Tarło Jan Karol h. Topór (ok. 1597–1640), poseł na sejmy, kasztelan wiślicki.

Był wnukiem chor. lwowskiego Jana (zm. przed 18 III 1575), synem Stanisława (zm. przed 25 VI 1599), w l. 1579–86 dworzanina królewskiego, od r. 1586 star. sochaczewskiego, i jego drugiej żony Barbary (zob. Tarłowa Barbara). Miał rodzeństwo przyrodnie z pierwszego małżeństwa ojca z Zofią Szczawińską: Pawła (zm. 1618), uczestnika dymitriad, i Zofię (zm. po 23 V 1625), żonę dworzanina królewskiego Adama Kaczkowskiego, oraz rodzone siostry: zmarłą młodo Reginę i Mariannę (zob.).

Po śmierci męża Barbara zawarła 2 V 1600 ugodę z jego stryjecznym bratem Zygmuntem Scypionem (zob.), odzyskując część przejętych przez niego dóbr po zmarłym oraz prawo do opieki nad dziećmi, którym zobowiązała się przez 14 lat «dawać wychowanie i potrzeby ich opatrywać». T. 22 X 1607 rozpoczął naukę w gimnazjum protestanckim w Toruniu, ale już w r. 1609 był uczniem gimnazjum jezuickiego w Poznaniu, po czym wyjechał z wychowawcą Krzysztofem Sartawskim do Niemiec. Wrócił na pogrzeb matki, który odbył się 5 XI 1613 w klasztorze Benedyktynek w Toruniu; zgodnie z wolą zmarłej przeszedł wówczas pod opiekę jej przyrodniego brata, referendarza kor. Henryka Firleja (zob.). W r. 1614 wyjechał do Włoch i zapewne we wrześniu t.r. wpisał się do metryki nacji polskiej uniw. w Padwie; 14 II 1615 był świadkiem nadania doktoratu filozofii i medycyny Łukaszowi Kolińskiemu. Po powrocie do kraju otrzymał w dożywocie star. zwoleńskie (m. Zwoleń oraz wsie Tczów i Bartodzieje), ustąpione mu (prawdopodobnie za 20 tys. złp.) za zgodą króla z 26 V 1618 przez kaszt. radomskiego Mikołaja Oleśnickiego. W r. 1620 ponownie wyjechał do Włoch; immatrykulował się na uniw. w Bolonii, a w r.n. wpisał się ponownie do metryki nacji polskiej uniw. w Padwie. Zapewne to on (wzmiankowany bez imienia) w drodze powrotnej do kraju spotkał na początku lutego 1622 w Augsburgu Krzysztofa i Kazimierza, synów kanclerza lit. Lwa Sapiehy. W kwietniu t.r. był już w Toruniu; w l.n. przebywał głównie na terenie woj. sandomierskiego, gdzie znajdowały się jego najważniejsze posiadłości. Posłował z sejmiku opatowskiego na warszawski sejm nadzwycz. 1624 r., a zaraz po jego zakończeniu wyruszył po raz kolejny do Włoch; 23 IX t.r. był na uniw. w Padwie świadkiem promocji doktorskiej J. Lisowskiego, a 18 XII – promocji M. Granowskiego. Po powrocie do Rzpltej otrzymał 12 IV 1625, już jako dworzanin królewski, zgodę na wykupienie młyna zwanego Rybułt w Zwoleniu. Dn. 13 II 1627 był w Radomiu na uroczystości wprowadzenia benedyktynek do klasztoru, ufundowanego z sum pozostawionych przez matkę. Pełnił 3 VIII 1628 funkcję marszałka sejmiku relacyjnego w Opatowie. Jako poseł sandomierski uczestniczył w obradach sejmu warszawskiego 1632 r. Podczas bezkrólewia po śmierci Zygmunta III był obecny 3 VI t.r. na sejmiku w Opatowie, na którym został obrany rotmistrzem stukonnej chorągwi husarskiej pow. pilzneńskiego. Posłował z woj. sandomierskiego na sejm elekcyjny w Warszawie i złożył podpis pod aktem elekcji (8 XI 1632) Władysława Wazy; był też posłem na sejm koronacyjny w Krakowie (31 I – 17 III 1633), na którym bezskutecznie ubiegał się o stanowisko deputata woj. sandomierskiego do Tryb. Skarbowego w Radomiu oraz o przyjęcie przez posłów rozliczenia swego zmarłego teścia, podskarbiego w. kor. Hermolausa Ligęzy (zob.). Uczestniczył 12 IX 1637 we wjeździe do Warszawy królowej Cecylii Renaty w gronie magnatów, których poczty «koniem, strojem i dostatkiem […] celowały». Obrany 27 I 1638 posłem woj. sandomierskiego na sejm warszawski, otrzymał na nim 16 IV t.r. nominację na kaszt. wiślicką.

Po śmierci matki w r. 1613 T. objął odziedziczony po rodzicach majątek ziemski. W r.n. w wyniku podziału ojcowizny z przyrodnim bratem Pawłem otrzymał wsie: Grodowice, Hoszów, Hoszówek, Hrabe (obecnie Rabe), Jasień, Jełowe, Łozów, Moczary i Zadwórze w ziemi przemyskiej; Grodowice i Łozów niebawem darował bratu, ale po jego bezpotomnej śmierci przejął je wraz z pozostałą częścią ojcowizny, tj. wsiami: Czaple, Humieniec, Janów i Reginów w ziemi przemyskiej oraz Malczyce, Mszana i Porzecze w ziemi lwowskiej. Po matce odziedziczył dobra janowieckie w pow. radomskim, obejmujące m. Janowiec z zamkiem i blisko 20 wsi. Matka w testamencie z 11 III 1613 zobligowała go do założenia klasztoru benedyktynek w Kazimierzu lub Janowcu, jednak T. ufundował konwent w Radomiu, zapisując w r. 1618 na jego potrzeby wieś Kijankę w pow. radomskim oraz 1 tys. złp. rocznego czynszu od sumy 20 tys. złp., zabezpieczonej na dobrach janowieckich. «Wlokło się to budowanie mało nie 10 lat, bo pilności nie beło» i dopiero w r. 1627 zamieszkały w klasztorze przybyłe z Torunia zakonnice, w tym również siostra T-y Marianna, która została jego pierwszą ksienią. Chociaż T. «ojcowską opatrznością wielką opatrywał» klasztor, nie zdołał jednak zastąpić drewnianych budynków murowanymi. W l. 1625–6 nabył od sukcesorów męża swej przyrodniej siostry Zofii oraz od Mikołaja Siedleckiego za 73 tys. złp. wsie: Ślesin, Minikowo i Gorzeń w pow. bydgoskim (woj. inowrocławskie). W swych dobrach ruskich zajmował się produkcją saletry. Pod koniec życia T. przeprowadził gruntowną rozbudowę dawnego zamku Firlejów w Janowcu, lecz małżonka, przestrzeżona «od jakiejś baby», że tam umrze, «nie dopuściła mu mieszkać w tak pięknych pałacach, które sobie nowe zbudował» (Kronika benedyktynek toruńskich). T. zmarł 30 V 1640 w Lublinie, został pochowany 10 VII w Janowcu.

Od ok. r. 1628 był T. żonaty z Marianną Ligęzianką (zm. przed 12 I 1650), córką Hermolausa i Anny z Jakubowskich, która po śmierci rodziców otrzymała m.in. star. olsztyńskie. W małżeństwie tym miał córki: Teresę (1629–1648), od r. 1644 żonę star. stopnickiego Krzysztofa Baldwina Ossolińskiego, i Barbarę (1631–1689), w r. 1649 wydaną za starościca czerwonogrodzkiego Jana Aleksandra Daniłowicza, a w r. 1654 za marszałka w. kor. Jerzego Sebastiana Lubomirskiego (zob.). Po bezpotomnej śmierci siostry została ona jedyną dziedziczką ogromnego majątku, który następnie trafił w ręce jej synów z drugiego małżeństwa. Po śmierci T-y wdowa wyszła w r. 1641 za kasztelanica wołyńskiego Samuela Karola Koreckiego (zob.).

Portret w Muz. Narod. w W. (kopia w Muz. Nadwiślańskim w Kazimierzu Dolnym, Oddz. Zamek w Janowcu), reprod. w: Tarłowie. Z dziejów kulturalnych, gospodarczych i politycznych rodu, Red. H. Gmiterek, A. Szymanek, Janowiec 2009 II (okładka), Żurawski J., Zamek w Janowcu nad Wisłą. Budowa – rozbudowa – ruina – konserwacja – rewaloryzacja – zagospodarowanie, „Ochrona Zabytków” T. 56: 2003 nr 1/2 s. 12; – Borkowska, leksykon zakonnic, II; Dworzaczek; Elektorowie; Estreicher; Niesiecki; Urzędnicy, IV/3; – Anusik Z., Studia i szkice staropolskie, Ł. 2011; Borkowska U., Klasztor benedyktynek radomskich i jego rola w życiu religijnym i kulturalnym Radomia i ziemi radomskiej. Fundacja i uposażenie, w: Radom i region radomski w dobie szlacheckiej Rzeczypospolitej, T. 2: Historia społeczno-religijna okresu wczesnonowożytnego, Red. Z. Guldon, S. Zieliński, Radom 1996 s. 67–71; Chachaj M., Wykształcenie Tarłów od połowy XV do połowy XVII wieku, w: Tarłowie. Rola i znaczenie rodziny w dziejach ogólnonarodowych i lokalnych XVI–XIX wieku, Red. H. Gmiterek, A. Szymanek, Janowiec 2006 I 56–9; tenże, Jeszcze o wykształceniu Tarłów od połowy XV do połowy XVII wieku, w: Tarłowie. Z dziejów kulturalnych, gospodarczych i politycznych rodu, Red. H. Gmiterek, A. Szymanek, Janowiec 2009 II 33; Chłapowski K., Starostowie w Małopolsce 1565–1668, w: Społeczeństwo staropolskie, W. 1986 IV 127, 134–5; Długosz J., Latyfundia Lubomirskich w XVII wieku (powstanie – rozwój – podziały), Opole 1997; Dzięgielewski J., Izba poselska w systemie władzy Rzeczypospolitej w czasach Władysława IV, W. 1992; Filipczak-Kocur A., Skarbowość Rzeczypospolitej 1587–1648. Projekty – ustawy – realizacja, W. 2006; Gacki J., Benedyktyński klasztor Świętego Krzyża na Łysej Górze, W. 1873 s. 282–3; Kupisz D., Tarłowie jako fundatorzy klasztoru Benedyktynek w Radomiu, w: Tarłowie. Z dziejów kulturalnych, gospodarczych i politycznych rodu, Red. H. Gmiterek, A. Szymanek, Janowiec 2009 II 61–74; Nabiałek K., Starostwo olsztyńskie od XIV do połowy XVII wieku, Kr. 2012; Nowosad W., Konopaccy herbu Odwaga – dzieje pomorskiej rodziny senatorskiej w XV–XVIII wieku. Studium genealogiczno-majątkowe, W. 2014; Pielas J., Oleśniccy herbu Dębno w XVI–XVII wieku. Studium z dziejów zamożnej szlachty doby nowożytnej, Kielce 2007; tenże, Zapisy szlachty na rzecz jezuitów sandomierskich w XVII wieku, w: Z życia religijnego szlachty i ziemiaństwa między Wisłą a Pilicą w XVI–XX wieku. Studia, Red. J. Gapys i in., Kielce 2014; Rolska I., Firlejowie Leopardzi. Studia nad patronatem i fundacjami artystycznymi w XVI–XVII wieku, L. 2009; Seredyka J., Parlamentarzyści drugiej połowy panowania Zygmunta III Wazy, Opole 1989 s. 88; Szczerbik Z., Sejm koronacyjny Władysława IV w 1633 roku, Kluczbork–Praszka 2001 s. 178; Trawicka Z., Sejmik przedkonwokacyjny województwa sandomierskiego z 3 czerwca 1632 roku, w: Parlament, prawo, ludzie. Studia ofiarowane Profesorowi Juliuszowi Bardachowi w sześćdziesięciolecie pracy twórczej, W. 1996 s. 306–12; taż, Sejmik województwa sandomierskiego w latach 1572–1696, Kielce 1985; Vinnyčenko O., Rejestracija šljachets’koï torhivli kanceljarijeju L’vivs’koho grods’koho urjadu (1631–1640), w: Lwów. Miasto, społeczeństwo, kultura, Kr. 2010 VII 72–3; Żurawski J., Zamek w Janowcu nad Wisłą. Budowa – rozbudowa – ruina – konserwacja – rewaloryzacja – zagospodarowanie, „Ochrona Zabytków” T. 56: 2003 s. 6, 10; – Arch. nacji pol. w Uniw. Padewskim, I; Cui contingit nasci, restat mori. Wybór testamentów staropolskich z województwa sandomierskiego, Oprac. M. Lubczyński i in., W. 2005; Kronika benedyktynek toruńskich, Wyd. W. Szołdrski, Pelplin 1934 s. 55–6, 59, 61–2, 67–8, 70, 73, 75–6, 81; Rejestr poborowy ziemi przemyskiej z 1628 roku, Wyd. Z. Budzyński, K. Przyboś, Rzeszów 1997; Studenci Polacy na Uniwersytecie Bolońskim w XVI i XVII wieku, Wyd. M. Bershon, Kr. 1894 II 41; Wjazd, koronacja, wesele Najjaśniejszej Królowej Jej Mości Cecylii Renaty w Warszawie roku 1637, Oprac. A. Falniowska-Gradowska, W. 1991; Zapiski historyczne benedyktynek radomskich oraz materiały do kultu Magdaleny Mortęskiej, Oprac. M. Borkowska, w: Historiografia zakonna a wzorce świętości w XVII w., W. 1984 s. 279–83, 297, 312–15; – AGAD: Arch. Skarbu Kor. I, Rachunki Królewskie, nr 260 k. 177v, Metryka Kor., t. 132 k. 14v–15v, t. 149 k. 248–9, 346–8, t. 165 k. 197–8v, t. 166 k. 342–2v, t. 173 k. 44v–5, t. 179 k. 70–1, t. 185 k. 19v–21v, t. 190 k. 229–33; AP w L.: Księgi grodzkie lub. Relacje (RMO), t. 30 s 1552–2v, 1651–2, t. 33 k. 153v–4, t. 36 k. 810–11, t. 39 k. 307–7v, 554v–5, t. 51 k. 301v–2v, t. 65 k. 762v–3v, t. 69 k. 590–2v, 755–7v, Księgi grodzkie lub. Zapisy, t. 44 s. 322v–3, 419v–20v, 423v–5, t. 45 s. 624v i n., t. 48 s. 313v–14, t. 55 k. 478, t. 58 k. 2, 39v, 747–8, t. 60 s. 745v–7v, t. 66 k. 675v, t. 71 k. 75–5v, 511v–12, t. 73 k. 623–4, t. 75 k. 556, t. 77 k. 726v, 1002v–3, t. 81 k. 450v–2v, t. 89 k. 522–2v, 1214–15, t. 91 k. 1036v–7, Tryb. Kor. Lub., sygn. 276 k. 163–4; AP w P.: Księgi grodzkie nakielskie, t. 47 k. 61v–2, 78–85v, t. 48 k. 114v, 181–2, t. 50 k. 672–3, 697–9v, 911–2v, t. 113 k. 508–9, 557–8v, 666v; Arch. Narod. w Kr., Oddz. na Wawelu: Castr. Biec., t. 30 s. 643–6, 653–7, 660–4, Castr. Crac., t. 154 s. 1186–91, t. 164 s. 967–9, t. 237 s. 1572–5, 1701–4, 1870–1, t. 238 s. 73–4, 196–8, t. 246 s. 1527, 1533–45, Castr. Crac. Rel., t. 74 s. 1586–7, 1590–92, Terr. Crac., t. 250 s. 642–4, t. 251 s. 821, t. 252 s. 237–9; B. Narod.: sygn. 6614 k. 164–4v, 167–8v; Central’nyj deržavnyj istoryčnyj archiv Ukraїny we Lw.: F. 13 op. 1 spr. 66 s. 120–2, spr. 67 s. 1096–9, spr. 69 s. 335–6, spr. 72 s. 818–20, 941–2, spr. 74 s. 94–6, 104–6, spr. 75 s. 590–5, 1129–30, 1134–6, spr. 77 s. 218 i n., spr. 78 s. 1395–403, 1434–6, spr. 84 s. 851, spr. 103 s. 1606, spr. 314 s. 1114–18, spr. 316 s. 780–1, 829–31, spr. 317 s. 8 i n., t. 318 s. 1120–1, spr. 322 s. 153–4, spr. 324 s. 839–40, spr. 328 s. 259–60, 1316–17, spr. 329 s. 123, 148, 876–9, 1120–3, 1490, spr. 330 s. 798–801, 803–4, 1562–3, spr. 331 s. 677–8, spr. 332 s. 824, 878–82, 908–10, spr. 333 s. 278, 348–9, 355–6, 1527–8, spr. 334 s. 6–7, 270–1, spr. 335 s. 1240–4, spr. 336 s. 184–5, spr. 339 s. 737–8, spr. 345 s. 1146–8, spr. 347 s. 2699–700, spr. 351 s. 357–8, spr. 352 s. 1373–4, spr. 355 s. 517–18, spr. 358 s. 1147–9, spr. 359 s. 942, spr. 360 s. 1491–4, spr. 362 s. 112–13, 1015–18, spr. 364 s. 937–9, spr. 365 s. 1674–5, 2020–1, spr. 366 s. 114, 755–6, spr. 368 s. 400–1, spr. 369 s. 1337–9, 2078–9, spr. 370 s. 767–9, 811–15, 2239–40, 3030–2, spr. 371 s. 887–8, spr. 376 s. 1647–8, F. 14 op. 1 spr. 49 s. 1079–83, spr. 59 s. 790–3, spr. 64 s. 1595–7, 1602–4, spr. 72 s. 722–8, 956–7, spr. 77 s. 526–7, spr. 78 s. 272–4, 367–8, 392–6, 1150–2, 1354–7, 1361–4, 1433–4, spr. 80 s. 121–2, 626–7, spr. 81 s. 455–6, 975–6, 2211–16, spr. 84 s. 75–82, spr. 85 s. 926–8, 974, spr. 87 s. 1188–9, spr. 89 s. 57 i n., spr. 90 s. 1140–2, spr. 92 s. 872–3, spr. 95 s. 1546–7, spr. 113 s. 342–3, spr. 119 s. 306–8, spr. 153 s. 410–13, 508–10, F. 15 op. 1 spr. 22 s. 736–8, 783–5, 919–20, spr. 23 s. 1629–32, 2221–2, spr. 50 s. 1439–41, 1649–51, 1693, 1843–6, 1887–9, 2015–16, spr. 51 s. 168–9, 478–82, 613–15, 974–6, 1053–4, spr. 139 s. 485–8, t. 140 s. 2487–8, 2572–5, 2645–6, t. 142 s. 37–9, t. 144 s. 120, 1662, spr. 149 s. 185–7, 587–8, spr. 158 s. 344–5, F. 16 op. 1 spr. 10 s. 491–3; L’vivs’ka naukova biblioteka im. V. Stefanyka w Lw.: F. 5 sygn. 6740/II s. 83–5, sygn. 6743/II s. 9 i n., F. 91 sygn. 45, 132, 178 teka 3 s. 278–313, sygn. 234 s. 173–7, F. 103 op. 3 sygn. 395 k. 477–80v, sygn. 397 k. 250–1v, sygn. 398 k. 330–3, sygn. 399 k. 308–9, sygn. 400 k. 73–6v, 392–4v, sygn. 403 k. 364–7, 439–43, sygn. 557 nr 379; – Internet: Teki Dworzaczka.

Mariusz Lubczyński