INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY
iPSB
  wyszukiwanie zaawansowane
 
  wyszukiwanie proste
 
Biogram Postaci z tego okresu

Jan Melsztyński h. Leliwa  

 
 
XV w. - po 1474-10-09
Biogram został opublikowany w 1975 r. w XX tomie Polskiego Słownika Biograficznego.


 
 
 
Spis treści:
 
 
 
 
 

Melsztyński Jan h. Leliwa, imię zakonne Wiktoryn (zm. ok. 1474), rycerz, dworzanin królewski, zakonnik bernardyn. Był starszym synem Spytka, kasztelana bieckiego (zob.), i Beatryczy Szamotulskiej, a bratem Spytka, kasztelana zawichojskiego (zob.). W r. 1446 M. wypłacił siostrze Dorocie 250 grzywien posagu, a w r. 1447 świadkował w procesie o dziesięciny między Janem Amorem Tarnowskim a Zbigniewem Oleśnickim, biskupem krakowskim. W r. n. ręczył za szwagra Michała Lasockiego (zob.), którego osadzono w wieży za zabójstwo, zaś w r. 1449 doprowadził M. do ugody z Oleśnickimi, kończącej kilkunastoletni okres wzajemnych nienawiści rodowych i wojen. W r. 1453 M. brał udział w sejmie walnym piotrkowskim i świadczył przy potwierdzeniu przez króla przywilejów dla królestwa. T. r. również M. brał udział w wyprawie Jana z Tęczyna przeciwko Januszowi, księciu oświęcimskiemu, obwarowanemu w zamku Wołek, którego ostatecznie nie zdobyto, gdyż wódz ekspedycji «nie chciał z narażeniem na niebezpieczeństwo tylu znakomitych młodzieńców szturmować do zamku wielce obronnego swoim położeniem». M. poparł wojnę pruską i w r. 1454 wyprawił się na Pomorze, gdzie 18 IX, w czasie przegranej bitwy pod Chojnicami, dostał się, wraz ze swym powinowatym A. Tęczyńskim, do niewoli krzyżackiej, uwolniony między 6 II a 31 VII 1455, prawdopodobnie drogą wymiany za komtura toruńskiego. Na rzecz wojny z Krzyżakami M. pożyczał królowi pieniądze oraz pomagał je uzyskiwać, m. in. u mieszczan krakowskich. W r. 1456 brał udział w sejmie w Nowym Mieście Korczynie, gdzie uchwalono podatek na wojnę pruską z królewszczyzn, dóbr duchownych i szlacheckich; sejm naznaczył M-ego, obok innych panów małopolskich, na szafarza zebranych na ten cel pieniędzy.
W czasie sejmu piotrkowskiego w r. 1459 M. stanął po stronie opozycji antykrólewskiej, której wyrazicielem w czasie obrad był Jan Rytwiański, zarzucający królowi gnuśność i nieudolność w rządach państwem. Grupa magnatów małopolskich razem z M-m odmówiła wówczas wejścia na salę sejmową bez rękojmi bezpieczeństwa dla niej ze strony króla. W sporze o obsadę biskupstwa krakowskiego M. stanął po stronie nominata papieskiego, Jakuba z Sienna. Kiedy król wysunął jako kandydata na tron biskupi w Krakowie Jana Gruszczyńskiego i rozpoczął energiczne starania w Rzymie o unieważnienie papieskiej nominacji Sienieńskiego, M., obok innych magnatów małopolskich, podjął się wówczas niewdzięcznego poselstwa do Kazimierza Jagiellończyka, aby skłonić go do oddania Jakubowi z Sienna biskupstwa, ale nie osiągnął celu. Kiedy doszło między królem a nominatem papieskim do otwartego konfliktu, który wobec toczącej się wojny pruskiej był niepożądaną dywersją, gdyż groził wojną domową, M. znalazł się w grupie przeciwników króla, a w czasie represji i konfiskat dóbr zbuntowanej części duchowieństwa przygarnął w murach swojego zamku w Melsztynie Jakuba z Sienna i jego najzagorzalszych zwolenników, w tym i Jana Długosza, który z gościny u M-ego korzystał przeszło półtora roku (wtedy mógł zbierać informacje do swojej kroniki). M. świadczył pomoc owym buntownikom jawnie, narażając się królowi. Nie zastosował się do przekazanego oficjalnie w jesieni 1461 przez specjalnych królewskich wysłanników ostrego napomnienia, aby usunął ze swego zamku Sienieńskiego, «wroga króla i Królestwa»; odpowiedział posłom, iż nie poczuwa się do żadnej winy i w związku z tym żywi nadzieję, że odzyska łaskę królewską. W t. r. w zamku melsztyńskim znalazł również schronienie Mikołaj Kreidler, obwiniany – jako rajca krakowski – za mieszczański rozruch krakowski, zakończony zabiciem Andrzeja Tęczyńskiego, męża Jadwigi ksiąskiej; wstawianie się M-ego za Kreidlerem u Tęczyńskich świadczy nie tylko o odwadze i gotowości do życzliwej pomocy wobec przyjaciół, ale również właśnie o jego bliskich kontaktach z patrycjatem krakowskim.
M. utrzymywał prawdopodobnie kontakty z Grzegorzem z Sanoka: świadczyć może o tym fakt ufundowania przez Grzegorza z Sanoka w r. 1440 szpitala dla ubogich w mieście Brzesku, należącym do M-ego. Sam M. zgromadził pokaźną bibliotekę pism wczesnohumanistycznych, wśród których znajdowały się utwory Boccaccia; usiłował uczynić zamek melsztyński ogniskiem nauki i kultury humanistycznej. M. z bratem wychowywali się w atmosferze umiłowania dziejów ojczystych, których uczono ich w dzieciństwie i młodości. Mimo udziału w wojnie pruskiej oraz w opozycji antykrólewskiej, kiedy dawał dowody osobistej odwagi, M. nie był typem rycerza możnowładcy; posiadał naturę subtelną, głęboko religijną i podporządkowaną przede wszystkim sprawom Kościoła. Długoletni stan bezżenny sugeruje, iż M. zapewne od wczesnej młodości nosił się z zamiarem porzucenia życia świeckiego. Jeszcze 16 V 1463 był człowiekiem świeckim, po czym wstąpił w Krakowie do klasztoru Bernardynów, gdyż w r. 1465 występuje jako «religiosus dominus Johannes, quondam Melstinsky, ordinis s. Francisci frater», w zakonie przyjął imię Wiktoryn. Po wybudowaniu w r. 1468 murowanych budynków klasztoru Bernardynów w Tarnowie przez Jana Amora Tarnowskiego przeniósł się M. do Tarnowa. W czasie panującej w Tarnowie zarazy niósł ofiarnie pomoc chorym, zanim sam nie zachorował; zmarł po 9 X 1474.
M. był bliskim przyjacielem Jana Długosza i pod jego wpływem zapewne stał się dobroczyńcą Uniw. Krak. W r. 1454 sprzedał M., z bratem Spytkiem, czynsz 12 grzywien na wsi Piotrkowice za 400 grzywien profesorom Kolegium Mniejszego, zaś w r. 1464, za wyraźną namową Długosza, przekazał Uniwersytetowi plac i kamienicę (zwaną Collegium Novum, a potem bursą węgierską) przy ul. Franciszkańskiej, czyli dzisiejszej Brackiej, wartości 1 500 fl. za 900 fl. Długosz również wywarł zapewne wpływ na podjęcie przez ascetycznie usposobionego M-ego decyzji poparcia finansowego dla realizacji planu założenia na Stradomiu kontemplacyjnego klasztoru Kartuzów o ścisłej regule. M. zapisał na rzecz tego klasztoru czynsz 30 grzywien na żupach wielickich. Do momentu przekroczenia bramy klasztoru Bernardynów M. władał dobrami rodowymi wespół z bratem Spytkiem, prowadząc oszczędną gospodarkę. Utrzymywał kontakty z mieszczaństwem krakowskim (Kreidlerowie, Kessingerowie) oraz poprzez swych «familiares» z miastami słowackimi.
 
Boniecki; Dworzaczek, Genealogia, tabl. 97; Niesiecki, V–VI; Spisy jeńców polskich z bitwy pod Chojnicami, Oprac. M. Biskup, „Przegl. Hist.” T. 56: 1965 s. 93; – Bobrzyński M., Smolka S., Jan Długosz, jego życie i stanowisko w piśmiennictwie, Kr. 1893 s. 102–12; Dworzaczek W., Leliwici Tarnowscy, W. 1971 s. 163–70 i tabl. II (obszerna charakterystyka życia i działalności M-ego); Gawęda S., Możnowładztwo małopolskie w XIV i pierwszej połowie XV wieku, Kr. 1966; Halecki O., Dzieje unii jagiellońskiej, Kr. 1918 I; Kantak K., Bernardyni polscy, Lw. 1933 I 15; Kiryk F., Jakub z Dębna na tle wewnętrznej i zagranicznej polityki Kazimierza Jagiellończyka, Wr.–W–Kr. 1967 s. 31; Kolankowski L., Dzieje Wielkiego Księstwa Litewskiego za Jagiellonów, W. 1930 s. 293; Kutrzeba S., Handel Krakowa w wiekach średnich na tle stosunków handlowych Polski, Kr. 1903 s. 69; Morawski, Historia UJ; Papée F., Studia i szkice z czasów Kazimierza Jagiellończyka, W. 1907 s. 8; Ptaśnik J., Obrazki z życia Krakowa, Kr. 1902 s. 21, Bibl. Krak. nr 21; Sikora F., O fundacji kartuskiej Jana Długosza, „Kwart. Hist.” 1973 nr 4; Smolka S., Szkice historyczne, W. 1882–3 I 86, II 273, 275; Strzelecka A., Niektóre okoliczności krakowskiego rozruchu mieszczańskiego w r. 1461, w: Mediaevalia, W. 1960 s. 286, 294; Zarewicz L., Leliwita Spicimir, kasztelan krakowski, Kr. 1899 s. 72, 77; – Acta capitulorum Crac.; Akta odnoszące się do stosunków handlowych Polski z Węgrami, Arch. Kom. Hist., Kr. 1902 IX 427–9; Arch. Sanguszków, II; Cod. epist. saec. XV, I, III; Cod. Univ. Crac., II, V; Długosz, Historia, V; tenże, Liber benef., III; tenże, Opera omnia, I; Kod. m. Krak., II–IV; Kod. Mpol., IV; Kronika OO. Bernardynów w Tarnowie, Tarnów 1894 s. 6; Matricularum summ., I; Mon. Pol. Hist., III; Regesta historico-diplomatica Ordinis S. Mariae Theutonicorum, Göttingen 1950 I cz. 2 nr 13427; Starod. Prawa Pol. Pomn., II nr 3281, 3370, 3379, 3515, 3600, 3721, 3737, 3738b., 3787, 3788, 3964, 3968; Vet. Mon. Pol., II; – Arch. Państw. w Kr. (Wawel): Terr. Biec. 1 s. 170, 188–189, Terr. Czchov. 4 s. 11 i 12, 151 s. 98, 151, Teutonicalia 3 s. 106–107.
Feliks Kiryk

 

 
 
 
Za treści publikowane na forum Wydawca serwisu nie ponosi odpowiedzialności i są one wyłącznie opiniami osób, które je zamieszczają. Wydawca udostępnia przystępny mechanizm zgłaszania nadużyć i w przypadku takiego zgłoszenia Wydawca będzie reagował niezwłocznie. Aby zgłosić post naruszający prawo lub standardy współżycia społecznego wystarczy kliknąć ikonę flagi, która znajduje się po prawej stronie każdego wpisu.

Media

 

Postaci powiązane

   
 

Postaci z tego okresu

 

w biogramy.pl

 

Wincenty Kot h. Doliwa

około 1395 - 1448-08-14
prymas Polski
 
więcej  

Postaci z tego okresu

 

w ipsb

 

Mikołaj Radziwiłł h. Trąby

brak danych - 1529/30
biskup
 

Iwan Sapieha

brak danych - 1517
kanclerz
 
więcej  
  Wyślij materiały Wyślij ankietę
 
     
Mecenas
 
Uzywamy plików cookies, aby ułatwić Ci korzystanie z naszego serwisu oraz do celów statystycznych. Jeśli nie blokujesz tych plików, to zgadzasz się na ich użycie oraz zapisanie w pamięci urządzenia. Pamiętaj, że możesz samodzielnie zarządzać cookies, zmieniając ustawienia przeglądarki.
Informację o realizacji Rozporządzenia o Ochronie Danych Osobowych (RODO) przez FINA znajdziesz tutaj.