W. 1933, s. 313; Kochowski W., Annales, Kr. 1683 s. 118; Frąś L., Obrona Zbaraża, Kr. 1932, s. 24; Michałowski J., Księga Pamiętniczka, Kr. 1864, s. 411, 621, 624, 630. B. Kras. Rkp. nr 226; Arch. Gł., Index Inscript. Palat. Kijow.; Wyroki Tryb. lubel. ks. 293, 294, 296, 298, 300, 301, 358, 368, 369. Źródła dziejowe XXII; Jabłonowski A., Ukraina s. 546; Lipiński W., Stanisław Michał Krzyczewski, Kr. 1912, s. 135; Oświęcim S., Diariusz, Kr. 1907.
Zygmunt Lasocki