Tarnowski Jan Krzysztof h. Leliwa (1537–1567), starosta sandomierski, kasztelan wojnicki.
Ur. na początku stycznia, zapewne w Tarnowie, był wnukiem Jana Amora młodszego (zm. 1500, zob.), synem Jana Amora (1488–1561, zob.) i jego trzeciej żony, Zofii, córki Krzysztofa Szydłowieckiego (zob.). Miał rodzoną siostrę Zofię (zm. 1 VII 1570), wydaną za Konstantyna Wasyla Ostrogskiego (ok. 1526–1608, zob.), oraz przyrodnich braci z pierwszego małżeństwa ojca z Barbarą z Tęczyńskich (zm. po 31 VII 1521): Jana Aleksandra (zm. 1515) i Jana Amora (ok. 1516–1537, zob.).
Początkowo T. uczył się na dworze ojca pod kierunkiem prywatnych nauczycieli. Razem z ojcem uczestniczył 5 V 1543 w wjeździe arcyksiężniczki Elżbiety Habsburżanki do Krakowa. Wcześnie stał się obiektem pertraktacji małżeńskich: już w r. 1544 książę pruski Albrecht Hohenzollern przez swego agenta A. von Brandta zabiegał o wydanie za T-ego jednej z córek swego zmarłego brata, margrabiego brandenburskiego Jerzego. Niedługo po 17 VII 1547 wyruszył T. pod opieką kanonika tarnowskiego Jakuba Niemieczkowskiego na dwór cesarza Karola V Habsburga. Po drodze bawił u ciotki, Krystyny z Szydłowca (zob.), następnie udał się do Augsburga, gdzie podczas sejmu Rzeszy na początku r. 1548 był świadkiem wręczenia przez cesarza insygniów elektorskich saskiemu księciu Maurycemu. Pod koniec t.r. był na dworze Karola V w Brukseli; w grudniu wyjechał z krewnym, Mikołajem Mieleckim (zm. 1585, zob.) i wojewodzicem poznańskim Stanisławem Latalskim na dwór króla Czech i Węgier Ferdynanda I Habsburga w Wiedniu, gdzie bawił z przerwami niemal cztery lata. Jesienią 1549 odwiedził Włochy (m.in. pod koniec listopada był w Padwie); w maju 1551 przyjechał do kraju na pogrzeb matki, po czym wrócił do Wiednia. Ojciec, zapewne latem t.r., formalnie zrzekł się na jego rzecz star. sandomierskiego (w lipcu T. został wymieniony z tytułem starosty), jednak faktycznie pozostało ono nadal w zarządzie ojca. Wiosną 1552 był już T. w Polsce; na początku kwietnia udał się z wujem, Mikołajem Radziwiłłem «Czarnym» (zob.) do Gdańska i w lipcu spotkał się tam z ojcem, przebywającym na dworze króla Zygmunta Augusta. T.r. wyruszył z Mieleckim i Latalskim w podróż edukacyjną po Europie, odwiedzając kraje niemieckie, Niderlandy, Anglię, Szwajcarię i Włochy. Był przyjmowany m.in. przez cesarza Karola V, papieża Juliusza III, kardynałów O. Truchsessa, G. Morona i A. Farnesego, książąt Filipa II Habsburga, Ottavio Farnesego i Ercole’a II d’Este oraz humanistę C. Curionea. We Włoszech zawarł bliższą znajomość z Janem Kochanowskim; jesienią 1554 lub w marcu 1555 zwiedził z nim Ferrarę, Rzym i Neapol. Wg Stanisława Orzechowskiego nauka i podróże T-ego kosztowały jego ojca 100 tys. złp., co jednak wydaje się znaczną przesadą, nawet jeśli rzeczywiście «nigdy żaden pan polski takim kosztem syna swego w cudzych krajach nie chował». Podczas sejmu lubelskiego 20 II 1554 został T. (zapewne zaocznie) skwitowany z dzierżawy star. sandomierskiego; wzmiankowany wówczas jako sekretarz królewski, nosił ten tytuł co najmniej do 6 VIII 1555.
W poł. października 1555 był już T. w Jarosławiu. Na krótko przed 9 XI t.r. ożenił się z Zofią (ok. 1540 – 9 VII 1580), córką Stanisława Odrowąża (ok. 1509–1545, zob.) i księżnej mazowieckiej Anny (zob. Odrowążowa Anna); uroczystości weselne uczcił Orzechowski utworem „Panegyricus nuptiarum Ioannis Christophori Tarnovii comitis…” (Cracoviae 1558). Ze względu na spowinowacenie z dynastią Piastów małżeństwo to wywołało w l.n. pogłoski o królewskich ambicjach ojca T-ego. Po ślubie T. osiadł w dobrach żony w ziemi przemyskiej. W październiku 1556 był z ojcem w Warszawie, gdzie król Zygmunt August prowadził przygotowania do interwencji w Inflantach. Niedługo po 17 IV 1557 uzyskał T. kaszt. wojnicką, wakującą po śmierci Mikołaja Myszkowskiego; nadaniem tym władca starał się pozyskać przychylność hetmana w związku z planowaną wojną. Latem t.r. uczestniczył T. w wyprawie do Inflant; 14 IX w Pozwolu był świadkiem złożenia hołdu lennego przez mistrza zakonu inflanckiego Johanna Wilhelma von Fürstenberga oraz zawarcia przez króla przymierza z Zakonem przeciw Moskwie. Brał udział w zwołanym przez ojca zjeździe senatorów w Osieku w styczniu 1558 i podpisał się pod listem do Zygmunta Augusta, w którym zebrani skarżyli się na zły stan państwa i wzywali monarchę do powrotu do Korony. Prawdopodobnie wkrótce potem dołączył do dworu królewskiego; w maju t.r. otrzymał w Wilnie zgodę na wykupienie wójtostwa w m. Potylicz z rąk spadkobierców pisarza ziemskiego lwowskiego Marcina Broniowskiego (przywileju nie zrealizował). W drodze powrotnej z Litwy uczestniczył z królem w Brześciu Lit. w weselu podkomorzego kor. Mikołaja Trzebuchowskiego i Teodory Bohowitynowiczówny (został wymieniony przez P. Roizjusza w napisanym z tej okazji epitalamium, w: „Petri Royzii alcagnicensis Carmina”, wyd. B. Kruczkiewicz, Cracoviae 1900 I). Wziął udział w sejmie piotrkowskim 1558/9 r.; latem 1559 zapewne ponownie udał się z Zygmuntem Augustem na Litwę (7 VIII otrzymał w Wilnie dożywotnio powołowszczyznę ze wsi Lisiatycze). W l.n. przebywał głównie w Gorliczynie i tam w maju 1561 dotarła do niego wiadomość o śmierci ojca; w sierpniu t.r. urządził w Tarnowie jego uroczysty pogrzeb. Razem z krewnymi, Sebastianem Mieleckim (zob.) i Stanisławem Tarnowskim (1514–1568, zob.), oraz woj. poznańskim Marcinem Zborowskim protestował przeciw zwołanemu na 10 VIII 1562 samowolnemu zjazdowi szlachty do Sandomierza, mającemu na celu wymuszenie na królu zwołania sejmu.
Na sejmie piotrkowskim 1562/3 r. poparł T. program egzekucji dóbr i zadeklarował rezygnację ze wszystkich otrzymanych po ojcu królewszczyzn, nie chcąc «sobie na pomoc brać zasług jego i szczycić się jemi przeciw R.P.»; zasiadał też w sądach królewskich. Wyznaczony 14 IV 1563 na dowódcę polskich oddziałów zaciężnych w wojnie z Moskwą, nie objął tej funkcji z powodu słabego zdrowia; zastąpił go rtm. Mikołaj Sieniawski. Wbrew swym deklaracjom sprzed roku, w czasie sejmu warszawskiego 1563/4 r. dołączył do grona przeciwników egzekucji; z S. Tarnowskim był oskarżany o sabotowanie unii z Litwą. Po zakończeniu obrad, 14 IV 1564, uzyskał rozliczenie z dzierżawy star. sandomierskiego za l. 1557–63. Wg Szymona Okolskiego był na sejmie parczewskim 1564 r. i wspólnie z S. Tarnowskim doprowadził do jego rozejścia się. Utrzymywał (raczej luźne) kontakty z księciem Albrechtem, który w lipcu t.r. prosił go o pomoc w nabyciu 400 wołów. Drobny początkowo spór z bp. krakowskim Filipem Padniewskim (zapewne o prawo poddanych biskupa z dóbr kunowskich do użytkowania wód z sąsiednich dóbr opatowskich T-ego) przerodził się w r. 1565 w małą wojnę domową, bowiem ludzie biskupa najechali dobra T-ego, popsuli groble i młyny oraz poranili jego dworzan, a jednego z nich zabili; o załagodzenie konfliktu starali się bez powodzenia nuncjusz papieski G. F. Commendone, arcybp gnieźnieński Jakub Uchański, bp warmiński Stanisław Hozjusz, woj. krakowski Stanisław Myszkowski i S. Tarnowski. Mimo coraz słabszego zdrowia T. wziął udział w sejmie piotrkowskim 1565 r.; wiosną t.r., po awansie Spytka Jordana na kaszt. krakowską, odrzucił propozycję objęcia wakującego po nim woj. krakowskiego. Uczestniczył w sejmie lubelskim 1566 r., ale nie wykazał na nim większej aktywności. Zapewne przyczynił się do małżeństwa (12 IX t.r.) M. Mieleckiego ze swą cioteczną siostrą Elżbietą Radziwiłłówną, córką Mikołaja «Czarnego», przebywającą po śmierci ojca pod opieką żony T-ego w Gorliczynie.
T. miał jeden z największych majątków w Koronie. Odziedziczył po ojcu wszystkie jego posiadłości, obejmujące dobra tarnowskie z trzema kluczami, trzecią część dóbr opatowskich, klucze: wiewiórecki, rożnowski, przeworski, starosielski, tarnopolski i szereg mniejszych majątków w województwach sandomierskim, krakowskim i ruskim (łącznie 5 miast i co najmniej 120 wsi). Po matce przejął część dziedzictwa Szydłowieckich, tj. trzecią część dóbr opatowskich i ćmielowskich w woj. sandomierskim oraz trzecią część Pleszowa i klucza kowalskiego w woj. krakowskim. Po zawarciu małżeństwa objął w zarząd także majątki dziedziczne żony: klucze jarosławski i kańczudzki w woj. ruskim, piekoszowski i sędziszowski w woj. sandomierskim oraz zinkowski i satanowski na Podolu (w tym ostatnim zezwolił w r. 1566 bojarzynowi Stanisławowi Zgliczyńskiemu lokować «na surowym korzeniu» wieś Tarnorudę). Posiadał liczne nieruchomości w Krakowie oraz zastawne «państwo raudnickie» w Czechach, które ojciec nabył w r. 1543 na jego imię, chcąc uniknąć osobistego składania przysięgi poddaństwa wobec króla czeskiego. Od króla Ferdynanda I uzyskał T. w r. 1544 potwierdzenie posiadania tych dóbr, a w r. 1556 otrzymał je w dożywocie; jako posesjonat czeski złożył w r. 1557 przysięgę poddaństwa oraz uzyskał indygenat. Utrzymał się przy większości posiadanych i stopniowo cedowanych mu przez ojca królewszczyzn; dzierżył star. sandomierskie i stryjskie z tenutą dolińską, a także Lisiatycze, Bóbrkę, Kutkowce i Wodniki (wszystkie z przyległościami) w woj. ruskim, ale dobra te, trzymane przez ojca prawem dziedzicznym, posiadał tylko dożywotnio. W r. 1554 ojciec zawarł w jego imieniu kontrakt z Jordanem, któremu oddał w dożywocie wsie Bratkowice i Mrowla w star. sandomierskim w zamian za dożywocie na jego dziedzicznym kluczu mikulinieckim w pow. trembowelskim. Roczne dochody T-ego szacowano od 50 do 60 tys. złp.
Od r. 1555 posiadał T. własny dwór, kierowany przez wojskiego sandomierskiego Hieronima Myszopada, zorganizowany przez ojca jeszcze przed powrotem T-ego z zagranicy. Po śmierci ojca T. przejął w r. 1561 również jego dwór, choć z czasem zapewne znacznie ograniczył jego liczebność. Prowadził prace fortyfikacyjne w Tarnopolu i przyczynił się do rozbudowy zamku w Sandomierzu; w kolegiacie tarnowskiej ufundował dla ojca marmurowy nagrobek autorstwa Jana Marii Padovano. Być może interesował się numizmatyką; profesorowi Uniw. Krak. Stanisławowi Grzepskiemu, przygotowującemu pracę o systemach miar i wag w starożytności („De multiplici sido et talento hebraico…”, Antverpiae 1568), udostępnił ze swych zbiorów rzymski aureus o dużym nominale. Podobnie jak ojciec wspierał finansowo Orzechowskiego. Swe prace dedykowali mu Mikołaj Rej („Wizerunk własny żywota człowieka poczciwego”, Kr. 1558) i Kochanowski („Szachy”, Kr., między 1562 a 1566), a także Wojciech Basaeus (Wojciech ze Szczebrzeszyna), Bartłomiej Groicki, Piotr Roizjusz, Walenty Rożanka i Anton Schneeberger. W ostatnich latach życia gnębiły podobno T-ego wątpliwości religijne; obawiając się jego przejścia na ewangelicyzm, żona sprowadziła w poł. r. 1566 do Gorliczyny swego spowiednika, Piotra Skargę, którego T. mianował kapelanem nadw. T. zmarł na gruźlicę 1 IV 1567 w Gorliczynie, został pochowany 16 VI w kolegiacie tarnowskiej; kazania na pogrzebie wygłosili Skarga i dominikanin Melchior Mościcki. Dzięki staraniom K. W. Ostrogskiego Padovano ukończył w r. 1573 w kolegiacie pomnik nagrobny hetmana, T-ego i Zofii Ostrogskiej.
W małżeństwie z Zofią Odrowążówną T. nie miał potomstwa. Wdowa w r. 1574 wyszła za Jana Kostkę (zob.); w małżeństwie tym miała córki Annę, zamężną z siostrzeńcem T-ego, Aleksandrem Ostrogskim (zob.), i Katarzynę, żonę Hieronima Sieniawskiego, podczaszego kor. Wszystkie koronne majątki T-ego przejęła, po burzliwym konflikcie z S. Tarnowskim i jego synem, Stanisławem (przed 1541–1618, zob.), siostra Zofia Ostrogska. Dobra raudnickie w Czechach zostały po śmierci T-ego zasekwestrowane przez cesarza Maksymiliana II Habsburga, który w r. 1575 zezwolił burgrabiemu praskiemu Wilhelmowi z Rožemberka na ich wykup, a następnie nadał mu je w dziedziczne władanie. Siostrzeńcami T-ego byli Aleksander i Janusz (zob.) Ostrogscy, a siostrzenicami Katarzyna Ostrogska (zm. 3 VIII 1579), żona Krzysztofa Radziwiłła zwanego Piorunem (1547–1603, zob.), i Elżbieta Ostrogska, zamężna najpierw za Janem Kiszką (zob.), potem z mężem zmarłej siostry Katarzyny.
T. pojawia się epizodycznie w poemacie „Pacholę hetmańskie” Wincentego Pola (W. 1862).
Portret w Muz. Zamku Królewskiego w W., reprod. w: Janas A., Wójcik A., Zamek Tarnowskich w Dzikowie, Tarnobrzeg 1994 s. 118; – Dworzaczek; Katalog dokumentów Biblioteki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich, Wr. 1953 I; Katalog dokumentów pergaminowych Biblioteki Czartoryskich w Krakowie, Kr. 1991 II; Katalog rękopisów staropolskich Biblioteki Kórnickiej XVI–XVIII w., Wr. 1985 II; Katalog zbioru dokumentów pergaminowych Biblioteki Jagiellońskiej, Kr. 2014 I–II; Niesiecki; Okolski, II 70; PSB (Basaeus Wojciech, Padniewski Filip, Schneeberger Anton, Sieniawski Mikołaj, Skarga Piotr); Paprocki; Urzędnicy, IV/2–3; – Abramowicz A., Urny i ceraunie, Ł. 1979 s. 33; Barycz H., Polacy na studiach w Rzymie w epoce Odrodzenia (1440–1600), Kr. 1938 s. 103; tenże, Spojrzenia w przeszłość polsko-włoską, Wr. 1965; tenże, Z zaścianka na Parnas. Drogi kulturalnego rozwoju Jana Kochanowskiego i jego rodu, Kr. 1981; Dembińska A., Polityczna walka o egzekucję dóbr królewskich w latach 1559–64, W. 1935 s. 12–13, 51, 64, 133, 148–9, 166–7; Dworzaczek W., Hetman Jan Tarnowski. Z dziejów możnowładztwa małopolskiego, W. 1985; Kamler A., Od szkoły do senatu. Wykształcenie senatorów w Koronie w latach 1501–1586. Studia, W. 2006; Korolko M., Seminarium Rzeczypospolitej Królestwa Polskiego. Humaniści w kancelarii królewskiej Zygmunta Augusta, W. 1991; Kot S., Polska złotego wieku a Europa. Studia i szkice, W. 1987; Malinowska J., Twórczość poetycka Piotra Roizjusza 1506–1571. Studium historycznoliterackie, L. 2001 s. 79, 104–5, 131; Moniewski J., Kartki z przeszłości Ostrowca i jego okolic, Ostrowiec Świętokrzyski 1991; Ochnio M., Czy portret Jana Krzysztofa Tarnowskiego jest wizerunkiem pośmiertnym? „Studia Muz.” 2000 z. 19 s. 112–19; Sucheni-Grabowska A., Stanisław Hozjusz jako dyplomata Zygmunta Augusta, „Studia Warmińskie” t. 18: 1981 s. 137; Wijaczka J., Asverus von Brandt 1509–1559. Życie i działalność dyplomatyczna w służbie księcia Albrechta pruskiego, Kielce 1996; tenże, Stosunki dyplomatyczne Polski z Rzeszą Niemiecką (1519–1556), Kielce 1998; Winczura Ł., Hetman hetmanów. Jan Amor Tarnowski (1488–1561), Kr. 2005; – Acta Nuntiaturae Polonae, Ed. H. D. Wojtyska, Romae 1993 III cz. 1; Akta Unii; Arch. Sanguszków, V; Chłapowski K., Starostowie niegrodowi w Koronie 1565–1795 (Materiały źródłowe), W.–Bellerive-sur-Allier 2017; Diariusz sejmu lubelskiego 1566 roku, Oprac. I. Kaniewska, Wr. 1980; Elementa ad fontium editiones, Vol. 22, 35, 38, 41, 44, 50, 55, 58, 65, 72–3; Hosii, Epistolae, II, V–VI; Listy króla Zygmunta Augusta do Radziwiłłów, Oprac. I. Kaniewska, Kr. 1999; Listy polskie XVI wieku, Red. K. Rymut, Kr. 1998 I; Lustracja województw ruskiego, podolskiego i bełskiego 1564–1565, Wyd. K. Chłapowski, H. Żytkowicz, W. 2001 II 1–6; Lustracja województwa krakowskiego 1564, Wyd. J. Małecki, W. 1962–4 I; Lustracja województwa sandomierskiego 1564–1565, Wyd. W. Ochmański, Wr. 1963; Mosbach A., Wiadomości do dziejów Polski z Archiwum Prowincji szląskiej, Wr. 1860 s. 68–70; Matricularum summ., IV, V nr 1788, 2048, 2064, 2456, 2704, 2781, 2847, 2924, 3258, 3310, 3637, 3646, 3652, 3785, 3993, 4013, 4059, 4232, 5838, 6485, 6675, 7244, 7343–4, 7558, 8307, 8797, 9185, 9412, 9854, 9952, 9957–8, 9966, 9968, 10199, 10285, 10443; Orzechowski S., Wybór pism, Oprac. J. Starnawski, Wr. 1972 s. 265–70, 278–87; Pamiętniki o dawnej Pol. z czasów Zygmunta Augusta, I 205, 208–10, 212, 228–31, II 64, 81–2, 96, 107–8, 158–9, 273; Prawa, przywileje i statuta m. Kr.; Regestra thelonei Vlad.; Skarbiec historii polskiej, Oprac. K. Sienkiewicz, Paryż 1839 I 436; Starowolski, Monumenta Sarmatarum; Szesnastowieczne epitalamia łacińskie w Polsce, Oprac. M. Brożek, J. Niedźwiedź, Kr. 1999; Uchańsciana, II; Źrzódłopisma do dziej. Unii, Cz. 2 oddz. 1; – AGAD: Arch. Skarbu Kor., I, Rachunki Królewskie, nr 171 k. 5, nr 179 k. 3v (druga paginacja), nr 182 k. 5, nr 184 k. 5, nr 191 k. 126–8v, nr 196 k. 17–7v, 117–7v, nr 199 k. 4 (druga paginacja), nr 203 k. 5v, nr 208 k. 7–7v, nr 210 k. 5–5v, nr 219 k. 5–6, Metryka Kor., t. 66 k. 303–4, t. 83 k. 477v–82, t. 86 k. 399–9v, t. 87 k. 76–6v, 190–2, t. 89 k. 364–5, 267–8, t. 90 k. 267–8, t. 91 k. 219–9v, t. 93 k. 200v–1v, t. 95 k. 252–2v, t. 96 k. 116–6v, 358v–9, t. 97 k. 53v–5, 102v–4, t. 99 k. 275–7v, 349–50, t. 100 k. 277–7v, 337v–9v, 343–3v, 363v–4, II, Rachunki sejmowe, nr 23 k. 130v, Zbiór dok. perg., sygn. 6903; Arch. Narod. w Kr., Oddz. na Wawelu: Arch. Gumniskie Sanguszków, Hrabstwo tarnowskie, sygn. 1 s. 1–18, perg. 65, Arch. Sanguszków, Rękopisy, rkp. 986 s. 21, rkp. 988, Teki Arabskie, teka 252 plik 22, Arch. Sławuckie Sanguszków, perg. 227, 229, 241, 252, 259, 272–3, 279, Castr. Crac., t. 70 s. 1188–91, t. 76 s. 625–6, 939, Dok. depozytowe, sygn. 237, Terr. Crac., t. 38 s. 267–8, t. 39 s. 432–4, 724–8, t. 40 s. 751–6, t. 149 s. 2, Terr. Pilzn., t. 5 s. 329, t. 6 s. 376–8; B. Jag.: Przyb. 123/52 k. 45, 46v, 48v, 49v, 50v, 51v, 53v, 54v–6 (obecnie w Muz. Hist. m. Tarnobrzega).
Mariusz Lubczyński