Tarło Jan h. Topór (ok. 1530–1587), starosta pilzneński, kasztelan małogoski, kasztelan radomski, wojewoda lubelski.

Był starszym synem cześnika kor. Jana (zob.), i Doroty, córki kaszt. sądeckiego Jana Tarnowskiego «Ciężkiego», bratankiem Gabriela (zob.) i Stanisława (zob.). Miał brata Mikołaja (zob.) oraz siostry: Annę, wydaną za chor. halickiego Stanisława Herburta, i Elżbietę, żonę woj. ruskiego i hetmana w. kor. Jerzego Jazłowieckiego (zob.).

W młodości T. prawdopodobnie przebywał na dworze kaszt. krakowskiego i hetmana w. kor. Jana Tarnowskiego. Dn. 2 VIII 1548 wstąpił w Krakowie na dwór króla Zygmunta Augusta jako dworzanin konny z pięciokonnym pocztem. Pod koniec t.r. był w otoczeniu królewskim na sejmie w Piotrkowie, gdzie 14 XI jego poczet został zwiększony o szóstego konia; od 17 VIII 1550 służył z pocztem ośmiokonnym. Z cesji ojca otrzymał 24 IX 1549 w dożywocie star. pilzneńskie wraz z dziedzicznym wójtostwem. Był obecny na sejmie piotrkowskim (luty–kwiecień 1552), a następnie wyjechał z królem do Gdańska. Od wiosny do jesieni 1553 przebywał w Krakowie, gdzie w lipcu wziął udział w uroczystościach weselnych Zygmunta Augusta i Katarzyny Habsburżanki; podczas turnieju zorganizowanego z tej okazji pojedynkował się z dworzaninem Mikołajem Ligęzą. Pod koniec t.r. udał się z królem na Litwę. Najpóźniej od 23 IX 1553 do co najmniej 28 IX 1554 pełnił urząd wojskiego lwowskiego, uzyskany po śmierci stryja, Pawła; na mocy przywileju z 21 XII 1553 otrzymał również dożywocie na pozostałych po nim królewszczyznach, jednak ostatecznie ich nie przejął. Wraz z dworem przebywał w lutym i marcu 1554 na sejmie w Lublinie, a wiosną r.n. na sejmie w Piotrkowie. Przed 26 I 1556 został mianowany sekretarzem królewskim; tego dnia wyruszył do Wolfenbüttel z orszakiem królewny Zofii Jagiellonki, wydawanej za księcia brunszwickiego Henryka II; 27 III t.r. wrócił do Warszawy. Dn. 23 XI otrzymał ekspektatywę na pierwszą wakującą kasztelanię w woj. sandomierskim. Jesienią 1557 przebywał z królem na Litwie i tam otrzymał od niego 6 X t.r. roczną pensję 200 złp., zabezpieczoną na dochodach starego cła krakowskiego. Był obecny na sejmie piotrkowskim 1558/9 r. Dn. 15 IV 1559 zawarł przed oficjałem krakowskim umowę z proboszczem w Rozembarku (obecnie Rożnowice) Wawrzyńcem Ditrichem, od którego wydzierżawił majątek plebański (oprócz dochodów z kościoła) za 25 grzywien rocznie. Przed wrześniem 1560 odszedł od katolicyzmu i w dn. 13–19 IX t.r. wziął udział w synodzie ewangelickim w Książu. Po jego zakończeniu wyjechał do króla na Litwę, skąd po kilku miesiącach wrócił do Małopolski. Podpisał wojewodzińską taryfę cen dla woj. krakowskiego, wydaną 10 XI 1561 na ratuszu krakowskim przez woj. Spytka Jordana. Większość czasu w l. 1561–2 spędzał w swych dobrach małopolskich, jedynie późnym latem wyjeżdżając na 2–3 miesiące na Litwę, gdzie przebywał monarcha. W grudniu 1562 dołączył do dworu królewskiego na sejmie w Piotrkowie. Sekretarzem królewskim pozostawał co najmniej do 18 II 1563.

Dn. 26 IV 1563 w Wolborzu otrzymał T. nominację na kaszt. małogoską, ustąpioną mu przez teścia, Jana Leżeńskiego. Uczestniczył w sejmie warszawskim 1563/4 r., na którym został wybrany do komisji dla zrewidowania nadań i zapisów na dobrach królewskich, a następnie w sejmie parczewskim (czerwiec–sierpień 1564) i piotrkowskim (styczeń–kwiecień 1565). W wygłaszanych wotach opowiadał się za programem egzekucyjnym (choć w sprawie rewizji dóbr zalecał ostrożność) i unią z Litwą. Z plebanii w Rozembarku na krótko przed r. 1565 wypędził Ditricha, a na jego miejsce osadził Jana z Krakowa, który t.r. nie dopuścił do wizytacji kościoła, a przybyłego wizytatora powiadomił o swym ożenku; wg skarg mieszczan pilzneńskich T. zmuszał ich do udostępniania domów «na zgromadzenia i kazania heretyków». Dn. 29 V awansował na kaszt. radomską, wakującą po śmierci stryja, Gabriela; w objęciu po nim ochmistrzostwa dworu królowej Katarzyny przeszkodziło jego odejście od katolicyzmu. Uczestniczył w sejmiku ziem ruskich w Sądowej Wiszni w marcu 1566, a następnie udał się na sejm do Lublina. W czerwcu 1568 pełnił funkcję komisarza królewskiego «około słuchania liczby i poprawy» Biecza. Na sejmie lubelskim 1569 r. świadkował na przywilejach przyłączających do Korony woj. podlaskie, wołyńskie z bracławskim i kijowskie oraz na akcie unii z Litwą. Dn. 12 III t.r. otrzymał w administrację królewszczyzny Łomazy, Kodeniec i Wohyń na Podlasiu, odebrane podkanclerzemu lit. Ostafiemu Wołłowiczowi, uchylającemu się od złożenia przysięgi na wierność Koronie (po kilku miesiącach złożył on jednak przysięgę i dobra odzyskał). Razem z Wojciechem Przypkowskim został 5 IV wyznaczony do zbadania, czy władca nie przekroczył sumy 500 tys. złp., jaką zezwolono mu pożyczyć pod zastaw królewszczyzn na sejmie 1565 r.; został też obrany deputatem do pomocy podskarbiemu kor. Hieronimowi Bużeńskiemu w «odbieraniu, chowaniu i szafowaniu» podatków i kwarty. Podczas sejmu warszawskiego 1572 r. opowiedział się z kilkoma senatorami za ugodą między duchowieństwem a szlachtą w sprawie dziesięcin i innych kwestii spornych; propozycja nie zyskała jednak większego poparcia. Wszedł wówczas w skład komisji dla uporządkowania sprawy czynszu od miast spiskich. Dn. 24 IV t.r. świadkował na przywileju królewskim, zatwierdzającym szlachectwo prof. Uniw. Krak. Stanisława «Picusa» Zawadzkiego.

W czasie bezkrólewia po śmierci Zygmunta Augusta T. uczestniczył w dn. 17–24 VII 1572 w zjeździe szlachty krakowskiej i sandomierskiej w Krakowie; wspólnie z Ligęzą (wówczas już kaszt. zawichojskim) podjął się wówczas zaciągnąć dwa 400-osobowe oddziały wojska dla zabezpieczenia granicy od strony Węgier. Zebrano nieco większą liczbę żołnierzy, którzy po pierwszym kwartale służby niemal w całości przeszli pod komendę T-y. Dn. 11 IX t.r. był na zjeździe w Pokrzywnicy (Koprzywnicy), a na początku listopada na zjeździe w Połańcu, gdzie wraz z Ligęzą ostrzegał szlachtę przed zagrożeniem ze strony Habsburgów. Uczestniczył w obradach sejmiku woj. sandomierskiego w Pokrzywnicy 2 III 1573 i podpisał ogłoszoną tam deklarację o konfederacji warszawskiej. Podczas sejmu elekcyjnego podpisał 16 IV t.r. akt wyboru królewicza francuskiego Henryka Walezego. Na przełomie września i października wziął udział w obradach ewangelickiego synodu generalnego w Krakowie. W styczniu 1574 uczestniczył w przygotowaniach pogrzebu Zygmunta Augusta oraz powitania i koronacji nowego króla, a następnie w uroczystościach pogrzebowych w dn. 11–13 II t.r. i koronacyjnych (21 II). Starania T-y docenili posłowie, którzy na sejmie koronacyjnym polecili go łasce królewskiej. W okresie panowania króla Henryka T. był w gronie bliskich współpracowników kanclerza kor. Walentego Dembińskiego i rodziny Zborowskich; cieszył się również łaską władcy, który w czerwcu, tuż przed wyjazdem do Francji, dał mu woj. lubelskie, wywołując awansowaniem ewangelika niezadowolenie biskupów. Pod koniec sierpnia i we wrześniu uczestniczył T. w obradach sejmu konwokacyjnego w Warszawie; opowiadał się za odłożeniem elekcji i wyznaczeniem Walezemu terminu powrotu, nie wykluczał jednak możliwości przyłączenia się do zwolenników natychmiastowego wyboru. W październiku przybył z kilkoma senatorami do Krakowa, by uspokoić sytuację po rozruchach wywołanych zburzeniem tamtejszego zboru ewangelickiego. Razem z niewielką grupą senatorów, m.in. ze swym teściem, kaszt. bieckim Stanisławem Szafrańcem (zob.), woj. krakowskim Piotrem Zborowskim i woj. bełskim Andrzejem Tęczyńskim, przyłączył się w maju i czerwcu 1575 na zjeździe w Stężycy do szlacheckiego stronnictwa antyhabsburskiego. Popierając kandydaturę burgrabiego praskiego Wilhelma z Rožemberku argumentował, że «jeśli [to] nie własny Piast, tedy do niego najpodobniejszy». Wszedł w skład deputacji, wysłanej 17 V t.r., by nakłonić obradujących oddzielnie Litwinów do wspólnej elekcji. Pod koniec sierpnia przybył na sejmik generalny Małopolski w Nowym Mieście Korczynie, a następnie w Warszawie uczestniczył w obradach sejmów konwokacyjnego (30 VIII – 18 IX) i elekcyjnego (7 XI – 15 XII). Dn. 19 XI przemawiał przeciw kandydaturze habsburskiej, opowiadając się za «Piastem», choć żadnej konkretnej osoby nie wskazał. Na początku grudnia przyłączył się do koła szlacheckiego, które 14 XII obrało królem Annę Jagiellonkę oraz woj. siedmiogrodzkiego Stefana Batorego, i stanął na czele poselstwa wyprawionego do Siedmiogrodu dla powiadomienia elekta o wyborze. Posłowie wręczyli Batoremu 25 I 1576 w Gyulaféhervár (Alba Julia) dyplom elekcji, artykuły henrykowskie i pacta conventa, a 8 II t.r. w Medgyes (Medias) uczestniczyli w ich zaprzysiężeniu. Po powrocie do kraju T. wziął udział 22 IV w powitaniu nowego monarchy pod Krakowem; podczas koronacji niósł 1 V berło przed królową Anną Jagiellonką. Uczestniczył też w sejmie koronacyjnym i sejmie toruńskim 1576/7 r.

W poł. maja 1577 przybył T. na sejmik generalny Małopolski w Nowym Mieście Korczynie, zwołany w celu uchwalenia podatków. Na sejmie warszawskim 1578 r. podpisał 3 III protest przeciw nadaniu inwestytury w Prusach margrabiemu brandenburskiemu Jerzemu Fryderykowi Hohenzollernowi i jego synowi Joachimowi Fryderykowi; wziął także udział w zjeździe ewangelików, zwołanym w lutym w trakcie obrad sejmowych. Zapewne towarzyszył królowi Stefanowi w czasie pobytu w Sandomierzu w kwietniu i maju, a następnie przybył z nim do Lwowa; jako komisarz królewski wyruszył na pogranicze podolskie dla zaprowadzenia dyscypliny wśród Kozaków zaporoskich, wyprawiających się bez zgody władcy poza granice Rzpltej. Razem z pisarzem polnym kor. Janem Białoskurskim przeprowadził 21 VIII pod Winnicą popis nowo zaciągniętych oddziałów wojska kwarcianego. Jako starosta gościł w Pilźnie na początku października wracającego do Krakowa monarchę, a następnie towarzyszył mu w drodze do stolicy. W czasie wotów senatorskich na sejmie warszawskim 1579/80 r. radził 23 I 1580 dalszą wojnę z Moskwą, a na sejmie warszawskim 1581 r. został komisarzem do rozmów z posłami moskiewskimi. Na sejmiku generalnym w Nowym Mieście Korczynie w styczniu 1582 wszedł w skład poselstwa, wysłanego do króla z wiadomością o uchwałach. Uczestniczył w sejmie warszawskim w październiku i listopadzie t.r. Dn. 29 XII w Krakowie był świadkiem przysięgi kanclerza kor. Jana Zamoyskiego jako star. krakowskiego, a 12 VI 1583 gościł na jego weselu z Gryzeldą Batorówną. Świadkował na dokumencie króla Stefana z 25 VI t.r., powołującym kolegium jezuickie w Rydze. Na wezwanie monarchy uczestniczył w sierpniu 1584 w konwokacji senatorów w Lublinie, zwołanej wobec zaostrzania się kryzysu politycznego wywołanego ścięciem banity Samuela Zborowskiego; podjęto wówczas decyzję o pozwaniu przed sąd sejmowy Krzysztofa i Andrzeja Zborowskich. Pod koniec sierpnia i na początku września t.r. przewodniczył królewskiej komisji dla zbadania konfliktu między Gdańskiem i Elblągiem a kupcami angielskimi; komisja, obradująca w Lublinie i Lewartowie (obecnie Lubartów), po wysłuchaniu angielskiego posła J. Herberta i przedstawicieli obu miast opowiedziała się za wolnością handlu i ograniczeniem monopolu miast pruskich, a zwłaszcza Gdańska. Podczas sejmu warszawskiego 1585 r. świadkował 26 II na traktacie o palowym. W sprawie ukarania K. Zborowskiego zajmował stanowisko umiarkowane; w imieniu senatu zapewniał izbę poselską, że senatorowie dochowają królowi wierności i nie poprą żadnych «buntów», apelując jednocześnie o zgodę i zachowanie spokoju.

W trakcie bezkrólewia po śmierci Stefana Batorego T. pozostawał aktywny politycznie. Sejmik lubelski z 16 XII 1586, uznając, że «musiał być zabawion inszymi potrzebami Rzeczypospolitej», oraz że mieszkał poza woj. lubelskim, zwolnił go z obowiązku przewodniczenia sądowi kapturowemu. T. uczestniczył 27 XII t.r. w zjeździe szlachty w Krakowie, na którym uchwalono konfederację trzech województw małopolskich. Zapewne był też obecny na sejmiku w Lublinie w styczniu 1587, natomiast w czasie sejmu konwokacyjnego pozostał w swych dobrach pod Sandomierzem, wzywając uniwersałem z 14 III t.r. szlachtę lubelską na sejmik pokonwokacyjny. Od końca czerwca do sierpnia uczestniczył (z przerwami spowodowanymi chorobą) w obradach sejmu elekcyjnego pod Warszawą. Współpracował z Szafrańcem, popierającym koło «czarnych» (zamojszczyków), dostrzegał jednak argumenty strony przeciwnej i dążył do kompromisu; wszedł w skład poselstwa wysłanego do Litwinów w celu wypracowania porozumienia. Wobec braku perspektyw zgody przyłączył się 14 VIII do koła «czarnych» i nazajutrz opowiedział się za kandydaturą królewicza szwedzkiego Zygmunta Wazy, przekonując, że «z młodego jako z wosku, gdy dobrzy senatorowie będą, może wszystko uczynić». W poł. września udał się z Zamoyskim do Krakowa, by od władz miejskich przyjąć przysięgę wierności oraz wesprzeć je przed spodziewanym atakiem arcyksięcia Maksymiliana Habsburga. Od 7 X 1587 uczestniczył w zjeździe w Wiślicy; szlachta, obradująca tam pod osłoną wojsk Zamoyskiego, potwierdziła wybór Zygmunta, zaprotestowała przeciw elekcji Maksymiliana i uchwaliła przeciw niemu pospolite ruszenie, a dla powiadomienia go o powziętych uchwałach i skłonienia do opuszczenia granic Rzpltej wysłała doń T-ę, kaszt. łęczyckiego Stanisława Bykowskiego i trzech posłów szlacheckich. Posłowie przybyli do Maksymiliana, ponieważ jednak odmówili tytułowania go królem Polski, zostali uznani za prywatnych wysłanników kanclerza, a nie posłów od Rzpltej i uwięzieni. Wg ks. Krzysztofa Zelnera w więzieniu «tak wielkiej nędzy użyli, że je jedno skopowiną a kaszą karmiono». W tym samym czasie Zamoyski zatrzymał w Krakowie wysłannika Maksymiliana, F. Herbersteina. Chronologia wydarzeń nie jest pewna: wg części źródeł kanclerz aresztował Herbersteina na wieść o zatrzymaniu posłów przez Maksymiliana, wg innych to właśnie aresztowanie Herbersteina skłoniło arcyksięcia do uwięzienia polskich wysłanników. Ostatecznie Zamoyski zgodził się wypuścić Herbersteina pod warunkiem uwolnienia posłów przez arcyksięcia; T. 18 X t.r. przybył do Krakowa i w kościele Mariackim złożył publiczne sprawozdanie ze swej misji; przedstawił stanowisko Habsburga i przekazał jego listy do szlachty, senatu i mieszczan. W dn. 29–30 X świadkował na kilku dokumentach wystawionych przez uczestników zjazdu krakowskiego; były to jego ostatnie znane wystąpienia publiczne.

W wyniku przeprowadzonego z bratem Mikołajem podziału majątku T. otrzymał 24 V 1551 dobra dziedziczne (wsie lub części wsi): Głobikówka, Jaworze, Kobierzyn, Krzyż (obecnie część Tarnowa), Laskówka, Lisia Góra, Luszowice, Powęzów (Pawęzów), Wola (obecnie Śmigno) i Żukowice w pow. pilzneńskim oraz zastawne tenuty rozembarską i libuską (łącznie 12 wsi) w pow. bieckim. W Krakowie odziedziczył dwór nieopodal Wawelu; zapewne tam odbywały się w l. 1568–70, przed wybudowaniem zboru, nabożeństwa ewangelickie. Po ojcu posiadał prawa spadkowe do części klucza bobrownickiego w pow. stężyckim oraz do tenuty drohowyskiej w ziemi lwowskiej; na mocy przywileju z 6 I 1554 tenutę drohowyską wykupił z rąk bratanków stryj Gabriel, który 30 IX 1564 ustąpił ją bratu T-y Mikołajowi, a w testamencie z 30 III 1565 zapisał obu bratankom swe dobra dziedziczne. W r. 1554 otrzymał T. w wieczyste lenno tenuty rozembarską i libuską, na których miał zapisane 22 tys. złp.; spośród majętności wchodzących w ich skład jedynie wsie Binarowa i Siepietnica miały powrócić w ręce króla, jednak w wyniku egzekucji dóbr zapis lenny został anulowany. W l. 1561–4 pozyskał T. od Macieja Gogolińskiego sołectwa we wsiach Bielawy i Dzwonowa w star. pilzneńskim. Wykupione w r. 1562 z rąk Bonerów wójtostwo w Bieczu odsprzedał w r. 1575 Ligęzie za 3 tys. zł węgierskich.

T. znacząco powiększył majątek dziedziczny. W pow. pilzneńskim nabył w r. 1576 od swej bratanicy Jadwigi Mniszchowej Rudno, Ilkowice i Racławice, od Adama Latoszyńskiego w r. 1577 Gumniska, Wolicę i niewielką część Latoszyna, a w r. 1581 od Koziorowskich Siedlec i Łękę. W pow. proszowickim pozyskał od rodziny Reyów prawa do wsi Topola i Słonowice, które w r. 1580 wykupił za 13 500 złp. z rąk kasztelanowej zawichojskiej Elżbiety Ligęziny. Najpoważniejszą inwestycją T-y, podwajającą jego majątek dziedziczny, było nabycie od kaszt. radomskiego Stanisława Tarnowskiego (zapewne w r. 1579) Turska Małego z blisko dwudziestoma wsiami w pow. sandomierskim; dobra te stały się odtąd jego główną siedzibą. T. wielokrotnie udzielał pożyczek pod zastaw dóbr. Przed 30 IX 1568 pożyczył Zygmuntowi Augustowi na potrzeby wojny z Moskwą 13 tys. złp., zabezpieczone na star. kobryńskim, jednak największe kwoty (łącznie blisko 50 tys. złp.) przekazał w l. 1577–8 star. warszawskiemu Jerzemu Niemście pod zastaw Krzcięcic, Piołunki i Wojciechowic w pow. ksiąskim, Piotrkowic i Budziejowic w pow. proszowickim oraz Kobylnik, Krępic, Seselowa i Ciuślic w pow. wiślickim; dobra te zamierzał prawdopodobnie przejąć na własność, ale po nabyciu Turska zrezygnował z tych planów. Na tym samym terenie posiadał jakieś prawa do dóbr działoszyckich, które w r. 1580 ustąpił burmistrzowi krakowskiemu Erazmowi Tłokińskiemu Czeczotce, oraz do części wsi Buszków i Błozowice, należących do rodziny Szaszowskich. T. zmarł 20 XI 1587 w Krakowie, wg Zelnera «z onych niewczasów, które miał u Maksymiliana».

T. był dwukrotnie żonaty. Pierwszą jego żoną była Dorota z Leżeńskich (zm. po 16 IX 1569), której 22 XII 1550 oprawił na połowie swych dóbr po 5 tys. złp. posagu i wiana. Po raz drugi ożenił się w r. 1573 z Agnieszką z Szafrańców (zm. po 4 VI 1613), córką woj. sandomierskiego Stanisława Szafrańca (zob.), wdową po Piotrze Rożnie (Rozenie); 27 III 1574 oprawił jej 5 tys. złp. posagu i tyleż wiana. Z pierwszego związku miał córkę Annę, wydaną ok. r. 1571 za podkomorzego lwowskiego Stanisława Starzechowskiego (zob.), z drugiego synów: Jana Amora i Piotra Aleksandra (zob.) oraz córki: Elżbietę, Zofię, Jadwigę i Helenę, w momencie jego śmierci niezamężne. W l.n. Elżbieta poślubiła Jana Drohojowskiego, Zofia – kaszt. liwskiego Anzelma Gostomskiego, syna Anzelma, woj. rawskiego (zob.), a po jego śmierci (zm. 1622) woj. lubelskiego Mikołaja Oleśnickiego (zob.), Jadwiga – podkomorzego sanockiego Piotra Bala, a Helena – miecznika kor. Stanisława Branickiego. Starszy syn T-y, Jan Amor (5 VI 1577 – 21 I 1599), uzyskał w r. 1580 od ojca jako kilkulatek tenuty rozembarską i libuską, a w r. 1585 star. pilzneńskie. Dn. 2 I 1595 wpisał się na uniw. w Heidelbergu; pod koniec października t.r. przebywał w Strasburgu, był również we Francji i Bazylei. G. Reinmann dedykował mu „Theses contra pseudoevangelicos propositae… (Heidelbergae 1595), a T. Hyllensberg przypisał jemu i wojewodzicowi brzeskiemu kujawskiemu Rafałowi Leszczyńskiemu rozprawę „De privilegiis studiosorum et professorum…” (Argentorati 1596). Po niespodziewanej śmierci Jana Amora rodzina utraciła wszystkie jego królewszczyzny.

Dworzaczek; Estreicher; Katalog dokumentów Biblioteki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich, Wr. 1953 I; Katalog zbioru dokumentów pergaminowych Biblioteki Jagiellońskiej, Kr. 2014; Niesiecki; Paprocki; Urzędnicy, III/1, IV/3–4; – Bukowski J., Dzieje reformacji w Polsce, Kr. 1883 I 626; Chachaj M., Wykształcenie Tarłów od połowy XV do połowy XVII wieku, w: Tarłowie. Rola i znaczenie rodziny w dziejach ogólnonarodowych i lokalnych XVI–XIX wieku, Red. H. Gmiterek, A. Szymanek, Janowiec 2006 I 61; Chłapowski K., Realizacja reform egzekucji dóbr 1563–1665. Sprawa zastawów królewszczyzn małopolskich, W. 1984; tenże, starostowie w Małopolsce 1565–1668, w: Społeczeństwo staropolskie, W. 1986 IV 128; Długosz J., Latyfundia Lubomirskich w XVII wieku (powstanie, rozwój, podziały), Opole 1997; Dubas-Urwanowicz E., Koronne zjazdy szlacheckie w dwóch pierwszych bezkrólewiach po śmierci Zygmunta Augusta, Białystok 1998; taż, O nowy kształt Rzeczypospolitej. Kryzys polityczny w państwie w latach 1576–1586, W. 2013; taż, Problemy obrony kraju na koronnych zjazdach szlacheckich przed pierwszą konwokacją (lipiec 1572 – styczeń 1573), w: Wojsko, społeczeństwo, historia. Prace ofiarowane Profesorowi Mieczysławowi Wrzoskowi w sześćdziesiątą piątą rocznicę Jego urodzin, Białystok 1995 s. 54–5, 58; Dunin-Wąsowiczowa A., Mapa własności ziemskiej, w: Województwo sandomierskie w drugiej połowie XVI wieku, Cz. II: Komentarz, indeksy, Red. W. Pałucki, W. 1993 s. 107, 109; Dworzaczek W., Hetman Jan Tarnowski. Z dziejów możnowładztwa małopolskiego, W. 1985; Ferenc M., Dwór Zygmunta Augusta. Organizacja i ludzie, Kr. 1998; Fijałek J., Tarłowie. Znamienitego rodu początki i świetność, „Przegl. Hist.” T. 10: 1910 s. 191–205, 310–50; Geschichte der Stadt Danzig, Hrsg. P. Simson, Danzig 1918 IV 229; Gmiterek H., Andrzej Dudycz a kandydatura Wilhelma z Rożemberka do tronu polskiego (1573–1575), „Res Historica” T. 7: 1999 s. 15; Heidenstein R., Dzieje Polski od śmierci Zygmunta Augusta do roku 1594, Oprac. J. Byliński, W. Kaczorowski, Opole 2015; Kamler A., Od szkoły do senatu. Wykształcenie senatorów w Koronie w latach 1501–1586. Studia, W. 2006; Kieniewicz L., Senat za Stefana Batorego, W. 2000; Kłaczewski W., Kariery urzędnicze Tarłów w XVI wieku, w: Tarłowie. Rola i znaczenie rodziny w dziejach ogólnonarodowych i lokalnych XVI–XIX wieku, Red. H. Gmiterek, A. Szymanek, Janowiec 2006 I 48–50; Kotarski H., Wojsko polsko-litewskie podczas wojny inflanckiej 1576–1582, „Studia i Mater. do Hist. Wojsk.” T. 17: 1971 cz. 1 s. 65; Krysztopa-Czupryńska B., Kompania Wschodnia (Eastland Company) a Rzeczpospolita w latach 1579–1673, Olsztyn 2003; Lepszy K., Oblężenie Krakowa przez arcyksięcia Maksymiliana (1587), Kr. 1929 s. 25, 30, 32, 45, 64–5; tenże, Stefan Batory a Gdańsk, „Roczn. Gdań.” T. 6: 1932 s. 126–9; tenże, Walka stronnictw w pierwszych latach panowania Zygmunta III, Oświęcim 2015 s. 14, 42; Macůrek J., Čechové a Poláci v 2. pol. XVI. století (1573–1589). Tři kapitoly z dějin česko-polské politické vzájemnosti, Praha 1948; Merczyng, Zbory i senatorowie; Michaluk D., Ziemia mielnicka województwa podlaskiego w XVI–XVII wieku. Osadnictwo, własność ziemska i podziały kościelne, Tor. 2002; Opaliński E., Zjazd w Jędrzejowie w 1576 roku, „Kwart. Hist.” T. 109: 2002 nr 2 s. 20, 30; Pachowicz W., Rożnowice. Szkice z dziejów parafii, Rzepiennik Suchy 2002 s. 13–15; Pieńkowska A., Zjazdy i sejmy z okresu bezkrólewia po śmierci Stefana Batorego, Pułtusk 2010; Pielas J., Oleśniccy herbu Dębno w XVI–XVII wieku, Studium z dziejów zamożnej szlachty doby nowożytnej, Kielce 2007; tenże, Społeczne i majątkowe aspekty małżeństw w rodzinie zamożnej szlachty w XVII w. na przykładzie Oleśnickich herbu Dębno, w: Wesela, chrzciny i pogrzeby w XVI–XVIII wieku. Kultura życia i śmierci, Red. H. Suchojad, W. 2001; Płachcińska K., Obraz kultury retorycznej społeczeństwa szlacheckiego na podstawie mów sejmowych z lat 1556–1564, Ł. 2004; Polak W., O dobro wspólne i egzekucję praw. Sejm 1565 r. w Piotrkowie, Tor. 2004; Radziszewska J., Studia z dziejów ustroju Spisza, Kat. 1969; Rybak P., Zjazd szlachty w Stężycy (maj–czerwiec 1575 r.) na tle drugiego bezkrólewia, Tor. 2002; Sucheni-Grabowska A., Monarchia dwu ostatnich Jagiellonów a ruch egzekucyjny, Cz. 1 Geneza egzekucji dóbr, Wr. 1974; Szkice z dziejów Sędziszowa Młp. i okolicy, Red. K. Baczkowski, Rzeszów 1983; Tomczak A., Walenty Dembiński. Kanclerz egzekucji (ok. 1504–1584), Tor. 1963; Urban W., Daty życia niektórych osób z XVI w. związanych z Krakowem. Przyczynki źródłowo-biograficzne, w: Et haec facienda, et illa non omittenda. Profesor Wacław Urban w swych dziełach wybranych, W. 2012 s. 711; – Acta Hist., XI; Acta Nuntiature Polonae, Wyd. M. Korolko, H. D. Wojtyska, Roma 1994 IX cz. 1; Akta Metryki Kor.; Akta podkancl. Krasińskiego; Akta sejmikowe woj. krak., I; Akta sejmikowe województwa lubelskiego 1572–1632, Oprac. H. Gmiterek, L. 2016; Akta synodów różnowierczych w Pol., II–III; Arch. Zamoyskiego, III–IV; Cui contingit nasci, restat mori. Wybór testamentów staropolskich z województwa sandomierskiego, Oprac. M. Lubczyński i in., W. 2005; Diariusz konwokacji senatu w Lublinie z sierpnia 1584 roku, Oprac. E. Dubas-Urwanowicz, „Białostockie Teki Hist.” T. 8: 2010 s. 204; Diariusz sejmu lubelskiego 1566 roku, Oprac. I. Kaniewska, Wr. 1980; Elementa ad fontium editiones, Vol. 11, 12, 17, 26, 41, 44, 59, 74, 75; Kilka zabytków ustawodawstwa królewskiego i wojewodzińskiego w przedmiocie handlu i ustanawiania cen, Wyd. B. Ulanowski, „Arch. Kom. Prawn.” T. 1: 1895; Kronika mieszczanina krakowskiego z lat 1575–1595, Wyd. H. Barycz, Kr. 1939; Lietuvos Metrika, kn. Nr 530 (1566–1572), Oprac. D. Baronas, L. Jovaiša, Vilnius 1999; Lustracja województwa krakowskiego 1564, Wyd. J. Małecki, W. 1962 I; Lustracja województwa sandomierskiego 1564–1565, Wyd. W. Ochmański, Wr. 1963; Mater. do dziej. piśmiennictwa pol., I; Materiały do dziejów reformacji w Krakowie. Zaburzenia wyznaniowe w latach 1551–1598, Oprac. R. Żelewski, Wr. 1962; Materiały do dziejów robocizny w Polsce, Wyd. S. Kutrzeba, „Arch. Kom. Prawn.” T. 9: 1913; Materiały do historii miasta Biecza (1361–1632), Oprac. F. Bujak, Kr. 1914; Materiały do historii stosunków kulturalnych w XVI w.; Matricularum summ., IV, V nr 1219, 1580, 1727, 1741, 1824, 2080, 3013, 3048, 3190, 3367, 3392, 3395, 4004–7, 4021, 5035–6, 5049, 5056, 5059, 5066, 5302, 5308, 6061, 6425, 6446, 8910, 9082, 9178, 10046, 10256, 10295, 10629, 10649, VI; Miscellanea sejmowe warszawskie z 1570 roku, Oprac. W. Uruszczak, „Acta Universitatis Wratislaviensis”, S. Prawo, T. 311: 2010 nr 3270 s. 131–3; Nieznane materiały do biografii Anny Jagiellonki z Riksarkivet w Sztokholmie (list senatorów i inwentarz sreber Zygmunta Augusta z 1574 r.), Oprac. K. Polak, W. Polak, „Czasy Nowożytne” T. 3: 1997 s. 138, 143–5; Nowacki J., Zapiski historyczne XVI wieku (z ksiąg Archiwum Archidiecezjalnego w Poznaniu), „Roczn. Hist.” R. 23: 1957 s. 196–7; Orzelski, Bezkrólewia ksiąg ośmioro; Ossoliński Z., Pamiętnik, Oprac. J. Długosz, W. 1983; Pisma polityczne z czasów pierwszego bezkrólewia, Wyd. J. Czubek, Kr. 1906; Plewczyński M., Materiały do zagadnienia liczebności i organizacji wojska polskiego w latach 1506−1573, „Studia i Mater. do Hist. Wojsk.” T. 33: 1990 s. 346–7; Prawa, przywileje i statuta m. Kr., II; Regestra thelonei Vlad.; Script. Rer. Pol., XI, XVIII; Solikowski J. D., Krótki pamiętnik rzeczy polskich, Wyd. W. Syrokomla, Pet.–Mohylew 1855 s. 23–4; Stanislai Rescii diarium 1583–1589, Wyd. J. Czubek, Kr. 1915; Sumariusz Metryki Koronnej. Seria Nowa, Red. W. Krawczuk, Kr. 2001 II, W. 2009–12 V–VI; Trzy nieznane relacje o wyprawie arcyksięcia Maksymiliana na Kraków w 1587 roku, Oprac. T. Wasilewski, „Przegl. Hist.” T. 59: 1968 z. 2 s 280–6; Uchańsciana, I, V; Vol. Const., II vol. 1; Zbiór pamiętników do dziejów polskich, Wyd. W. S. Broel-Plater, W. 1858 III 66–8; Zelner K., Kronika albo czasopismo…, Kr. 1835 s 4–5; Źródła Dziej., IV 156–8, IX, XIV, XV 169, 170, 242, 247, 258, 259, 261; Źrzódłopisma do dziej. Unii; – AGAD: Arch. Skarbu Kor., I, Rachunki Królewskie, nr 110 k. 139–40, 374v, 404, nr 152 k. 257v, 268v, nr 158 k. 131v, 4v (druga paginacja), nr 162A k. 39v, 52, nr 164 k. 127, 132v, 181, 7 (druga paginacja), nr 170 k. 121, 5v (druga paginacja), nr 171 k. 8, nr 173 k. 7v, 39v, nr 178, nr 179 k. 102 i n., nr 180 k. 4v, nr 183 k. 19–9v, nr 184 k. 55, 7 (druga paginacja), nr 196 k. 61v, nr 199 k. 25v, nr 209 k. 31, nr 236 k. 4–5, nr 347 k. 71, Arch. Skarbu Kor., I, Rejestry Poborowe, nr 51 k. 713, 714, 870v, Metryka Kor., t. 77 k. 223v–4, t. 79 k. 286v–7, 244–4v, 265v–6, 281v–2v, t. 80 k. 7v–8, 21–22, 224v, t. 82 k. 577v–8v, t. 83 k. 400v–1, 411–4v, t. 84 k. 372–2v, t. 90 k. 49v–50, 273–3v, t. 95 k. 407v–8, t. 96 k. 111, 216–6v, t. 98 k. 147v–9, t. 99 k. 77v–8, 130–30v, 242–2v, 404v–7, t. 105 k. 72v, 370–3v, t. 107 k. 193–202, 221–4, t. 108 k. 37–7v, t. 110 k. 45–8v, 69–70, t. 113 k. 90v–1, t. 117 k. 374–4v, t. 120 k. 8v–19v, t. 122 k. 61v–2, 153–4, t. 123 k. 176–7v, t. 125 k. 312–3v, t. 127 k. 151v–2, 370, t. 128 k. 30–1v, t. 131 k. 33–4, 237–40, 346–6v, t. 134 k. 10–12v, t. 143 k. 7v–9, 11v–13, 16v–17v; AP w L.: Księgi grodzkie lub. Relacje (RMO), t. 15 k. 157v, 241v–2, t. 19 k. 91–2, 93–4, 426v–7, 481, 492–2v, t. 20 k. 148, t. 25 k. 84v–6v, 170v–1, 189v, 211–11v, 228–9v, 266– 9v, 282v–7, 302–2v, 524v–5, Księgi grodzkie lub. Zapisy, t. 20 k. 64–4v, 182–4, 300v–2, t. 24 k. 661–2, t. 34 k. 230–1v, t. 35 k. 59–9v, t. 39 k. 306–6v, t. 42 k. 303v, Księgi ziemskie lub., t. 33 k. 90–2v, 193–15v, t. 83 k. 214v–15, t. 97 k. 750–2, 819–19v, t. 128 k. 178v–81; AP w P.: Księgi grodzkie kaliskie, 71 s. 905–6; Arch. Narod. w Kr., Oddz. na Wawelu: Castr. Biec., t. 12 s. 112 i n., t. 13 s. 16 i n., t. 14 s. 97, 216–17, 362–3, 414–5, 422, 432, 667–8, 694, 703, 734–5, 754–6, 838–9, 842–3, 848, t. 15 s. 15–18, 89–90, 106–8, 272, 285, 305, 322, 343, 382, 469, 551–2, 563, 577, 596–7, 600, 608, 628–9, 649, t. 16 s. 106, 143–4, 215, 236, t. 17 s. 18 i n., t. 18 s. 107–9, 117, 301, 347–8, 416–19, 427–9, 448, 512–22, t. 19 s. 688, 712, t. 20 s. 157, 179–80, 207–8, 371, 459, t. 21 s. 582–3, 926, 1025, t. 22 s. 7–9, 22–3, 47, 125, 124, 142, 183, 215, 356, 556–9, 565–6, 612, 644, t. 24 s. 593–4, 597–9, 666, 695, 736–7, 755, 807–8, 825, 864–5, 1147–8, 1155, 1218, t. 25 s. 83, 390, 474, t. 26 s. 780–1, 816, 841–2, 981, 1251–2, t. 27 s. 351–2, 469, 1076–7, 1487–9, t. 28 s 675 i n., t. 29 s. 33 i n., t. 30 s. 135 i n., t. 31 s. 201, 780–1, 825–6, 845–6, t. 32 s. 100 i n., t. 33 s. 15 i n., t. 35 s. 523–4, 528–30, 755–6, Castr. Crac., t. 85 s. 369–70, t. 87 s. 5–6, t. 98 s. 1894–7, t. 103 s. 372, t. 108 s. 68–71, t. 110 s. 424–30, t. 112 s. 597–8, 966–7, t. 115 s. 968–70, 1013–15, 1163–7, t. 117 s. 1753–6, 1758–63, 1810, t. 118 s. 1087–97, 1309–10, 1398–9, 1422–8, 1437–44, 1456–8, 1630–1, 1650–4, t. 121 s. 1085–8, 1914–17, 1923–7, 1933–9, t. 122 s. 291, 646–7, 1312–13, t. 124 s. 322–5, 330–4, 353, 554–7, t. 125 s. 596– 601, t. 127 s. 43–5, 86–9, 164–5, t. 128 k. 57–7v, 102v–3v, 106–8, 403v–4, t. 129 k. 5v–6v, 8, 131–1v, 195–6, 213–13v, t. 130 s. 286–8, t. 134 s. 63–8, 621–2, t. 135 s. 72–3, 548, 1010, t. 141 s. 526–7, t. 145 s. 348–50, 1500–1, t. 153 s. 43–6, 1028, t. 155 s. 1247–8, t. 163 s. 1430–4, t. 166 s. 1202–12, t. 153 s. 41–3, Castr. Crac. Rel., t. 1 s. 450, 1129, t. 2 s. 292, 882, t. 4 s. 122, 456, 1519–16, 1941–3, t. 5 s. 1498–500, 1582, 1695, 2006–8, t. 6 s. 149–50, t. 7 s. 252, 549–52, 689–90, t. 9 s. 1184–5, t. 10 s. 468, 616, 1112, 1164, t. 13 s. 18, 947, 1827, Terr. Biec., t. 13 s. 434–7, 443–51, 481, 505–8, t. 14 s. 585–6, 609–10, 674–5, 868, 926, 955–61, 973–6, 1026–8, 1075–6, 1084, t. 15 s. 1 i n., t. 16 s. 29–31, 177–8, 231–6, 343–7, 349–50, 363, 493–502, 506–7, t. 17 s. 138–9, 245–9, t. 18 s. 1104–7, 1152–5, 1388, 1425–6, 1475–6, 1551, t. 19 s. 317, t. 21 s. 573, 577, 585, 615, 680, 926, t. 22 s. 1135, 1144–5, 1194, 1373, 1427, 1454, 1457–8, t. 23 s. 150, 155–6, 160, 189, 319–20, 378, 579–80, 817–24, 885, t. 24 s. 1091–2, 1390, 1912, t. 25 s. 472–3, 619, t. 26 s. 1405–7, 2189–90, 2215–16, t. 27 s. 115, 120, 275–9, 321–2, 574–80, Terr. Crac., t. 37 s. 59–63, t. 41 s. 1223–6, 1651–2, t. 42 s. 180–2, t. 46 s. 82–4, 170–2, 368– 72, 428–31, 792, t. 70 s. 293–303, t. 72 s. 195–6, 201–2, 547–8, t. 74 s. 363–6, 833–4, t. 75 s. 315–18, 981–5, 1206–11, t. 149 s. 85–8, 330–2, 345, t. 189 s. 919–20, t. 191 s. 143–6, 201–2, t. 288A s. 245, 307, t. 289A s. 454–5, t. 290A s. 252–3, t. 290B s. 1870, t. 291A s. 737, t. 333 s. 53, t. 336 s. 154–62, Terr. Pilzn., t. 4 s. 524–5, 462–3, t. 6 s. 18–19, 227, 257–8, 269, 356–7, 361–2, 416, 420–1, 455–9, 728, t. 7 s. 281–3, 317–18, 428–9, 463, 711–14, 867, t. 8 s. 19, 23–4, 201–4, 491–2, 525–6, 759–4, 837–40, 881–2, 974–5, 977–9, 997–9, t. 9 s. 98–9, 148–9, 265, 406–7, 492–3, 509–12, 514–15, 690, 714–15, 741–2, t. 10 s. 65–6, 109–10, 193–5, 245–6, 274–6, 322–3, 330–3, 519, t. 11 s. 103, 794–6, t. 12 s. 404–5, 610–11, 793–5, t. 13 s. 35– 37, 472, 583–5, 680–2, t. 39 s. 434–5, 723, 771, t. 40 s. 360–1, 369–76, 543–4, 547–8, t. 41 s. 103–7, 171, 385–6, 483–4, 514, 577–8, t. 42 s. 877, 1048, t. 43 s. 21 i n., t. 44 s. 15 i n., t. 45 s. 188 i n., t. 52 s. 34 i n., t. 53 s. 5–9, 22–7, 73–6, 583–5, t. 61 s. 49 i n., t. 75 s. 517; B. Kórn.: rkp. 1647 k. 20–33v; Central’nyj deržavnyj istoryčnyj archiv Ukraїny we Lw.: F. 12 op. 1 spr. 12 s. 531–2, spr. 13 s. 310–11, 342–3, 369–76, spr. 14 s. 381–2, 654–6, F. 13 op. 1 spr. 49 s. 1255–7, spr. 50 s. 1184–6, spr. 55 s. 493–5, spr. 285 s. 121, spr. 291 s. 236–7, 770, spr. 292 s. 215–16, spr. 300 s. 99, spr. 301 s. 902–3, spr. 303 s. 58–9, spr. 304 s. 498–9, spr. 311 s. 1564–5, spr. 313 s. 1740, spr. 315 s. 904–5, F. 14 op. 1 spr. 10 s. 333–5, spr. 40 s. 1323– 30, spr. 41 s. 54–5, 113–18, 326–32, 374–80, spr. 43 s. 100–1, 307–10, 1006–7, spr. 46 s. 345–8, 382, 387–90, 1433–6, spr. 50 s. 779–80, 781–2, spr. 53 s. 455–6, spr. 63 s. 1486, spr. 152 s. 238–9, 245–6, 246, F. 15 op. 1 spr. 17 s. 492, spr. 19 s. 178, 186, 191, 242–3, spr. 44 s. 21–3, 1059, spr. 47 s. 247–50, spr. 49 s. 1901–10, spr. 53 s. 1102–4, F. 16 op. 1 spr. 2 s. 546–8, t. 3 s. 1201–2; L’vivs’ka naukova biblioteka im. V. Stefanyka w Lw.: F. 141 op. 1 spr. 295 k. 278– 9v.

Mariusz Lubczyński