INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY
iPSB
  wyszukiwanie zaawansowane
 
  wyszukiwanie proste
 
Biogram Postaci z tego okresu

Jan Karnkowski h. Junosza, zwany Polak  

 
 
Biogram został opublikowany w latach 1966-1967 w XII tomie Polskiego Słownika Biograficznego.
 
 
 
Spis treści:
 
 
 
 
 
Karnkowski Jan h. Junosza, zwany Polak (1428–1503), hetman zaciężnych, generalny starosta głogowski, kasztelan gnieźnieński, burgrabia krakowski. Był synem rajcy krakowskiego i rotmistrza królewskiego Jana z Druszny i Karnkowa w ziemi dobrzyńskiej, też zwanego Polakiem. Zapewne szereg lat spędził K. w Niemczech, wiadomo bowiem, że służył w wojsku cesarskim. Po powrocie do kraju był rotmistrzem obrony potocznej (pierwszy list przypowiedni otrzymał najpóźniej w r. 1478). Cieszył się opinią dobrego dowódcy, skoro w r. 1479 stanął na czele obrony potocznej, liczącej wtedy 1 200 piechoty i 1 000 jazdy. W r. 1485, jako hetman zaciężnych, wysłany został do Mołdawii z 3 000 jazdy w pomoc hospodarowi Stefanowi przeciwko Turkom i brał udział w zwycięskiej bitwie nad jeziorem Katlabugą (16 XI). Po powrocie z tej wyprawy K. przestał dowodzić obroną potoczną (w r. 1486 stanął na jej czele królewicz Jan Olbracht). W tym czasie K. piastował skromny urząd powiatowy skarbnika inowrocławskiego, ale współpraca z Olbrachtem pomogła mu w dalszej karierze. Był jednym z jego dowódców w walce z bratem Władysławem czeskim o tron węgierski, we wrześniu 1490 r. wraz z Piotrem Kmitą oblegał Koszyce. Gdy po przegranej wojnie Olbracht jako «supremus dux Silesiae» otrzymał od Władysława Jagiellończyka Księstwo Głogowskie (1491), mianował K-ego starostą generalnym tego księstwa.
 
Stanowisko K-ego było bardzo trudne z uwagi na opozycję mieszczan głogowskich, a także opór Węgrów i Czechów, niezadowolonych z tego, że Olbracht, wbrew układom z Władysławem, nie zwrócił mu Księstwa Głogowskiego po objęciu polskiego tronu (1492). Tylko zdecydowana postawa i konsekwentne postępowanie K-ego, na co skarżyli się Głogowianie (szczególnie mieszczanie pochodzenia niemieckiego), pozwoliły zabezpieczyć interesy Olbrachta. Z jego polecenia K. starał się również wpływać na bieg spraw politycznych w sąsiednich księstwach (Cieszyńskim, Raciborskim, Opawskim). Opierał się na miejscowym rycerstwie, co widać wyraźnie w wypadkach z r. 1493, kiedy to K. poparł interesy rycerstwa przeciw mieszczaństwu, które już w XIV w. posiadało prawo ogólnego sądownictwa; dzięki K-emu orzeczenie komisji królewskiej w tej sprawie wypadło na korzyść rycerstwa. W r. 1493 toczył się również spór o zwrot długów zaciągniętych przez rycerstwo i mieszczan u duchowieństwa, z oddaniem których zwlekano; wyrok komisji królewskiej nie zakończył sporu, ale doprowadził do chwilowej ugody. Kronikarze śląscy, a później historycy niemieccy ganią surowo postępowanie polskiego namiestnika w Głogowie, nazywając go «vir malus», a okres jego rządów «Schreckensregiment». Wydaje się jednak, że w ówczesnych skomplikowanych warunkach tylko osobiste mianowanie rajców miejskich w Głogowie, co było głównym powodem buntu mieszczan w marcu 1493 r., mogło gwarantować utrzymanie władzy polskiej.
 
K. nadal miał osobisty kontakt z królem Olbrachtem. Był przy nim w maju 1493 r. w Poznaniu na zjeździe z posłami państw obcych (Niemiec, Turcji, Tatarów, Wenecji, Czech) i uczestniczył w jego nieszczęśliwej wyprawie mołdawskiej z r. 1497. W r. 1498 brał K. udział w przygotowaniach do niedoszłej wyprawy przeciwko Turkom i Tatarom na Ruś. Znajdował się wówczas przy pospolitym ruszeniu wielkopolskim. Dowodem królewskiego zaufania są przyznane K-emu nadania ziemskie. W r. 1497 otrzymał wraz z braćmi, Janem i Stanisławem, dobra w Wielkopolsce, ziemi dobrzyńskiej i ziemi płockiej, 5 II 1498 r. w Księstwie Głogowskim. W t. r., gdy Olbracht zwrócił Władysławowi Księstwo Głogowskie, K., utraciwszy tam namiestnictwo, otrzymał w zamian bogate uposażenie: zamek i miasto Koło z przyległościami w Wielkopolsce oraz kasztelanię lędzką. Dn. 16 IV 1501 r. został K. burgrabią zamku krakowskiego.
 
W r. 1500 jako «hetman» stanął na czele wojsk zaciężnych werbowanych w Polsce przez w. ks. litewskiego Aleksandra do walki z Moskwą. Wspólnie z wojskami litewskimi, pod wodzą Stanisława Kieżgajły, K. brał udział w odsieczy Smoleńska i w działaniach pod Połockiem. Większych sukcesów jednak nie osiągnął, a gdy Aleksander zwlekał z wynagrodzeniem zaciężnych, a żołnierze plądrowali kraj (Miechowita), K. bardzo ostro wystąpił w ich obronie. W r. 1501 wojsko K-ego rozeszło się do domów. Dopiero w r. 1503 Aleksander zobowiązał się wypłacić K-emu 1 600 fl. tytułem żołdu i kosztów poniesionych w walkach pod Smoleńskiem. Jeszcze przed wyborem Aleksandra na króla polskiego K. wraz z niektórymi senatorami poręczył 10 VIII 1501 r. zobowiązanie podkanclerzego M. Drzewickiego, oskarżonego o defraudację, że tenże stawi się przed sądem sejmowym.
 
Za panowania Aleksandra K. nadal służył wśród królewskich dworzan. W r. 1501 otrzymał wraz ze swym bratankiem Janem, kanonikiem krakowskim, zapis 1500 fl. na cłach wodnych w Bobrownikach i Dobrzyniu. Dn. 7 X t. r. podpisał akt odnowienia unii polsko-litewskiej i jeszcze w t. r. uczestniczył w naradach toruńskich nad sprawą wielkiego mistrza krzyżackiego, który odmawiał złożenia Aleksandrowi hołdu. Dn. 3 II 1502 r. K. został kasztelanem gnieźnieńskim i prawdopodobnie w t. r. starostą międzyrzeckim. W t. r., wraz ze swym bratankiem, pożyczył królowi 4 000 fl. pod zastaw starostwa sanockiego.
 
W końcu lutego 1503 r. K. był u boku króla w Wilnie, skąd wyjechał z orędziem królewskim na sejm piotrkowski (12 III –2 IV). Wkrótce po tym sejmie (prawdopodobnie 7 VI) zmarł; 23 VI kasztelanię gnieźnieńską po nieżyjącym K-m otrzymał J. Latalski. K. pochowany został w Krakowie, w kościele Dominikanów (Św. Trójcy), gdzie w kaplicy Różańcowej bratanek ufundował mu nagrobek. K. dobry i doświadczony żołnierz, człowiek mocny i surowy, nie był ani wodzem, ani politykiem w większym stylu, pozostawał stale na usługach dworu królewskiego, był szczególnie oddany Olbrachtowi.
 
 
Enc. Wojsk., IV; Boniecki; Uruski; Żychliński, XVIII; Fedorowicz, Dostojnicy i urzędnicy; – Bazilevič K. V., Vnešnaja polityka russkogo centralizovannogo gosudarstva, Moskva 1952; Blaschke J., Geschichte der Stadt Glogau und des Glogauer Landes, Glogau 1913; Borzemski A., Siły zbrojne w wołoskiej wojnie Jana Olbrachta, Lw. 1928, Arch. Tow. Nauk. we Lw., V; Historia Śląska, I cz. 2; Kopera F., Pomniki Krakowa M. i S. Cerchów, Kr.–W. 1904 II 176; Nowogrodzki S., Rządy Zygmunta Jagiellończyka na Śląsku i Łużycach 1499–1506, Kr. 1937; Papée F., Aleksander Jagiellończyk, Kr. 1949; tenże, Jan Olbracht, Kr. 1936; tenże, Polska i Litwa na przełomie wieków średnich, Kr. 1903 I; tenże, Zagadnienie olbrachtowej wyprawy z 1497 r., „Kwart. Hist.” 1933; Spieralski Z., Geneza i początki hetmaństwa w Polsce, Studia i Mater. do Hist. Wojsk., W. 1960 V 318–9; – Akta Aleksandra; Akta grodz. i ziem., II; Akta Unii; Bielski, Kronika, II; Cod. Pol., I; Cureus J., Gentis Silesiae annales, Wittenberg 1571; Kod. maz. (Lubomirskiego); Kromer M., De origine et rebus gestis Polonorum, Basilea 1568; Matthiaede Miechów, Chronicae Polonorum, Script. Rer. Pol., Kr. 1874 II; Matricularum summ., I–III; Starod. Prawa Pol. Pomn., II 943–4; Stryjkowski M., Kronika polska, litewska, żmódzka i wszystkiej Rusi, W. 1846 II; Teki Pawińskiego, I; Wapowski B., Kronika, Kr. 1874, Script. Rer. Pol., II; – AGAD: Rachunki Królewskie 28, k. 133v. i 31 k. 24 i 41v. (informacje Z. Spieralskiego).
 
 
Danuta Quirini Popławska
 
 
 
 
 
 
Za treści publikowane na forum Wydawca serwisu nie ponosi odpowiedzialności i są one wyłącznie opiniami osób, które je zamieszczają. Wydawca udostępnia przystępny mechanizm zgłaszania nadużyć i w przypadku takiego zgłoszenia Wydawca będzie reagował niezwłocznie. Aby zgłosić post naruszający prawo lub standardy współżycia społecznego wystarczy kliknąć ikonę flagi, która znajduje się po prawej stronie każdego wpisu.

Media

 
 
     
Mecenas
 
Uzywamy plików cookies, aby ułatwić Ci korzystanie z naszego serwisu oraz do celów statystycznych. Jeśli nie blokujesz tych plików, to zgadzasz się na ich użycie oraz zapisanie w pamięci urządzenia. Pamiętaj, że możesz samodzielnie zarządzać cookies, zmieniając ustawienia przeglądarki.
Informację o realizacji Rozporządzenia o Ochronie Danych Osobowych (RODO) przez FINA znajdziesz tutaj.