INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY
iPSB
  wyszukiwanie zaawansowane
 
  wyszukiwanie proste
 
Biogram Postaci z tego okresu
 Jan Koźmian     

Jan Koźmian  

 
 
1814-12-27 - 1877-09-20
Biogram został opublikowany w 1970 r. w XV tomie Polskiego Słownika Biograficznego.
.
 
 
 
Spis treści:
 
 
 
 
 

Koźmian Jan, krypt. J. K. (1814–1877), działacz społeczny, publicysta, redaktor, ksiądz. Ur. 27 XII we wsi Wronowie w Lubelskiem, w zamożnej rodzinie ziemiańskiej, syn Jana i Wiktorii z Mikuliczów-Radeckich, brat Stanisława Egberta(zob.), bratanek Kajetana (zob.). Uczył się w Lublinie i w liceum w Warszawie, gdzie w r. 1830 zdał maturę. Wraz z bratem Stanisławem walczył do sierpnia 1831 r. jako podoficer artylerii w powstaniu listopadowym. Następnie emigrował do Francji i w Tuluzie rozpoczął w r. 1832 studia prawnicze; w r. 1838 uzyskał stopień licencjata. W t. r. bawił u brata w Anglii oraz w Hiszpanii. W r. 1839 wrócił do Francji i osiadł w Paryżu. Gruźlica uniemożliwiła mu zawód adwokata. Utrzymywał kontakty z A. Mickiewiczem, J. B. Zaleskim, S. Goszczyńskim. Od lipca 1840 r. prowadził w «Domku» B. Jańskiego internat dla uczącej się młodzieży polskiej. Słuchał prelekcji Mickiewicza w Collège de France, z których wrażenia utrwalił w korespondencji. Wiosną 1842 r. zbliżył się do Zgromadzenia Zmartwychwstańców, traktowany jako «brat zewnetrzny». W l. 1841–3 zamieszczał krytyki literackie w emigracyjnym „Dzienniku Narodowym”. Próbował pisać poezje i dramaty; w rękopisie pozostawił dramat historyczny Edryk i Alfryda oraz fragment nieustalonego dramatu, którego bohaterem miał być «Bazyli król polski, którego nie było». Nawiązał znajomości z czołowymi przedstawicielami francuskich kół katolickich, takimi jak Ch. Montalembert, J. H. Lacordaire, L. Veuillot. W l. 1842–3 był współpracownikiem „Revue de la société de St. Paul”. Ostro występował przeciwko A. Towiańskiemu, co zniechęciło do niego Mickiewicza. W r. 1842 odbył podróż do Rzymu przez Niemcy i Szwajcarię. Z podróży do Szwajcarii zachował się dziennik drukowany w „Przeglądzie Wielkopolskim” (R. 3: 1913/4). W maju 1843 r. przebywał w Monachium, gdzie zbliżył się do J. J. Gorresa. Następnie osiadł w Berlinie, gdzie skupił ok. tzw. Biblioteczki Polskiej kilkunastu studentów-Polaków i sam uczęszczał na uniwersytet. Pod koniec 1845 r. poznał C. K. Norwida. W r. 1846 ożenił się z Zofią Chłapowską, córką generała Dezyderego. Małżeństwo, zawarte pod presją rodziny Chłapowskich i wbrew woli Zofii, skończyło się jej samobójstwem (1853). W marcu 1848 r. podczas rewolucji berlińskiej K. wstąpił do polskiego legionu akademickiego i wraz z nim udał się do W. Księstwa Poznańskiego. W kwietniu t. r. dostał się w Pogrzybowie pod Raszkowem do niewoli pruskiej i spędził dwa miesiące w twierdzy. Po odzyskaniu wolności osiedlił się w Poznańskiem, gospodarował kolejno w majątkach żony: w Turwi, Rąbinie i Kopaszewie, w dwu ostatnich miejscowościach założył ochronki.

Podczas pobytu w Berlinie w l. 1845–9 rozpoczął 1 VI 1845 r. wydawanie „Przeglądu Poznańskiego”, miesięcznika, a od r. 1850 sześciotygodnika, którego do r. 1857 był rzeczywistym redaktorem i zarazem głównym publicystą, następnie funkcje redakcyjne przejął brat Stanisław Egbert, a K. tylko go nadzorował i zasilał. Z inspiracji i przy czynnej współpracy zmartwychwstańców: P. Semenenki i H. Kajsiewicza, stał się K. tu miarodajnym ideologiem i rzecznikiem ultramontanizmu. „Przegląd Poznański” uczynił naczelnym jego organem, a zarazem najpoważniejszym w XIX w. periodykiem klerykalnym w Polsce. Bronił zasad filozofii katolickiej przed ekspansją innych kierunków filozoficznych, głównie heglizmu. Wyznaczał filozofii podrzędne stanowisko wobec teologii. Uznawał wyższość Kościoła nad państwem. Opowiadał się za utrzymaniem świeckiej władzy papieża i nienaruszalnością terenów państwa kościelnego. Gwałtownie zwalczał wszystkie bardziej radykalne ideologie – «owe groźne choroby społeczne». Panicznie obawiał się jakichkolwiek przemian socjalnych utożsamianych przez niego z komunizmem i anarchią. Głosił konieczność zachowania społecznego status quo i ziemiańskiego stanu posiadania; pochwalał ograniczanie zasięgu pruskiej ustawy uwłaszczeniowej i wyłączenie z niej drobnych chłopów, atakował rząd rosyjski za nazbyt radykalny – jego zdaniem – sposób przeprowadzenia uwłaszczenia. Związki z europejskimi ruchami rewolucyjnymi stawiał na jednej płaszczyźnie z panslawizmem i jako przejawy «kosmopolityczriego radykalizmu» uważał za generalne zagrożenie narodowości.

Powstanie 1848 r. scharakteryzował jako demonstrację patriotyczną, walkę zbrojną z Prusakami potępił, zalecał prowincji ograniczenie się do opozycji wyłącznie legalnej. Do Ligi Polskiej odniósł się powściągliwie, ponieważ jej kierownictwo znalazło się w ręku liberałów. Posłów polskich w Berlinie wzywał do obrony narodowości polskiej i interesów Kościoła katolickiego, ale do izolowania się od spraw niemieckich i zerwania kontaktów z niemiecką lewicą. W l. 1859–60 potępiał kategorycznie ruch zjednoczeniowy włoski, a tym bardziej udział Polaków w kampaniach Garibaldiego. Niechętny polskim ruchom niepodległościowym ze względu na ich powiązania z rewolucją europejską, odniósł się też z rezerwą do manifestacji narodowych 1861 r., mając im zwłaszcza za złe nadużywanie uczuć religijnych dla celów polityki. Przyjął postawę wrogą wobec powstania styczniowego; przypisywano mu autorstwo wydanej w lutym ulotki pt. Głos patrioty polskiego do powstania, nawołującej do zaprzestania walki.

„Przegląd Poznański” był w latach pięćdziesiątych jedynym czasopismem krajowym wychodzącym pod stosunkowo łagodną cenzurą – mógł on też bez trudności drukować utwory pisarzy emigracyjnych. Jednakże konserwatywne poglądy K-a zaznaczyły się i w tej dziedzinie. Mickiewicza karcił surowo za uchybienia ortodoksji, Słowackiego za skłonności radykalne; Norwida przestał drukować potępiwszy zaniedbaną i kapryśną formę jego wierszy, S. Goszczyńskiego wspierał pieniężnie, ale za to cenzurował jego poezję. Korespondencja literacka owych lat pełna jest narzekań na ciasnotę i nietolerancję K-a. Głównie jednak z politycznych względów „Przegląd” nie był popularny. Deficyty pokrywał głównie D. Chłapowski. W r. 1865 pismo przestało się ukazywać, gdy po upadku powstania styczniowego walka z ruchem rewolucyjnym straciła na aktualności.

Jako wdowiec wstąpił K. w r. 1857 na teologię. Studiował kolejno w Rzymie, Innsbruku, Poznaniu i Gnieźnie. Święcenia kapłańskie otrzymał 23 III 1860 r. w Gnieźnie. Służbę kościelną rozpoczął jako proboszcz w Krzywiniu. Wkrótce potem został kapelanem domu sióstr Sacré Coeur w Poznaniu i pełnił tę funkcję do r. 1873. W l. 1861–3 utrzymywał częściowo własnym kosztem dwa konwikty dla młodzieży oraz szkółkę dla ubogich chłopców. Składał dotacje pieniężne na rzecz Tow. Pomocy Naukowej. W r. 1862 wygłosił w pałacu Działyńskich w Poznaniu cykl wykładów z historii Polski, podczas których «czarował prostotą i jasnością wymowy, jak niemniej nadzwyczajną pamięcią swoją» (Motty). Po r. 1864 utrzymywał tajne kontakty z biskupami w Król. Pol. i ich relacje przekazywał do Watykanu. Był komisarzem biskupim Zgromadzenia Służebniczek Bogurodzicy, jego organizatorem i po śmierci założyciela E. Bojanowskiego (1871) kierował nim aż do r. 1874. Od r. 1867 jako sekretarz arcbpa M. Ledóchowskiego uczestniczył w wizytacjach pasterskich. Popierał też całkowicie lojalistyczną politykę arcybiskupa, powściągającą aktywność patriotyczną duchowieństwa. W r. 1869 otrzymał tytuł protonotariusza apostolskiego, a r. n. został mianowany kanonikiem poznańskim oraz towarzyszył arcybiskupowi w misji dyplomatycznej do pruskiej kwatery głównej w Wersalu. Gdy W r. 1872 podczas pobytu w Hamburgu odwiedził dom gry, niechętna opinia publiczna oskarżyła go wnet o przegranie społecznych pieniędzy. W lutym t. r. K. został wmieszany w aferę Emila Westerwelle, rzekomo planującego zamach na Bismarcka. Podczas przeprowadzonej u K-a rewizji znaleziono korespondencje polityków polskich i niemieckich w sprawie obrony świeckiej władzy papieża, a także materiały do stosunków arcybiskupa z biskupami w zaborze rosyjskim. Posłużyło to za pretekst do podjęcia przez rząd kampanii przeciw międzynarodowym knowaniom polsko-katolickim, co stanowiło preludium do Kulturkampfu. Wkrótce też policja zamknęła prowadzone przez K-a zakłady. Należał także K. do licznej grupy księży aresztowanych w związku z kulturkampfem; w więzieniu spędził 9 miesięcy (1874–5). Bismarck w sejmie pruskim poruszył stosunki K-a z L. Windhorstem. W r. 1872 przyczynił się K. do nabycia „Kuriera Poznańskiego”, który stał się odtąd organem obozu konserwatywno-klerykalnego i którym sam kierował. Od października 1875 r. był delegatem apostolskim na archidiecezję poznańską, a po wypuszczeniu z więzienia M. Ledóchowskiego delegatem jego na obie diecezje z pełną władzą jurysdykcyjną wikariusza generalnego. W r. 1876 dawni wychowankowie ufundowali dla Tow. Naukowej Pomocy stypendium jego imienia. Zmarł w Wenecji 20 IX 1877 r. w drodze powrotnej z Rzymu do kraju. Pochowany został w katedrze poznańskiej. Biblioteka K-a licząca przeszło 20 000 tomów (w tym wiele rzadkich druków z XVI i XVII w.) oraz obfita spuścizna rękopiśmienna przeszła po śmierci K-a na jego brata Stanisława Egberta. Bibliotekę przejęło na własność w r. 1880 Poznańskie Tow. Przyjaciół Nauk; spuściznę rękopiśmienną sprzedały w r. 1938 córki S. E. Koźmiana, Maria i Zofia, do zbiorów PAU (dziś Biblioteka PAN w Krakowie). Trzytomowy wybór pism K-a ukazał się staraniem jego brata w r. 1881. W satyrycznej karykaturze, jako ks. Zmianko, przedstawił K-a T. T. Jeż w powieści „Dyplomacja szlachecka” (1884).

 

Płaskorzeźbione popiersie na cokole nagrobka w kaplicy św. Stanisława Kostki w katedrze w Poznaniu (1880); Fot. w spuściźnie rękopiśmiennej K-a w B. PAN w Kr.; – Korbut, III; Nowy Korbut, (mszp.); Wojtkowski A., Bibliografia historii Wielkopolski, P. 1938 I 100; Enc. Kośc., XI 329–32; – Arcab J., Głosy o Norwidzie w korespondencji pierwszych zmartwychwstańców, „Znak” R. 12: 1960 nr 78 s. 1615–25; Bar A., Zwolennicy i przeciwnicy filozofii Hegla w polskim czasopiśmiennictwie (1830–1850), Arch. do Badania Hist. Filoz. w Pol., Kr. 1933 VI 43–8; Feldman J., Bismarck a Polska, W. 1947; Grot Z., Działalność posłów polskich w sejmie pruskim (1848–1850), P. 1961; Handelsman M., Studia historyczne, W. 1922 III; Karwowski S., Historia W. Księstwa Poznańskiego, P. 1918–31 I–III (I fot.); Knapowska W., W. Księstwo Poznańskie przed wojną krymską, P. 1923; Lamoda, Ze wspomnień Wielkopolanina, „Kraj” 1891 nr 13; Likowski E., Mowa żałobna na cześć ks. J. K-a, P. 1877; Maciejewski J., Słowacki w Wielkopolsce, Wr. 1955; Pelczar J., Zarys dziejów kaznodziejstwa w Polsce, Kr. 1917; Siemieński L., Ks. J. Koźmian. Wspomnienie pośmiertne, Kr. 1877; Smolikowski P., Historia Zgromadzenia Zmartwychwstania Pańskiego, Kr. 1892–6 I–IV (III litografia); Szweykowski Z., Literackie przystanki nad Wartą, P. 1962; Zakrzewski B., Norwid w „Pokłosiu” Bojanowskiego, „Pam. Liter.” R. 50: 1959 z. 2 s. 575–600; Zieliński A., Emigracyjny „Dziennik Narodowy” wobec zagadnień literatury polskiej, Prace Polon., S. XVIII: 1962 s. 123–40; – Feliński Z. S., Pamiętniki, Kr. 1897 I 234–7; Korespondencja J. B. Zaleskiego i J. Zalewskiego z J. K-em z lat 1842–1850, Wyd. D. Zaleski, „Przew. Nauk. i Liter” 1900–9; Listy B. Trentowskiego, Kr. 1937; Listy J. K-a do różnych osób, w: Listy o Adamie Mickiewiczu…, Pod red. Z. Jabłońskiego, „Roczn. B. PAN w Kr.” R. 1: 1955; Listy S. E. Koźmiana do J. K-a, w: Z listów emigracyjnych S. E. Koźmiana. Cz. 1. Listy z lat 1832–1840, Oprac. Z. Jabłoński, „Roczn. B. PAN w Kr.” R. 9: 1963; Listy S. Goszczyńskiego, Kr. 1937; Mierosławski L., Powstanie poznańskie, Paryż 1860; Motty M., Przechadzki po mieście, W. 1957 I–II; Norwid C., Listy, w: Pisma, Wyd. Z. Przesmycki, W. 1937 VIII–IX; toż, Oprac. F. German, „Znak” R. 12: 1960 nr 73–4 s. 873–908; tenże, Pisma wybrane, W. 1968; Szuman H., Wspomnienia berlińskie i poznańskie z r. 1848, W. 1899 s. 26–39; Zabór pruski w powstaniu styczniowym, Wr. 1968; – „Dzien. Pozn.” 1873 nr 44 s. 1, nr 46 s. 3, nr 48 s. 2, nr 75 s. 3; „Kur. Pozn.” 1872 nr 56, 57; „Nasza Przeszłość” T. 24:1966 s. 251–2, T. 26: 1967 s. 55–7, 91; „Pro fide, rege et lege” Z. 2: 1927 s. 5–25; „Przegl. Pol.” T. 46: 1877 s. 160–73; „Tyg. Katol.” 1872 nr 10 s. 123, nr 11 s. 136; – B. PAN w Kr.: rkp. nr 2213 (10 t. korespondencji J. K-a), nr 2214 (8 t. papierów osobistych, rękopisów etc), nr 2215.

Barbara Wysocka

 
 

Powiązane zdjęcia

   

Powiązana pozycja biblioteki

Mowa na cześć ś. p. o. Hieronima Kajsiewicza, jeneralnego przełożonego Zgromadzenia Zmartwychwstania Pańskiego, zmarłego w Rzymie dnia 26 lutego 1873 r., miana podczas nabożeństwa żałobnego w kościele św. Marcina w Poznaniu w dniu 15 marca 1873 roku, 1873,
Koźmian Jan
Dostępne na: polona.pl
Koźmian Jan. Mowa na cześć ś. p. o. Hieronima Kajsiewicza, jeneralnego przełożonego Zgromadzenia Zmartwychwstania Pańskiego, zmarłego w Rzymie dnia 26 lutego 1873 r., miana podczas nabożeństwa żałobnego w kościele św. Marcina w Poznaniu w dniu 15 marca 1873 roku. 1873,
Dostępne na: polona.pl
 
Za treści publikowane na forum Wydawca serwisu nie ponosi odpowiedzialności i są one wyłącznie opiniami osób, które je zamieszczają. Wydawca udostępnia przystępny mechanizm zgłaszania nadużyć i w przypadku takiego zgłoszenia Wydawca będzie reagował niezwłocznie. Aby zgłosić post naruszający prawo lub standardy współżycia społecznego wystarczy kliknąć ikonę flagi, która znajduje się po prawej stronie każdego wpisu.

Media

 

Postaci powiązane

 

Stanisław Egbert Koźmian

1811-04-21 - 1885-04-23 poeta
 
 
 

Postaci z tego okresu

 

w biogramy.pl

 

Piotr Wysocki

1797-09-10 - 1875-01-06
spiskowiec
 

Stanisław Tondos

1854-03-10 - 1917-12-22
malarz
 

Zygmunt Józef Jasiński

1860-05-02 - po 1 września 1939
inżynier budownictwa
 
więcej  

Postaci z tego okresu

 

w ipsb

 

Ludwik Pietrusiński

1803-03-21 - 1865-05-08
prawnik
 

Józef Korzeniowski

1863-10-01 - 1921-02-28
historyk
 

Wojciech Dzieduszycki

1848-07-13 - 1909-03-23
polityk
 
więcej  
  Wyślij materiały Wyślij ankietę
 
     
Mecenas
 
Uzywamy plików cookies, aby ułatwić Ci korzystanie z naszego serwisu oraz do celów statystycznych. Jeśli nie blokujesz tych plików, to zgadzasz się na ich użycie oraz zapisanie w pamięci urządzenia. Pamiętaj, że możesz samodzielnie zarządzać cookies, zmieniając ustawienia przeglądarki.
Informację o realizacji Rozporządzenia o Ochronie Danych Osobowych (RODO) przez FINA znajdziesz tutaj.