INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY
iPSB
  wyszukiwanie zaawansowane
 
  wyszukiwanie proste
 
Biogram Postaci z tego okresu

François (Jean François) Poncet  

 
 
1714-12-12 - 1804-07-03
Biogram został opublikowany w latach 1982-1983 w XXVII tomie Polskiego Słownika Biograficznego.
 
 
 
Spis treści:
 
 
 
 
 

Poncet Jean François (1714–1804), zegarmistrz, agent polityczny i działacz wolnomularski czynny w Saksonii i Polsce. Ur. 12 XII w Genewie, był synem Samuela (prawdopodobnie pochodzącego z rodziny szlacheckiej w Burgundii) i Marii z domu de Choudens. Ok. r. 1735 przybył do Drezna, gdzie niebawem uzyskał stanowisko nadwornego zegarmistrza elektora saskiego i króla polskiego, Augusta III. W Dreźnie wykonał w r. 1741 zegar na wieżę zamku elektorskiego, wyposażony w mechanizm bicia, a ponadto wypełniał zamówienia dworu i arystokracji na zegary do wnętrz pałacowych i zegarki o biżuteryjnym niemal charakterze. W Warszawie zjawił się najpewniej po wybuchu wojny siedmioletniej, razem z dworem królewskim, w r. 1756, i bawił tam przypuszczalnie do r. 1760. Na zlecenie hetmana w. kor. Jana Klemensa Branickiego wykonał bliżej nie określone prace zegarmistrzowskie za sumę 261 dukatów (o zapłatę należności upominał się w Warszawie 10 III 1757) i dwa zegary, każdy z nich za 20 dukatów, a także zegarek kieszonkowy w kopercie zdobionej emalią za 45 dukatów. We wrześniu 1759 udał się z Warszawy na dwór bpa Adama Stanisława Grabowskiego w Lidzbarku na Warmii i wykonał dlań jakieś prace za znaczne sumy (wymieniane kwoty: 30 132, 10 000 i 252 zł pruskich). Już wcześniej Grabowski korzystał z jego usług: 8 VI 1750 płacił mu za «zegarek złoty» (451 zł pruskich), 29 X 1753 – «za zegarki» (1 740 zł pruskich), 14 XI 1754 – za nieokreślone roboty (4 501, 24 zł pruskich).

P. był czynnym działaczem masonerii, najpóźniej od r. 1759, gdy został jednym z członków reaktywowanej w Warszawie loży «Trzech Braci»; w r. n. w korespondencji z Franciszkiem Giulianim widać wyraźne wskazówki, świadczące o masońskich powiązaniach P-a i Giulianiego. Ten ostatni trudnił się sprzedawaniem w Konstantynopolu wyrobów jubilerskich i zegarmistrzowskich P-a; w r. 1760 sprzedał za 800 piastrów zegar wahadłowy, a w r. 1764 był winien P-owi 431 dukatów za towary (w tym zegar porcelanowy) i 300 écus, które pożyczył od P-a. W r. 1760 P. mianowany został tajnym radcą i zarządcą «Grünes Gewölbe».

Po śmierci Augusta III i elektora Fryderyka Chrystiana P. dzielił prawdopodobnie swój czas między Drezno a Warszawę, skoro w Dreźnie stał się jednym z najbardziej zaufanych powierników i sekretarzem elektorowej-wdowy Marii Antonii, a w Warszawie w r. 1767 w loży «Cnotliwy Sarmata» zastępował czasami nieobecnego wielkiego mistrza Alojzego Fryderyka Brühla. W latach następnych P. pełnił różne funkcje w masonerii: w r. 1769 był w loży «Trzech Braci» namiestnikiem; w tym samym roku W. Wilkoszewski wymienia C. Samuela Ponceta jako rachmistrza-budowniczego loży francuskiej «Jedność», należącej do loży «Cnotliwy Sarmata»; może jednak ta wzmianka dotyczy któregoś z synów P-a, np. Chrystiana. Nie wiadomo też, czy to P., czy jego syn był w r. 1785 archiwistą, a w r. 1788 dozorcą loży «Cnotliwy Sarmata». W r. 1768 P. wyjeżdżał do Drezna jako przedstawiciel konfederatów, «nie wiadomo, radomskich czy barskich…, Warszawę zostawił synowi» (Konopczyński), a sam, w Dreźnie, wszedł wraz z Alojzym Fryderykiem Brühlem, Janem Jerzym kawalerem de Saxe i in. do «kabały» elektorowej-wdowy Marii Antonii, współpracując z nimi nad zbliżeniem Saksonii, Francji i Austrii. Od jesieni 1768 zbliżył się doń bawiący w Dreźnie Jan Poniński; wspólnie dopuścili do «sekretu» elektorowej królewicza Karola, byłego księcia Kurlandii, wspólnie też odwiedzali konfederatów w Cieszynie w styczniu 1769. Od marca 1769 występował P. jako kierownik «sekretu» elektorowej; dowiadywał się o liczebność i stan wojsk konfederackich, upominał się o przysłanie pełnomocnika konfederatów Michała Wielhorskiego. Wpływał na decyzje elektorowej, chcąc skłonić elektora do przyjęcia zaproszenia na tron polski, a później, w imieniu dworu saskiego, ponaglał bpa Adama Krasińskiego o przyspieszenie ogłoszenia detronizacji Stanisława Augusta.

P. starał się o pożyczki pieniężne dla konfederatów, w marcu 1769 firmował zapomogę pieniężną i dostawę broni dla Teodora Wessla. W sprawach finansowych podróżował do Lipska, usiłował poprzeć zabiegi konfederatów we Francji, utrzymywał korespondencję z królewiczem Karolem, z Ponińskim, z bpem Krasińskim i in. Jesienią 1769 kółko P-a ożywiło działalność, skłaniając się raczej ku popieraniu Wessla, a eliminując pomoc dla bpa Krasińskiego. Do grona najbliższych współpracowników weszli obok Ponińskiego Jan Turno i A. F. Brühl z żoną Marianną, jako pełnomocniczką ojca (woj. kijowskiego Franciszka Salezego Potockiego). Zamiarem tego ugrupowania było związanie elektora z Francją, wysłanie kawalera de Saxe jako ambasadora do Paryża, a w Polsce wpływanie na konfederatów przez zaufanego Wessla – Franciszka Wielopolskiego. Ani program, ani działalność nie rozwinęły się wobec niechęci K. Sackena, saskiego pierwszego ministra, a potem wobec kompromitacji Ponińskiego, który właśnie P-owi zawdzięczał uwolnienie z aresztu za «długi honorowe».

P. przyjmował w Dreźnie i gościł w swoim domu wysłanników konfederacji; m. in. mieszkała w jego domu od pocz. 1771 r. Genowefa Brzostowska, bawił poseł francuski na dworze saskim baron Zuckmantel i przejeżdżający przez Drezno Karol Heyking, a na wezwanie P-a zjawił się Wessel, by neutralizować działalność bpa Krasińskiego (sierpień 1769) i Brzostowskiej. W r. 1771 P. prowadził częste rozmowy z przedstawicielem konfederatów w Dreźnie, Franciszkiem Rostworowskim, i z Brzostowską, której udało się pozyskać większe zaufanie elektorowej niż to, jakim cieszył się P. Ułatwiał konfederatom zdobycie porcelany dla wezyra, wyjeżdżał do Paryża, by zorientować się w nowej sytuacji w gabinecie francuskim, a 15 III 1771 ułożył dla Marii Antonii exposé, w którym zrzekała się pośrednictwa między synem a Polską. W r. 1772, podobnie jak elektorowa, wycofał się z działalności. Jeszcze w czasie sejmu 1773–5 r. zagrożony był szantażem Wessla, który chciał zdobyć pieniądze, grożąc wydaniem korespondencji elektorowej i P-a z czasów konfederacji barskiej; w końcu 1775 r. Wessel oddał listy (zatrzymał kopie), widocznie utargowawszy jakąś rekompensatę.

P. zaangażował się w działalność konfederacką m. in. z powodu, jak sam pisał, gorliwości republikańskiej i oddaniu sprawie wolności (list do bpa Krasińskiego z 20 XI 1769, B. Czart.: rkp. 944). Wg Władysława Konopczyńskiego P. był jednym z publicystów barskich, autorem Uwag nad stanem Polski (z kwietnia 1769, B. Czart.: rkp. 944). W r. 1782 nobilitował P-a cesarz Józef II, nadając mu dobra ziemskie na terenie Galicji. Po upadku Polski P. bez reszty poświęcił się alchemii i stracił swój majątek na poszukiwania kamienia filozoficznego. Z warszawskich prac P-a znany jest tylko zegarek z repetierem w złotej kopercie z niebieską emalią, ze wskazówkami ze srebra wysadzanymi diamentami, sygnowany: «J. F. Poncet a Varsovie» (w kolekcji Luigi Pippa w Mediolanie), natomiast prace z drezdeńskiego okresu reprezentowane są licznie w zbiorach prywatnych za granicą i w zbiorach muzealnych, m. in. w Staatlicher Mathematisch-Physikalischer Salon w Dreźnie, w Museum für Kunsthandwerk w Schloss Pillnitz w Dreźnie, w Stadttisches Museum w Schloss Moritzburg w Zeitz, w Maximilian Museum w Augsburgu i w Württembergisches Landes-Museum w Stuttgarcie. W Muzeum Okręgowym w Białymstoku jest jego roboty zegar kaflowy o szkatule sześciobocznej z brązu złoconego. P. zmarł 3 VII 1804 w Loschwitz pod Dreznem.

P. miał liczną rodzinę, lecz znany jest tylko jego syn Chrystian, który wspólnie z ojcem prowadził warsztat jubilerski w Warszawie. Trzej synowie P-a byli saskimi oficerami. Nie wiadomo, czy dziećmi czy krewnymi byli Jan Karol Poncet, zarządca w dobrach Adama i Genowefy Brzostowskich na Litwie w l. 1780–2, i Franciszka Poncetówna, która poślubiła Józefa Fontanę (zob.).

 

Thieme–Becker, Lexikon d. Künstler; Gritzner M., Standes-Erhebungen und Gnaden-Acte Deutscher Landesfürsten während der letzten drei Jahrhunderte, Görlitz 1881; Małachowski-Łempicki, Wykaz pol. lóż wolnomularskich; Balet L., Führer durch die Uhrensammlung Kgl. Württembergisches Landes-Gewerbemuseum, Stuttgart 1913 s. 91, 92; Frauberger H., N. R. Fränkel’s Uhrensammlung Frankfurt a. M., Düsseldorf 1913 s. 33, 54; Grötzsch H., Karpiński J., Dresden. Mathematisch-Physikalischer Salon, Leipzig 1978 s. 31; Katalog wystawy zabytków starożytnych we Lwowie, Lw. 1894 s. 113; Kunsthandwerk des 18. Jahrhunderts, Museum für Kunsthandwerk Dresden, Dresden [ok. 1968] s. 52; – Abeler J., Meister der Uhrmacherkunst, Neuss 1977; Baillie G. H., Watchmakers and Clockmakers of the World, Wyd. 2., London 1947; Hass L., Sekta farmazonii warszawskiej, W. 1980; Konopczyński W., Kiedy nami rządziły kobiety, Londyn 1960 s. 64–9; tenże, Konfederacja barska, W. 1936–8; Kordek K., Mecenat artystyczny bpa Adama Stanisława Grabowskiego, „Roczn. Olsztyński” T. 11: 1975 s. 165, 169, 170, 172; Löffler F., Das alte Dresden, Dresden 1956 s. 350 (jako Anton Poncet); Lübke A., Die Uhr von der Sonnenuhr zur Atomuhr, Düsseldorf 1958 s. 288; Pippa L., Orlogi nel tempo da una raccolta, Milano 1966 s. 152; Pułaski K., Szkice i poszukiwania historyczne, Lw. 1909 IV; Rostworowski E., La Suisse et la Pologne au XVIII siècle, w: Echanges entre la Pologne et la Suisse du XIV au XIX siècle, Genève 1964; Smoleński W., Mieszczaństwo warszawskie w końcu w. XVIII, Wyd. 2., W. 1976; tenże, Przewrót umysłowy w Polsce wieku XVIII, W. 1949; Szczygielski W., Konfederacja barska w Wielkopolsce 1768–1770, W. 1970; Załęski S., O masonii w Polsce 1742–1822, Kr. 1889; Wilkoszewski W., Rys historyczno-chronologiczny Towarzystwa Wolnego Mularstwa w Polsce, Londyn 1968; – Heyking K., Wspomnienia z ostatnich lat Polski i Kurlandii, w: Polska Stanisławowska w oczach cudzoziemców, W. 1963; – „Roczn. Warsz.” T. 12: 1974 s. 322; – Katalog Tek Glinki, Cz. I: Katalog osobowy, Oprac. T. Zielińska, Bibl. Muzealnictwa i Ochrony Zabytków, W. 1969 (mszp. powielany); – AGAD: Arch. Roskie, P. XV/82 (listy P-a do J. K. Branickiego); B. Czart.: rkp. 623, 941, 942, 944, 947, 3470; B. PAN w Kr.: rkp. 4392, 4413, 4414, 4438, 4440.

Działalność polityczną i masońską oprac. Maria Czeppe

Działalność zegarmistrzowską oprac. Zuzanna Prószyńska

 

 

Powyższy tekst różni się w pewnych szczegółach od biogramu opublikowanego pierwotnie w Polskim Słowniku Biograficznym. Jest to wersja zaktualizowana, uwzględniająca opublikowane w późniejszych tomach PSB poprawki i uzupełnienia.    

 

 
 
 
Za treści publikowane na forum Wydawca serwisu nie ponosi odpowiedzialności i są one wyłącznie opiniami osób, które je zamieszczają. Wydawca udostępnia przystępny mechanizm zgłaszania nadużyć i w przypadku takiego zgłoszenia Wydawca będzie reagował niezwłocznie. Aby zgłosić post naruszający prawo lub standardy współżycia społecznego wystarczy kliknąć ikonę flagi, która znajduje się po prawej stronie każdego wpisu.

Media

 
 
     
Mecenas
 
Uzywamy plików cookies, aby ułatwić Ci korzystanie z naszego serwisu oraz do celów statystycznych. Jeśli nie blokujesz tych plików, to zgadzasz się na ich użycie oraz zapisanie w pamięci urządzenia. Pamiętaj, że możesz samodzielnie zarządzać cookies, zmieniając ustawienia przeglądarki.
Informację o realizacji Rozporządzenia o Ochronie Danych Osobowych (RODO) przez FINA znajdziesz tutaj.