Tarnowski (z Tarnowa) Jan Feliks h. Leliwa (zm. 1484), dworzanin królewski, kasztelan biecki, wiślicki i wojnicki, wojewoda lubelski.
Był wnukiem Jana (zm. 1409, zob.), synem Jana (zm. 1432 lub 1433, zob.) i pochodzącej z Czech Elżbiety ze Šternberka (zm. po 26 IX 1441 a przed 1 II 1448), bratankiem Spytka (zm. 1434 lub 1435, zob.) i Doroty, żony Marcina z Rytwian (zob.). Miał czterech braci: Jana Amora starszego i Jana Gratusa, poległych 10 XI 1444 w bitwie pod Warną, Jana Rafała (zm. 1481, zob.) i Jana Amora młodszego (zm. 1500, zob.) oraz siostrę Katarzynę (zm. po 1497), żonę Przecława z Dmosic (zob.), a później Stanisława zwanego Ligęzą z Gorzyc i Przecławia (zm. 1497, zob.).
T. i jego bracia kształcili się od poł. r. 1433 pod opieką Grzegorza z Sanoka, sprowadzonego w tym celu do Tarnowa. Po kilku miesiącach ze swym nauczycielem wyjechali na dalszą naukę do Krakowa, gdzie bywali u królewiczów, Władysława i Kazimierza. Przed sądem ziemskim krakowskim T. z braćmi dokonał 30 IX 1437 podziału dóbr z braćmi stryjecznymi, Rafałem z Jarosławia i Wadowa (zob.), Janem (zm. 1442) oraz Spytkiem Jarosławskim (Spytkiem z Tarnowa) (zm. 1444, zob.), otrzymując: zamek i m. Tarnów, Krzyż (obecnie część Tarnowa), m. Rzochów, Wielowieś, Zdaków, Solec i Czarnocin w woj. sandomierskim, Krzeszowice (Krzyszowice, obecnie Skrzeszowice) i Stanisławice w woj. krakowskim z kluczem wsi, a ponadto kamienicę zwaną Gródkiem z przyległymi domami i placami przy ul. św. Mikołaja (Mikołajskiej) w Krakowie, wieś Radzionków na Górnym Śląsku oraz królewską tenutę Ropczyce, którą wkrótce sprzedali. Dodatkowo umorzono wszystkie sprawy sądowe, toczące się między nimi a ich braćmi stryjecznymi oraz dokonano podziału skarbów rodzinnych. W r. 1441 T. z braćmi przejął z rąk matki zarząd majątkami; odstąpili jej m. Rzochów z dworem i przyległymi wsiami Białkowem (obecnie Biały Bór) i Tuszymą oraz z klucza tarnowskiego: Krzyż, Pawęzów, Szynwałd, Trzemeśną i Łękawicę. Po śmierci Jana Amora starszego i Jana Gratusa pozostali bracia władali majątkiem wspólnie. Z braćmi Janem Rafałem i Janem Amorem młodszym T. nadał 28 I 1446 sołectwo w Żukowicach Jaśkowi z Żukowic i potwierdził dawne przywileje dla mieszkańców tej wsi. W r.n. z Janem Amorem młodszym toczył spór z bp. krakowskim Zbigniewem Oleśnickim o sposób płacenia dziesięciny z dóbr klucza tarnowskiego, którą biskup (wg przywileju króla Kazimierza Wielkiego wydanego dla bp. Bodzęty) chciał pobierać w groszach praskich, a Tarnowscy, opierając się na przywileju bp. Jana Grota, uważali, że mogą uiszczać ją w gorszej monecie. Sąd polubowny na czele z arcybp. gnieźnieńskim Wincentym Kotem z Dębna rozstrzygnął t.r. spór po myśli Oleśnickiego. Tarnowscy odwołali się od wyroku i przy pośrednictwie Jana z Pilicy uzyskali w r. 1450 jedynie możliwość zapłaty zaległych dziesięcin w drobnej monecie. Z dokonanego 1 II 1448, po śmierci matki, podziału dóbr z Janem Rafałem i Janem Amorem młodszym T. nie był zadowolony i jeszcze t.r. starał się go podważyć argumentując, że został przeprowadzony bez jego wiedzy. Choć jednak pozwał Jana Amora młodszego przed sąd na rokach w Wiślicy, jego pozew został uznany 15 XI za bezzasadny.
Latem 1453 uczestniczył T. w sejmie w Piotrkowie i był jednym ze świadków dokumentu potwierdzenia przywilejów, wystawionego 30 VI t.r. przez króla Kazimierza Jagiellończyka. Na początku lipca przyjmował posłów Związku Pruskiego i delegację wielkiego mistrza krzyżackiego Ludwika von Erlichshausen. Należał już wówczas do otoczenia króla i określany był jego domownikiem. Dn. 2 II 1454 udał się z żoną w orszaku dostojników polskich do Cieszyna na powitanie Elżbiety Habsburżanki, narzeczonej Kazimierza Jagiellończyka, a następnie towarzyszył jej w drodze do Krakowa. Po wybuchu wojny trzynastoletniej wziął udział 18 IX t.r. w przegranej bitwie po Chojnicami i dostał się do niewoli krzyżackiej. Przetrzymywany w zamku tucholskim, został w styczniu 1455 uwolniony drogą wymiany jeńców. W r. 1458 uczestniczył w letniej wyprawie pospolitego ruszenia, prowadzonej osobiście przez króla. Dn. 12 X t.r. był jednym z gwarantów dziewięciomiesięcznego rozejmu zawartego z Krzyżakami w Prabutach (Riesenburg); akt rozejmu wystawiono ponownie 11 XI w Królewcu. Został też w marcu 1460 jednym z poręczycieli króla, który «na potrzeby kraju» związane z wojną pruską pożyczył 673 fl. od Jana Amora młodszego. Podczas sejmu w Piotrkowie w grudniu 1459 lub na początku r. 1460 otrzymał T. urząd kaszt. bieckiego po Dobiesławie Kmicie. Podczas obrad rady królewskiej w maju 1461, stanął z bratem Janem Amorem w sporze o biskupstwo krakowskie po stronie Kazimierza Jagiellończyka i jego kandydata Jana Gruszczyńskiego, w przeciwieństwie do brata, Jana Rafała, popierającego Jakuba z Sienna i opozycję, skupioną wokół kaszt. krakowskiego Jana Tęczyńskiego. T. był w Nowym Mieście Korczynie w grudniu t.r., gdzie rozpatrywano sprawę zabicia Andrzeja Tęczyńskiego przez mieszczan krakowskich; brał udział w sądzie sejmowym i świadkował w wydanym 14 XII 1461 dokumencie wyroku, skazującym sześciu znaczniejszych mieszczan na śmierć, a m. Kraków na odszkodowanie 80 tys. grzywien na rzecz Tęczyńskich. Jako jeden z sędziów sądu królewskiego w Krakowie uprawomocnił 5 I 1462 przed monarchą wyrok nowokorczyński. W maju 1464 wziął udział w sejmie walnym w Sandomierzu, zastępując kaszt. sandomierskiego Hinczę z Rogowa. Pod koniec sierpnia 1465 awansował na kaszt. wiślicką. Uczestniczył w sejmach: w Piotrkowie w maju 1467, gdzie jako jeden z gwarantów opieczętował dokument pokoju toruńskiego, w Radomiu w lipcu 1469, kiedy przyjęto ofertę korony czeskiej dla królewicza Władysława, oraz ponownie w Piotrkowie (październik–listopad 1470), gdzie 20 XI świadkował w dokumentach królewskiego potwierdzenia wolności i przywilejów Król. Pol. oraz hołdu złożonego królowi przez nowego wielkiego mistrza krzyżackiego Henryka Reffle von Richtenberg. W styczniu 1471 został T. kaszt. wojnickim. W Krakowie w czerwcu t.r. uczestniczył w radzie królewskiej, podczas której dyskutowano sprawy związane z przybyciem poselstwa, ofiarującego koronę czeską królewiczowi Władysławowi, a 12 VIII 1472 został jednym z gwarantów pokoju zawartego z bawarskim księciem Albrechtem IV. Był w lipcu 1475 na sejmie w Nowym Mieście Korczynie, podczas którego uchwalono, że nie będzie obciążania beneficjów kościelnych rocznymi rentami. Z synem Janem Feliksem (zob. Tarnowski Jan Feliks zwany Szram ) wystąpił w liście świadków wydanego tam 30 VII 1475 dokumentu królewskiego w sprawie poboru przez Kraków od obcych kupców czynszu kwartnikowego od sukna. Między czerwcem a sierpniem 1479, a z pewnością przed 12 X t.r., otrzymał urząd woj. lubelskiego. Wziął udział w sejmach: w Piotrkowie, gdzie w lipcu 1479 był obecny podczas składania przysięgi wierności królowi przez bp. warmińskiego Mikołaja Tungena, w Nowym Mieście Korczynie 12 X t.r., gdy był świadkiem hołdu złożonego królowi przez wielkiego mistrza krzyżackiego Martina Truchsessa, oraz w Lublinie (styczeń–luty 1484), podczas którego został wyznaczony na komisarza królewskiego w sporze w tym mieście.
Po podziale majątku z braćmi T. otrzymał w ziemi sandomierskiej m. Rzochów z dworem i kluczem wsi: Grabie, Kościelów, Tuszym, Ocieka, Kiełków, Książnice, Goleszów, Wadowice (pow. pilzneński), Zdziarzec, Górki, Zdaków, Krzemienica, Wielowieś, Trześń, Siedlec, Pęcławice, Solec, Gadawę, części w Sobowie i Grębowie, czterech kmieci w Jaślanach, jednego kmiecia w Przyszowie, dom w Sandomierzu i kamienicę w Krakowie zwaną Gródkiem z przyległymi domami i placami przy ul. św. Mikołaja (Mikołajskiej) oraz wsie w księstwie siewierskim: Tąpkowice, Pyżowice (Pyrzowice) i Dobieszowice, a także Radzionków koło Tarnowskich Gór. Majątek ten znacznie powiększył, gdy przed r. 1468 najstarszy z braci, Jan Rafał, kanonik krakowski, zrzekł się na rzecz T-ego i Jana Amora młodszego swych dóbr w ziemi sandomierskiej (Krzyż, Pawęzów, Śmigło, Lisia Góra, Żukowice Stare i Nowe, Luszowice, Czarnocin i części w Mękarzowicach i Kobierzynie) oraz w ziemi krakowskiej (Krzeszowice , Szczepanowice, Stanisławice i Polanowice, połowa Cikowic i Małego Piasku). Dobra te nie zostały podzielone między braci, wobec czego każdy z nich był właścicielem połowy poszczególnych osad. Ponadto T. wspólnie z Janem Amorem młodszym posiadał na Morawach wsie Vražne i Životice (obecnie Životice u Nového Jičína), które były najpewniej dziedzictwem po matce. Nie potrafił jednak gospodarować i co pewien czas popadał w długi. W r. 1461 zastawił Stanisławowi Rudzkiemu wsie Dobieszowice, Tomkowice i Pyrzowice w księstwie siewierskim, które z Radzionkowem w ziemi bytomskiej sprzedał w r. 1480, za zgodą braci, za 3 tys. kop szerokich gr praskich bp. elektowi lwowskiemu Janowi Długoszowi, kartuzom Zygmuntowi i Michałowi «de Gemnyaco» (Gemnice w Dolnej Austrii) i klasztorowi kartuskiemu na wzgórzu św. Stanisława na podkrakowskich Bielanach. W r. 1468 zastawił wieś Krzeszowice za 150 fl., a w r.n. sprzedał ją za 2 tys. grzywien burgrabiemu krakowskiemu Janowi Długoszowi z Nieszkowa, jednak jeszcze t.r. zwrócił wyłożone przez burgrabiego pieniądze i odebrał wieś, po czym w l. 1470–1 zastawił ją rajcy i celnikowi krakowskiemu Mikołajowi Kreidlerowi za 1183 fl.; za sumę tę wyposażył syna, Jana, biorącego udział w wyprawie królewicza Władysława do Czech. Ostatecznie w r. 1472, za 2200 fl., sprzedał wieś Kreidlerowi, który miał też od niego w zastawie Stogniewice (koło Proszowic). W r. 1471 zastawił Stanisławowi zwanemu Ligęzą za 100 fl. Kiełków, Goleszów z folwarkiem i Gruszów (pow. pilzneński), natomiast w r. 1474 Janowi Irzmanowi ze Śliwnicy dał na wyderkauf Wadowice za 160 grzywien. Próbując z woj. sandomierskim Jakubem z Dębna restytuować w r. 1477 dochody swych urzędów, zgłaszał z nim pretensje do pobierania od mieszczan proszowskich cła w Wiślicy, Nowym Mieście Korczynie i Opatowcu, ale zabiegi te król oddalił, czyniąc tylko wyjątek dla poboru opłat od soli, wiezionej z żup krakowskich przez Wiślicę, oraz pędzonych na sprzedaż wołów i innego bydła z Rusi. T. zmarł w r. 1484 (wg B. Paprockiego, powołującego się na napis z nieistniejącego obecnie nagrobka w kolegiacie tarnowskiej, 14 IV, jednak z błędną datą 1488).
T. poślubił Annę (zm. po 31 VII 1471), córkę Jana Oleśnickiego zwanego Głowacz (zob.) i Anny z Tęczyńskich, bratanicę Zbigniewa Oleśnickiego (1389–1455, zob.). W r. 1449 oprawił jej posag i wyprawę w wysokości 2 tys. grzywien na swych dobrach w pow. sandomierskim (Wielowieś, Trześń, Siedlec, Pęcławice, Zdaków, Krzemienica, Przyszów, Grębów, Sobów, Jaślany) i pow. wiślickim (Solec, Gadawa i Słupiec) oraz domu w Sandomierzu, a także zabezpieczył na swych dobrach jej skarby: złoto, srebro, klejnoty i drogie kamienie wartości 2 tys. grzywien; t.r. zapis został potwierdzony przez króla. W r. 1466 z kaszt. krakowskim Janem Tęczyńskim i swą owdowiałą teściową, Anną, uczestniczył w przeprowadzeniu podziału dóbr między pełnoletnich braci żony: Zbigniewa (ok. 1430–1493, zob.), Jana, tenutariusza lubowelskiego (1454) i dworzanina królewskiego, Andrzeja (zob.) oraz Feliksa Oleśnickich. Z małżeństwa z Anną miał T. syna Jana Feliksa i córkę Annę (zm. po 1512), wydaną w r. 1474 za Jana Kurozwęckiego zwanego Lubelczykiem (zm. 1480), star. piotrkowskiego, a po r. 1485 za Jana Ligęzę z Gorzyc (zm. przed 1502). Bratankami T-ego byli: Jan Amor (zm. 1514, zob.) i Jan Amor (zm. 1561, zob.) Tarnowscy, a bratanicami: Elżbieta, żona Dobiesława Kurozwęckiego (zm. 1496, zob.), Katarzyna, żona Stanisława Kmity (zob.), i Zofia w zakonie Regina (zob. Tarnowska Zofia).
Katalog dokumentów i listów królów polskich z Archiwum Państwowego w Gdańsku (do 1492 roku), Gd. 2014; Katalog dokumentów pergaminowych ze zbiorów Tomasza Niewodniczańskiego w Bitburgu, Kr. 2004; Łętowski, Katalog biskupów krak., IV; Niesiecki, IX; Noga Z., Słownik miejscowości księstwa siewierskiego, Kat. 1994 (Dobieszowice, Pyrzowice, Tąpkowice); Okolski, II 67; PSB (Grzegorz z Sanoka); Paprocki; Sarna, Episkopat przemyski obrządku łac., s. 58; Słown. hist.-geogr. ziem pol., V (Dobieszowice, Gruszów, Koszyce, Kroczyce, Kryg); Urzędnicy, IV/1, 5; – Biskup M., Spisy jeńców polskich z bitwy pod Chojnicami, „Przegl. Hist.” t. 56: 1965 s. 94; tenże, Trzynastoletnia wojna z Zakonem Krzyżackim 1454–1466, W. 1967; Bobrzyński M., Smolka S., Jan Długosz, jego życie i stanowisko w piśmiennictwie, Kr. 1893 s. 104, Regesta i mater., nr 63; Dworzaczek W., Hetman Jan Tarnowski. Z dziejów możnowładztwa małopolskiego, W. 1985; tenże, Leliwici Tarnowscy. Z dziejów możnowładztwa małopolskiego wiek XIV–XV, W. 1971; Fałkowski W., Elita władzy w Polsce za panowania Kazimierza Jagiellończyka (1447–1492). Studium aspektów politycznych, W. 1992 s. 74, 82, 93, 95–6, 98, 119, 122, 128, 139, 145–6, 148–52, 156, 165; tenże, Rok trzech sejmów, w: Aetas media, aetas moderna. Studia ofiarowane profesorowi Henrykowi Samsonowiczowi w siedemdziesiątą rocznicę urodzin, Red. A. Bartoszewicz i in., W. 2000 s. 437; Gacki J., Benedyktyński klasztor Świętego Krzyża na Łysej Górze, W. 1873 s. 219; Gawęda S., Możnowładztwo małopolskie w XIV i w pierwszej połowie XV wieku. Studium z dziejów rozwoju wielkiej własności, Kr. 1966 s. 63–6; Grzegorz M., Analiza dyplomatyczno-sfragistyczna dokumentów traktatu toruńskiego 1466, Tor. 1970; Katalog zabytków sztuki w Pol., I; Kiryk F., Miasta regionu mieleckiego (Mielec, Przecław, Radomyśl Wielki, Rzochów) do połowy XVII w., w: Mielec. Dzieje miasta i regionu, Mielec 1984 I; tenże, Urbanizacja Małopolski, województwo sandomierskie XIII–XVI wiek, Kielce 1994 s. 119; Koczerska M., Rola związków rodzinnych i rodowych w działalności publicznej Zbigniewa Oleśnickiego, w: Genealogia – rola związków rodzinnych i rodowych w życiu publicznym w Polsce średniowiecznej na tle porównawczym, Red. A. Radzimiński, J. Wroniszewski, Tor. 1996 s. 91 tabl. 2; Kurtyka, Tęczyńscy; Łabęcki H., Górnictwo w Polsce, W. 1841 II 159–63; Mateszew S., Sikora F., Osadnictwo i stosunki własnościowe w regionie tarnowskim do końca XVI wieku, w: Tarnów. Dzieje miasta i regionu, Red. F. Kiryk, Z. Ruta, Tarnów 1981 I 119; Mrozowski P., Polskie nagrobki gotyckie, W. 1994; Noga Z., Osadnictwo i stosunki własnościowe w księstwie siewierskim do 1790 roku, w: Siewierz, Czeladź, Koziegłowy. Studia i materiały z dziejów Siewierza i ziemi siewierskiej, Red. F. Kiryk, Kat. 1994; Nowak B., Ród Porajów w Małopolsce w średniowieczu, Kr. 2009; Pałucki W., Studia nad uposażeniem urzędników ziemskich w Koronie do schyłku XVI wieku, W. 1962 s. 132, 156–7; Papée F., Zabicie Andrzeja Tęczyńskiego i proces wielki szlachecko-mieszczański, w: tenże, Studia i szkice z czasów Kazimierza Jagiellończyka, W. 1907 s. 8–10; Piekosiński F., Wiece, sejmiki, sejmy i przywileje ziemskie w Polsce wieków średnich, Kr. 1900 s. 69, 71; Ptaśnik J., O patrycjacie krakowskim wieków średnich, „Roczn. Krak.” R. 16: 1914 s. 23–4; Rutkowska G., Itinerarium króla Kazimierza Jagiellończyka 1440–1492, W. 2014; Sochacka A., Własność ziemska w województwie lubelskim w średniowieczu, L. 1987; Sperka J., Zamek Melsztyn, czyli w królewskiej niełasce. Jan Długosz w konflikcie o biskupstwo krakowskie (1460–1463), w: Klasztory, miasta, zamki w życiu i twórczości Jana Długosza, Red. J. Rajman, D. Żurek, Kr. 2016 s. 177; Strzelecka A., Niektóre okoliczności rozruchu mieszczańskiego w r. 1461, w: Mediaevalia, W. 1960 s. 289–90; Trawka R., Kmitowie. Studium kariery politycznej i społecznej w późnośredniowiecznej Polsce, Kr. 2005; Wyrozumska B., Hołdy wielkich mistrzów krzyżackich, w: Historia vero testis temporum. Księga jubileuszowa poświęcona profesorowi Krzysztofowi Baczkowskiemu w 70 rocznicę urodzin, Red. J. Smołucha i in., Kr. 2008 s. 257–71; – Acta capitulorum, Vol. 2; Acta capitalorum Crac.; Akta grodz. i ziem., VI nr 105, VII nr 64; Arch. Sanguszków, II; Cod. epist. saec. XV, I/2, III; Cod. Pol., II/2, III, IV; Cod. Regni Pol. et M. Duc. Lit., I, IV; Cod. Univ. Crac., III; Długosz, Liber benef., I–III; Fedorowicz, Dostojnicy i urzędnicy, s. 37, 165, 187; Jus Polonicum, Wyd. J. Bandtkie, W. 1831 s. 319–20; Knigi pol’skoj koronnoj metriki XV stolitja, t. 1. Kniga nr 10 (1447–1454), Wyd. A. Masłowski, W. Graniczny, w: Monumenta iuris, W. 1914 II 71–2; Kod. m. Kr.; Kod. Mpol., IV; Kod. tyniecki; Kod. wielicki; Kutrzeba S., Sądy ziemskie i grodzkie w wiekach średnich. I. Województwo krakowskie, „Rozpr. AU Wydz. Hist.-Filoz.” t. 40: 1901 s. 408–9; Materiały do historii miasta Biecza (1361–1632), Oprac. F. Bujak, Kr. 1914 nr 52; Matricularum summ., I, IV; Mon. Pol. Hist., II (Kalendarz krak.), VI (Philippi Callimachi experientis historia rerum gestarum in Hungaria et contra turcos per Vladislaum Poloniae et Hungariae regem); Philippi Buonaccorsi Callimachi vita et mores Gregorii Sanocensi archiepiscopi Leopoliensis, Wyd. A. S. Miodoński, Kr. 1900 s. 10; Piekosiński F., Wiece, sejmiki, sejmy i przywileje ziemskie w Polsce wieków średnich, Kr. 1900 s. 69, 71; Regesta historico-diplomatica Ordinis S. Mariae Theutonicorum 1198–1525, Hrsg. E. Joachim, W. Hubatsch, Göttingen 1948–50 I/2, II; Die staatsverträge des Deutschen Ordens in Preussen im 15 Jahrhundert, Wyd. E. Weise, Königsberg–Marburg 1939–66 II–III; Starod. prawa pol. pomn., II nr 2662, 2717, 2719, 3434, 3682, 3781, 3842, 3989, 4070, 4229, s. 662–3, 689; Teki Pawińskiego, II nr 10; Zbiór dokumentów zakonu Paulinów w Polsce, Oprac. J. Zbudniewek, W. 2004 II nr 30; – AGAD: Metryka Kor., t. 10 k. 48, 76, t. 12 k. 23, 26, 186, t. 23 k. 325, t. 25 k. 38, dok. perg. 1876, 6681, 6708; AP w L.: Księga ziemska lub., nr 11 s. 10; Arch. Narod. w Kr., Oddz. na Wawelu: Castr. Crac., t. 11 s. 676–7, t. 17 s. 397, t. 18 s. 624, t. 19 s. 255, t. 21 s. 430–2, Terr. Crac., t. 15 s. 177, t. 16 s. 190, 402, 432, t. 17 s. 10, 308, 418, t. 18 s. 176, t. 146 s. 639, t. 147 s. 324, t. 152 s. 21, 29, 140, 167, 321, 613, t. 152 s. 29, 167, 613, t. 200 s. 365, t. 319 s. 49–50, Terr. Pilzn., t. 3 s. 114–16, 132, t. 23 s. 4, 46, t. 34 s. 630; B. Czart.: Teki Naruszewicza, t. 20 nr 1, 16; – Internet: www.kodeks.pau.krakow.pl (Materiały do kodeksu dyplomatycznego Małopolski. t. V. 1451–1506. Oprac. F. Sikora, J. Wroniszewski, Kr. 2014).
Jerzy Sperka