INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY
iPSB
  wyszukiwanie zaawansowane
 
  wyszukiwanie proste
 
Biogram Postaci z tego okresu

Jan Onufry Antoni Staniewicz  

 
 
1832-06-12 - 1901-04-04
Biogram został opublikowany w 2002 r. w XLI tomie Polskiego Słownika Biograficznego.

 
 
 
Spis treści:
 
 
 
 
 

Staniewicz Jan Onufry Antoni, pseud. i krypt.: Ivan Putnik, Stnvč, I. S. (1832–1901), zesłaniec, oficer armii rosyjskiej, publicysta, statystyk. Ur. 12 VI (wszystkie daty wg st. st.) w Dargianach (paraf. Nowemiasto, pow. rosieński), był synem Ferdynanda (1788–1854), sędziego granicznego pow. upickiego, właściciela 64 «dusz» chłopów pańszczyźnianych, oraz Placydy z Raczkowskich, bratankiem Emeryka (zob.).

Od r. 1843 uczył się S. w Aleksandrowskim Korpusie Kadetów w Brześciu nad Bugiem. W marcu 1849 przeniesiony został do Pułku Szlacheckiego (Konstantynowski Korpus Kadetów) w Petersburgu, skąd za «złe prowadzenie się» zesłano go do Orenburskiego Korpusu Specjalnego. Autor wspomnień używający pseud. A.B.C., oraz niektórzy badacze (np. W. A. Djakow) sugerują polityczną przyczynę zesłania. S. w liście do ojca (8 XI 1851), przyznając się do popełnianych w korpusie «swawoli», przedstawiał je jako «protestację przeciwko niewoli» czyli dyscyplinie wojskowej. W decyzji o zesłaniu znalazło się zastrzeżenie, że S. nie może awansować na oficera przed r. 1855. Od 1 VI 1850 służył w stopniu podchorążego w 2. Baonie Liniowym, stacjonującym w Orenburgu. Tam zaprzyjaźnił się z Bronisławem Zaleskim oraz poznał m.in. Edwarda Żeligowskiego, ukraińskiego poetę T. Szewczenkę (potem z nim korespondował) i rosyjskiego działacza rewolucyjno-demokratycznego M. Michajłowa. Zaleski zaznajomił S-a z innym jeszcze zesłańcem, Zygmuntem Sierakowskim. Bardzo się do siebie zbliżyli, razem przerabiali kurs Akad. Sztabu Generalnego w nadziei podjęcia tam w przyszłości studiów; Sierakowski w listach do Włodzimierza Spasowicza nazywał S-a i Zaleskiego swymi «najbliższymi, rodzonymi braćmi». Dn. 2 I 1852 został S. mianowany pendent («portupiej»)-chorążym i przeniesiony do 3. Baonu. Przełożeni wystąpili o jego awans na oficera; przeprowadzenie tego wniosku w Petersburgu wspierali znajomi Sierakowskiego (m.in. Spasowicz), lecz bezskutecznie. Na przełomie l. 1852 i 1853 wraz z Sierakowskim i Zaleskim usilnie zabiegał S. o włączenie do wiosennej wyprawy wojennej na twierdzę Ak-Meczet, gdyż udział w niej dawał możliwość uzyskania szlifów oficerskich. Zamiast tego otrzymał półroczny urlop dla odwiedzenia chorych rodziców, przez jakiś czas przebywał w Wilnie i Petersburgu, 29 XI 1853 był na powrót w Orenburgu. Dn. 12 II r.n. przeniesiono go do 4. Baonu, również stacjonującego w Orenburgu. T.r., po translokacji Zaleskiego do Bogosłowska, zajmował się z jego polecenia rozdziałem zapomóg przysyłanych przez Różę Sobańską dla zesłańców. Wreszcie 15 VIII 1855 awansował na chorążego z prawem wyboru miejsca służby. Został wówczas przyporządkowany do 5. Baonu, rozlokowanego w Aralskoje i Ak-Meczet nad Asyr Darią, na terytorium niedawno zajętym przez Rosjan. W r. 1857 ponownie otrzymał przydział do 2. Baonu, a jednocześnie skierowanie do Mikołajowskiej Akad. Sztabu Generalnego w Petersburgu.

Dn. 28 VI 1857 przybył S. do Petersburga i 30 XI podjął studia. Tutaj wszedł w bliskie kontakty z rosyjskimi demokratami skupionymi wokół N. G. Czernyszewskiego, N. A. Dobrolubowa i N. A. Niekrasowa. Wraz z innymi Polakami bywał często u W. M. Biełozierskiego, byłego zesłańca związanego z ukraińskim środowiskiem literackim i demokratycznym; u niego odnowił znajomość z Szewczenką oraz poznał się z historykiem M. I. Kostomarowem. Na łamach liberalnego czasopisma „Sovremennik” opublikował pod pseud. Iwan Putnik opowiadanie Čudo „Morskogo sbornika” (T. 67: 1858 nr 2), którego przesłaniem była likwidacja kar cielesnych w armii rosyjskiej; odtworzył w nim atmosferę i sylwetki ludzi spotkanych w Orenburgu. Należał, obok m.in. Żeligowskiego, Spasowicza i Sierakowskiego, do pomysłodawców nowego czasopisma polskiego „Słowo”, którego wydawcą obrano Jozafata Ohryzkę, i wszedł do zespołu redakcyjnego. W pierwszym numerze (2 I 1859) zamieścił napisany jeszcze w czasach orenburskich (1855) wiersz pt. Krzyż (przedruk.: „Pismo zbiorowe”, Wyd. J. Ohryzko, Pet. 1859 II 310–12); już po 15 numerze gazeta została jednak przez władze zamknięta.

Po ukończeniu studiów w r. 1859 otrzymał S. awans na podporucznika (26 VIII). Jesienią, wspólnie ze swym bratem Hieronimem, Jarosławem Dąbrowskim i Michałem Heydenreichem, wynajął mieszkanie w pobliżu Akademii przy ul. Oficerskiej. Odbywały się w nim wieczory literackie, a pod ich osłoną konspiracyjne spotkania młodych Polaków – oficerów, studentów i urzędników, którym przewodził Sierakowski. S. pozostał w Akademii z jednoczesnym wcieleniem (21 XII 1859) do Sztabu Generalnego. Za doskonałe wyniki w nauce już 10 I 1860 mianowany został porucznikiem; dn. 12 I objął stanowisko pomocnika bibliotekarza Akademii. Gdy w maju t.r. Min. Wojny oddelegowało Sierakowskiego za granicę na międzynarodowy kongres statystyczny w Londynie i dla poznania prawodawstwa karno-wojskowego państw europejskich, podjął się S. sporządzania referatów dla władz na podstawie not przez niego nadsyłanych; stały się one później podstawą reformy w armii rosyjskiej. Niektóre z doniesień Sierakowskiego ogłaszał S. w czasopiśmie „Morskoj sbornik”. Od 12 I 1861 przeszedł do pracy w Sztabie i 30 VIII t.r. awansował na kapitana sztabowego. Był współpracownikiem wydawnictwa „Enciklopedičeskij slovar’ sostavlennyj russkimi učenymi i literatorami” (Pet. 1861–4).

Równolegle z pracą legalną uczestniczył S. w dyskusjach nad przyszłością sprawy polskiej w Rosji, które ożyły szczególnie w okresie manifestacji narodowych na początku l. sześćdziesiątych. W lipcu 1862 wziął udział w zjeździe działaczy polskich w Kownie, na którym dyskutowano kwestię powstania, zaraz potem (30 VII) wraz z Jakubem Gieysztorem świadkował na ślubie Sierakowskiego z Apolonią Dalewską w Kiejdanach. Był sekretarzem Komitetu organizacji konspiracyjnej w Petersburgu, nie należał jednak do zwolenników powstania zbrojnego, podobnie jak «biali» nie wierzył w jego szanse. Z powodu doniesień, że jest bliskim współpracownikiem Dąbrowskiego, aresztowanego w Warszawie w sierpniu t.r., znalazł się pod obserwacją policji. Mieszkanie S-a zapewne przeszukano, gdyż w posiadanie III Oddziału Ochrany dostał się jego dziennik; udało mu się go odzyskać dopiero po wstawiennictwie gen.-gubernatora Petersburga, A. Suworowa. Dn. 4 I 1863 poprosił przełożonych o urlop do końca roku, lecz go nie otrzymał. Pod koniec marca Sierakowski zdecydował się objąć dowództwo nad powstaniem na Litwie, obiecał mu wówczas S. przyłączyć się do niego, o ile powstanie dotrwa do lipca. Po wzięciu do niewoli rannego Sierakowskiego (28 IV), podjął zabiegi o interwencję na jego rzecz u cara Aleksandra II poprzez Suworowa. Gdy starania te zakończyły się fiaskiem, pomagał chronić wdowę po Sierakowskim przed represjami zarządzonymi przez gen.-gubernatora wileńskiego, M. Murawiowa.

Dopiero 21 V 1863 car uwolnił S-a ze służby wojskowej «z powodów domowych». S. osiedlił się tymczasowo w Moskwie. Dn. 1 IX r.n na własną prośbę został wyznaczony starszym pomocnikiem nadzorcy II Okręgu Samarskiego Zarządu Akcyzy. Znamienne, że tam właśnie zesłano Sierakowską z dzieckiem, można więc przypuszczać, że S. podjął się opieki nad nimi. Tymczasem obciążył go w swych zeznaniach przed Wileńską Specjalną Komisją Śledczą (WSKŚ) aresztowany we wrześniu 1864 uczestnik konspiracji petersburskiej Władysław Kossowski, a potem też Oskar Awejde. S. uniknął jednak konsekwencji karnych. Dn. 31 XII r.n. przeszedł do kancelarii gubernatora samarskiego, którego obowiązki pełnił wówczas guberialny marszałek szlachty B. P. Obuchow. Z kręgu Murawiowa nadal wychodziły ataki na S-a. W r. 1866 w Wilnie kapitan sztabowy I. W. Gogiel, członek WSKŚ, ogłosił broszurę pt. „Iosafat Ogryzko i peterburgskij revoljucionnyj ržond v dele poslednjago mjateža”, w której parokrotnie wymienił jego nazwisko, jako jednego z najbliższych współpracowników Sierakowskiego. Mimo to, prawdopodobnie dzięki protekcji Obuchowa, 26 III t.r. objął S. stanowisko sekretarza Samarskiego Komitetu Statystycznego. Gdy Obuchow został w r. 1867 gubernatorem pskowskim, S. na własną prośbę motywowaną względami domowymi otrzymał 7 VII t.r. przeniesienie w stan spoczynku i wyjechał z nim do Pskowa jako jego sekretarz. W r.n. Obuchow awansował na drugiego zastępcę ministra spraw wewnętrznych i S., w ślad za swym protektorem, podążył do Petersburga.

W Petersburgu podjął S. współpracę z dziennikiem „Vest”‘, na jego łamach w r. 1868 polemizował z „Moskovskimi vedomostjami” na temat sprawy polskiej. Jako osoba bliska Obuchowa (po r. 1871 senatora) ugruntował swe dobre stosunki z wieloma osobistościami Petersburga, m.in. z wpływową rodziną książąt Zubowów. Przez pewien czas pracował w Dyrekcji Kolei Libawskiej, ogłosił wówczas kilka broszur na temat kolejnictwa. Podobno był też krótko urzędnikiem podatkowym na Litwie. W r. 1880 objęto go śledztwem z powodu podejrzeń o kontakty z rewolucjonistami «Narodnej Woli». W tym czasie rozpoczął spisywanie swych wspomnień. W r. 1890 został młodszym redaktorem w Centralnym Komitecie Statystycznym (Centralnyj statisticzeskij komitiet Ministierstwa wnutriennich dieł) w Petersburgu. W krótkim czasie, mimo zaawansowanej głuchoty, otrzymał nominację na starszego redaktora. Jego broszura na temat koncepcji powszechnego spisu ludności wydana drukiem w r. 1894, przyczyniła się do zorganizowania w r. 1897 pierwszego takiego przedsięwzięcia w dziejach Rosji. S. pracował w głównej komisji spisowej, a po jej rozwiązaniu był jednym z redaktorów zatrudnionych przy opracowywaniu i wydawaniu materiałów spisowych (wielotomowe serie: „Pervaja vseobščaja perepis’ naselenija Rossijskoj imperii”, „Obščij svod po imperii rezultatov razrabotki dannych pervoj vseobščej perepisi naselenija”). Za swą działalność w dziedzinie statystyki został odznaczony kilkoma orderami rosyjskimi. Petersburski dom S-a skupiał tamtejszą Polonię. W ostatnich latach życia współpracował S. z redakcją czasopisma „Policejskie vedomosti” (Pet.). Zmarł 4 IV 1901 w Petersburgu, pochowany został na cmentarzu Wyborskim.

Pamiętniki S-a przechowywane były przez rodzinę. W r. 1939 ich fragment pt. Wspomnienie o Zygmuncie Sierakowskim, naczelnym wodzu powstania styczniowego na Litwie i Żmudzi wydał w Kownie Zygmunt Staniewicz, stryjeczny bratanek S-a. Rękopiśmienny oryginał spłonął w czasie powstania warszawskiego 1944 r. Nie zachowała się również korespondencja S-a z Szewczenką.

W małżeństwie z Matyldą Lubańską (zm. 1910), córką Wiktora, majora WP, uczestnika powstania listopadowego, potem emigranta, miał S. synów: Zygmunta (1864–1937), urzędnika, którego synem był aktor Zbigniew (zob.), Wiktora (zob.), Leona (zob.) i Jerzego (1876–1926), inżyniera kolejowego. Najstarsze dziecko S-a, córka Maria (1861–1898), wraz z mężem Janem Bielskim, inżynierem kolejowym, współpracowała z ruchem socjalistycznym, w ich petersburskim mieszkaniu zbierała się Gmina Socjalistów Polskich, podczas pobytu w Libawie (Ljepaja) pomogli przerzucić za granicę działacza Narodnej Woli, S. Degajewa, zabójcę ppłk. żandarmów G. Sudiejkina.

Bratem S-a był m.in. Hieronim (1834–1905), wychowanek Korpusu Kadetów w Brześciu i Pułku Szlacheckiego w Petersburgu (1853), w l. 1859–61 student w Akad. Sztabu Generalnego, potem porucznik w 6. Baonie Saperskim. Należał on do kręgu Sierakowskiego, po wybuchu powstania styczniowego uzyskał w kwietniu 1863 uwolnienie ze służby w stopniu radcy tytularnego i wziął udział w walkach na Żmudzi, jako oficer łącznikowy.

 

Portret rys. przez Bronisława Zaleskiego (1851, był w posiadaniu rodziny); Szkic rys. przez O. P. Czernyszewa, tusz, ok. 1851, Muz. T. Szewczenki w Kijowie (przedstawiający Szewczenkę wśród polskich zesłańców – identyfikacja S-a niepewna); – D’jakov V. A., Dejateli russkogo i pol’skogo osvoboditel’nogo dviženija v carskoj armii 1856–1865 godov, Moskva 1967; Pol. Enc. Szlach., XI; Ševčenkivs’kyj slovnyk, Kyïv 1978 II; Śliwowska, Zesłańcy; Tyrowicz, Tow. Demokr. Pol. (dot. teścia S-a, Wiktora Lubańskiego); – Masanov J. F., Slovar’ psevdonimov russkich pisatelej, učenych i obščestvennych dejatelej, Moskva 1960; – Białokozowicz B., Z dziejów wzajemnych polsko-rosyjskich związków literackich w XIX wieku, W. 1971; Djakow W. A., Polscy przyjaciele Tarasa Szewczenki, W. 1964 (fot. redaktorów „Słowa” – s. 128); Janik M., Dzieje Polaków na Syberii, Kr. 1928 (mylna identyfikacja S-a, jako autora pamiętnika z Orenburga, w rzeczywistości napisanego przez W. Staniszewskiego); K stoletiju geroičeskoj bor’by «za našu i vašu svobodu». Sbornik statej i materialov o vosstanii 1863 g., Moskva 1964; Karbowski W., Kampania Zygmunta Dołęgi Sierakowskiego na Żmudzi w 1863 r., w: Studia i Mater. do Hist. Wojsk. T. 14: 1968 I 231; Literaturnoe nasledstvo, T. 53–4, N. A. Nekrasov, Moskva 1949 III; Rejser S. A., K voprosu o revoljucionnych syjazjach N. A. Dobroljubova, „Izvestija Akademii Nauk SSSR”, S. Istorii i Filosofii, T. 9: 1952 nr 1 s. 58; Russko-pol’skie revolucionnye svjazi 60-godov i vosstanie 1863 goda, Moskva 1962; Smirnov A. F., O pol’skom literaturnom kružke v Peterburge i ego organe „Slovo”, w: Istorija i kul’tura slavjanskich narodov, Moskva 1966; Smirnow A. F., Więzi rewolucyjne narodów Rosji i Polski w latach trzydziestych–sześćdziesiątych XIX wieku, W. 1972 (w indeksie połączony z Janem Staniewiczem pseud. Pisarski); Snytko T. G., Russkoe narodničestvo i pol’skoe obščestvennoe dviženie 1865–1881 gg., Moskva 1969; Trochimiak J., Czernyszewski, L. 1988; Wawrzykowska-Wierciochowa D., Udział kobiet w kółkach socjalistycznych i w partii Proletariat, „Z pola walki” R. 27: 1984 nr 1–2 s. 381 (dot. Marii Staniewicz-Bielskiej); Zdrada J., Jarosław Dąbrowski 1836–1871, Kr. 1973; – A.B.C., Korpus kadetów w Brześciu Litewskim, „Przegl. Rzeczy Pol.” 1862 nr z 30 VI s. 17; Awejde, Zeznania; Fiedosowa T., Groniowski K., Listy Zygmunta Sierakowskiego do Włodzimierza Spasowicza, „Przegl. Hist.” R. 59: 1967 s. 110–18, 121, 123–5; Gieysztor J., Pamiętniki z lat 1857–1865, Wil. 1921 I; Krzywicki L. Wspomnienia, W. 1957 1–II; [Lazarevskij F.], Iz vospominanij…, „Kievskaja starina” God 18: 1899 kniga 2 s. 158; Ruch rewol. na Litwie 1861–2; Pis’ma T. G. Ševčenka k Zaleskomu, „Kievskaja starina” God 2: 1883 kniga 3 s. 621; Staniszewski W., Pamiętniki więźnia stanu i zesłańca, Wyd. A. Gałkowski, W. Śliwowska, W. 1994; Szewczenko T., Pamiętnik, W. 1952 s. 211; Taras Ševčenko. Dokumenty ta materiały do biograffiï 1814–1861, Red. J. P. Kyryliuk, Kyïv 1982; Współpraca rewol. pol.-rus.; Zaleski B., Z Orenburga, „Przegl. Pol.” R. 15: 1881 T. 60 s. 253, 255, 264; – „Kraj” 1901 nr 15 (nekrolog S-a); – Arch. Politechn. Gdań.: Ankieta personalna Leona Staniewicza; Lietuvos valstybės istorijos archyvas w Wil.: sygn. F. 669–1–714 k. 512 v. (księga metryk chrzestnych rzymskokatol. filialnego kościoła szczodrobowskiego za r. 1832); – Mater. Leona Sylwestra Staniewicza z Gd. (listy S-a do ojca z Orenburga, świadectwo służby S-a z 12 VII 1867, tablica genealogiczna Staniewiczów h. Gozdawa oprac. przez S-a w r. 1888, z późniejszymi uzupełnieniami); Uzupełnienia Liliany Czerniawskiej-Narkowicz z Wil.; – Informacje Jana Staniewicza z P.

Elżbieta Orman-Michta i Andrzej A. Zięba

 

 
 

Powiązane artykuły

 

Powstanie Kościuszkowskie

Insurekcja kościuszkowska rozpoczęta 24 marca 1794 roku, zakończona 16 listopada 1794 roku, to powstanie narodowe początkowo przeciwko Rosji, później także skierowane przeciwko Prusom. Jedno z najbardziej......
 
 
Za treści publikowane na forum Wydawca serwisu nie ponosi odpowiedzialności i są one wyłącznie opiniami osób, które je zamieszczają. Wydawca udostępnia przystępny mechanizm zgłaszania nadużyć i w przypadku takiego zgłoszenia Wydawca będzie reagował niezwłocznie. Aby zgłosić post naruszający prawo lub standardy współżycia społecznego wystarczy kliknąć ikonę flagi, która znajduje się po prawej stronie każdego wpisu.

Media

 
 
 

Postaci z tego okresu

 

w biogramy.pl

 

Stanisław Kot

1885-10-22 - 1975-12-26
dyplomata
 

Wacław Berent

1873-09-28 - 1940-11-20
powieściopisarz
 

Oswald Marian Balzer

1858-01-23 - 1933-01-11
historyk prawa
 
więcej  

Postaci z tego okresu

 

w ipsb

 

Kazimierz Gliński

1850-06-13 - 1920-01-01
poeta
 
więcej  
  Wyślij materiały Wyślij ankietę
 
     
Mecenas
 
Uzywamy plików cookies, aby ułatwić Ci korzystanie z naszego serwisu oraz do celów statystycznych. Jeśli nie blokujesz tych plików, to zgadzasz się na ich użycie oraz zapisanie w pamięci urządzenia. Pamiętaj, że możesz samodzielnie zarządzać cookies, zmieniając ustawienia przeglądarki.
Informację o realizacji Rozporządzenia o Ochronie Danych Osobowych (RODO) przez FINA znajdziesz tutaj.