Taube (Thaube, Tauben) von Jerzy h. własnego (ok. 1640 – w lub po 1701), generał major, generał prowiantmagister wojska koronnego.
Pochodził ze szlachty wywodzącej się z Westfalii, osiadłej w XIII w. m.in. na Pomorzu, a następnie w Prusach Książęcych. Prawdopodobnie jego krewnym był nieznany z imienia kapitan Taube, do r. 1650 pełniący służbę w regimencie dragońskim kanclerza kor. Jerzego Ossolińskiego. T. zapewne posiadał część (lub części) wsi Tymawa (Thiemau, Timau, obecnie Wielka Tymawa) w Prusach Książęcych.
W czasie «potopu» szwedzkiego, prawdopodobnie w r. 1659, po zdobyciu Grudziądza (29 VIII t.r.) przez zgrupowanie hetmana polnego kor. Jerzego Lubomirskiego, T. zaciągnął się do jego regimentu piechoty pod komendą Mikołaja Konstantego Gizy. W l. 1663–6 był porucznikiem i kapitanem w tym regimencie (od r. 1666 szefostwa woj. wileńskiego Michała Kazimierza Radziwiłła). Uczestniczył w walkach z wojskami szwedzkimi w Prusach w r. 1659, z siłami rosyjskimi, kozackimi i tatarskimi na Ukrainie w r. 1660 oraz w kampanii zadnieprzańskiej w l. 1663–4. Na polecenie woj. kijowskiego Stefana Czarnieckiego przeprowadził w październiku 1664 pomiary terenu w celu wykonania planu obozu wojskowego pod Stawiszczami; rysunek T-go rytował Jan Bensheimer. T. wziął udział w kampaniach: podhajeckiej w r. 1667 i ukraińskiej w r. 1671. Za zasługi wojenne otrzymał na sejmie pacyfikacyjnym 1673 r., z rekomendacji hetmana w. kor. Jana Sobieskiego, indygenat i h. własny. Nominowany w 2. kwartale 1673 na podpułkownika regimentu piechoty woj. kijowskiego Andrzeja Potockiego, dowodził tą jednostką do 1. kwartału 1679. Błędna jest informacja (J. Woliński) o awansie T-go na podpułkownika w regimencie piechoty woj. podlaskiego Wacława Leszczyńskiego w r. 1674.
Latem 1673 regiment T-go stacjonował w Stanisławowie. Podczas kampanii chocimskiej t.r. T. sprawował funkcję gen. prowiantmagistra i z podległymi mu oficerami organizował transporty żywności dla polskich załóg na prawobrzeżnej Ukrainie. Zapewne uczestniczył ze swoim regimentem w bitwie pod Chocimiem (10–11 XI); regiment na skraju lewego skrzydła wojsk kor. torował drogę kawalerii w natarciu na tureckie umocnienia bramy jaskiej. W trakcie bezkrólewia po śmierci Michała Korybuta Wiśniowieckiego, po sejmie konwokacyjnym 1674 r., hetman Sobieski wysłał regiment T-go ze Stanisławowa na załogę do Krakowa; regiment stacjonował tam do maja t.r., a T. z podkomendnymi kwaterował na Wawelu. W kampanii na Podolu i Bracławszczyźnie w l. 1674–5 ponownie zajmował się T. aprowizacją polskich załóg na prawobrzeżnej Ukrainie, m.in. w listopadzie 1674 otrzymał od króla Jana III 500 dukatów na uzupełnienie zaopatrzenia w regimentach piechoty i dragonii. Podczas kampanii letniej w r.n. regiment piechoty T-go w lipcu i sierpniu zwalczał z powodzeniem czambuły tatarskie oraz uczestniczył w zwycięskim starciu pod Kałuszem. W czasie sejmu koronacyjnego Jana III 1676 r. przedstawił T. wywód szlachectwa i złożył przysięgę wierności, wydano mu więc przywilej indygenatu, przyznanego na sejmie 1673 r. Zapewne w marcu 1676 zawarł z królem pisemną umowę na założenie i nadzorowanie we Lwowie (na okres półtora roku) centralnego magazynu prowiantowego z zapasami żywności dla wojsk komputowych i pogranicznych garnizonów. W kwietniu 1676 dostał ze skarbu kor. jedynie zaliczki na żołd dla podwładnych. Podczas kampanii żórawińskiej t.r. zorganizował magazyn oraz opłacał konwoje żywności, kierowane do garnizonów (rozliczenia z l. 1677–8 wykazały wydatki w wysokości 122949 zł). W czasie tej kampanii bronił Stanisławowa (12–18 IX 1676) przed wojskami tureckimi i tatarskimi, uczestniczył też w starciu pod Wojniłowem (24 IX t.r.) i walkach pod Żórawnem (25 IX – 14 X). W l. 1676–7 był równocześnie rotmistrzem niewielkiej komputowej chorągwi dragońskiej, która wspomagała jego działalność kwatermistrzowską. Na polecenie hetmana polnego kor. Stanisława Jana Jabłonowskiego przyjechał pod koniec listopada 1677 ze Lwowa pod Trembowlę, by uspokoić bunt w obozie jazdy kor.; dzięki jego mediacji udało się złagodzić nastroje żołnierzy. W czerwcu i lipcu 1678 współpracował z oficerami polskiej jazdy, którzy organizowali ewakuację załóg wojskowych z twierdz ukraińskich (Bar, Kalnik, Międzybóż i Niemirów), przekazanych Turkom na mocy układu pokojowego z kwietnia t.r.
W listopadzie 1678, w kole wojskowym pod Trembowlą, T. został wybrany do grona posłów armii kor. na sejm grodzieński 1678/9 r.; podczas audiencji w izbie poselskiej w Grodnie 20 I 1679 delegaci przedstawili postulaty wojska. W maju 1683 otrzymał nominację na podpułkownika i dowódcę regimentu dragońskiego hetmana w. kor. Jabłonowskiego (dowództwo to utrzymał do końca r. 1689). W trakcie przygotowań do kampanii w r. 1683 modernizował na polecenie króla fortyfikacje miejskie i zamkowe Krakowa (podczas sejmu 1685 r. otrzymał za to specjalną gratyfikację 1 tys. zł). W r. 1683 wziął udział w kampanii wiedeńskiej; w bitwie pod Wiedniem 12 IX t.r. jego regiment operujący na skraju prawego skrzydła zgrupowania Jabłonowskiego współdziałał z chorągwiami jazdy i zepchnął ordę tatarską za rzekę Wiedenkę. W październiku regiment T-go poniósł jednak znaczne straty w obu bitwach pod Parkanami. T. uczestniczył w wyprawach mołdawskich w l. 1684 i 1685. Podczas kampanii w Mołdawii w r. 1686, wspólnie z rtm. Michałem Florianem Rzewuskim, dowodził strażą przednią jazdy i dragonii (4–5 tys. ludzi z sześcioma działami polowymi), która 24 VIII t.r. stoczyła zwycięską potyczkę z czambułami tatarskimi nad rzeczką Łopuszną. Na początku lipca 1687 hetman Jabłonowski mianował T-go i porucznika jazdy Zygmunta Zbierzchowskiego dowódcami zgrupowania jazdy i dragonii, które zostało wysłane pod Kamieniec Podolski z zadaniem zniszczenia zasiewów zboża pod twierdzą i dostarczania informacji o siłach i ruchach sił tureckich i tatarskich. Podczas potyczek z Tatarami w sierpniu 1688 w okolicach Kamieńca T. został ciężko ranny w nogę; w dalszych walkach na Podolu t.r. i w r. 1689 nie uczestniczył. W 1. kwartale 1690 otrzymał szefostwo frejkompanii dragońskiej (ok. 40 do 60 żołnierzy), przekształconej pod koniec t.r. w niewielki regiment (150 porcji), który w r. 1691 wziął udział w kampanii mołdawskiej. Latem t.r. przed sądem wojskowym we Lwowie był świadkiem w sprawie poranienia porucznika jego regimentu Andrzeja Karwosieckiego przez towarzyszy kilku chorągwi jazdy. Już jako gen. major (awansował być może jeszcze w trakcie kampanii w r. 1691) zrezygnował w marcu 1692 z szefostwa regimentu. Po śmierci Jana III odszedł w r. 1696 lub r.n. z armii kor. W opinii współczesnych był «doświadczonym nie tylko żołnierzem, ale in ministerio prowiantów dobrym gospodarzem» (J. Gniński).
T. osiadł w Tymawie i scalił części tej wsi w jeden majątek ziemski. Otrzymał tam 4 III 1701 od króla pruskiego Fryderyka I przywilej na młyn. Zmarł w lub po r. 1701. Jego potomkiem był zapewne Jakub Ernest Taube, który w r. 1734 sprzedał majątek w Tymawie.
Album armorum nobilium Regni Poloniae XV –XVIII saec., L. 2001 s. 401; Baltisches Wappenbuch, Stockholm 1882 s. 92; Deutschbaltisches Biographisches Lexikon 1710–1960, Köln–Wien 1970 s. 785; Krzepela J., Rody ziem pruskich, Kr. 1927 s. 103; Łoza, Rodziny pol.; Mater. do biogr., geneal. i herald. pol., V; Niesiecki; Słown. geogr. (Tymawa Wielka); Wagner M., Słownik biograficzny oficerów polskich drugiej połowy XVII w., Oświęcim 2014 II; – Chowaniec C., Wyprawa Sobieskiego do Mołdawii w 1686 r., Oświęcim 2015 s. 62–3; Froelich K., Geschichte der Graudenzer Kreises, Königsberg 1868 I 330–4; Gdańsk dla Rzeczypospolitej w służbie króla i kościoła, W. 2004 s. 98; Górski K., Historia artylerii polskiej, W. 1902 s. 116; Hundert Z., Pozycja Jana III w wojsku koronnym w latach 1674–1683…, w: Król Jan III Sobieski i Rzeczpospolita w latach 1674–1683, Red. D. Milewski, W. 2016; Kołodziej R., Sejm Rzeczypospolitej za panowania Jana III Sobieskiego, P. 2014; Korzon T., Dola i niedola Jana Sobieskiego 1629–1674, Kr. 1898 III 475 (T. jako komendant Krakowa w r. 1673); Kukiel M., Skład narodowy i społeczny wojsk koronnych za Sobieskiego, w: Studia historyczne ku czci Stanisława Kutrzeby, Kr. 1938 II 438; Majewski W., Najazd Tatarów w lutym 1695 r., „Studia i Mater. do Hist. Wojsk.” T. 9: 1963 s. 137; Orłowski D., Chocim 1673, W. 2007 s. 115; Smolarek P., Kampania mołdawska Jana III roku 1691, Oświęcim 2015 s. 95; Talbierska J., Grafika – artyści, odbiorcy, tematy, w: Aurea Porta Rzeczypospolitej (Eseje), Gd. 1997 I 202; Wagner M., Armia koronna w latach 1677–1678, w: Król Jan III Sobieski i Rzeczpospolita w latach 1674–1683, Red. D. Milewski, W. 2016; tenże, Kadra oficerska armii koronnej w drugiej połowie XVII w., Tor. 1995 s. 179–81, 183; tenże, Korpus oficerski wojska polskiego w drugiej połowie XVII w., Oświęcim 2015; tenże, Nobilitacje i indygenaty z rekomendacji hetmana Jana Sobieskiego w latach 1672–1673, w: Studia Historyczno-Wojskowe. Armia i społeczeństwo, Red. T. Ciesielski, Zabrze 2009 III 146–7; tenże, Stanisław Jabłonowski (1634–1702). Polityk i dowódca, Siedlce 1997 I 152, II 13, 140; tenże, Wojna polsko-turecka w latach 1672–1676, Zabrze 2009 I; tenże, Zapomniany bohater bitwy wiedeńskiej. Zygmunt Zbierzchowski (około 1630 – 1691) – porucznik husarski, w: Do szarży marsz, marsz… Studia z dziejów kawalerii, Red. A. Smoliński, Tor. 2013 IV 72–3; Wimmer J., Wiedeń 1683. Dzieje kampanii i bitwy, W. 1983; – Akta sejmikowe woj. krak., V 148 (jako Tanby); Gniński J., Relacja na sejm koronacyjny 1676 r. o pierwszym dwuleciu rządów Jana III, Wyd. J. Woliński, „Przegl. Hist.-Wojsk.” T. 10: 1938 s. 128; Listy Jana III do królowej Marii Kazimiery pisane w ciągu wyprawy pod Wiedeń, Wyd. E. Raczyński, W. 1824 s. 232; Vol. leg., V 130, 405; Wagner M., Źródła do dziejów wojny polsko-tureckiej w latach 1683–1699, Oświęcim 2016 s. 119; Wimmer, Materiały do zagadnienia organizacji armii, VII cz. 2 s. 428, 434, IX cz. 1 s. 272; Woliński J., Materiały do dziejów wojny polsko-tureckiej 1672–1676, „Studia i Mater. do Hist. Wojsk.” T. 13: 1967 cz. 1 s. 221, 262, T. 16: 1970 cz. 2 s. 259; – AGAD: Metryka Kor., nr 170 k. 353v–4, Arch. Skarbu Kor., Dz. II nr 63a k. 16, nr 64 k. 116–20v, nr 68 k. 30v, Dz. III nr 5 k. 779, Arch. Radziwiłłów, Dz. V nr 1615g6, Dz. VII p. 21 nr 224, Arch. Zamoyskich, nr 1282 s. 446–7, nr 1660 t. I s. 292–5, nr 2803 s. 1–51, nr 3112 k. 247v, Arch. Publ. Potockich, nr 44 s. 15, 25, nr 163a t. 19 s. 106; Arch. Narod. w Kr.: Zbiór Rusieckich, nr 120 k. 145; B. Czart.: rkp. 411 s. 23, rkp. 422 s. 160, rkp. 1081 s. 61–3, rkp. 2562 s. 1–8, rkp. 2679, 2699; B. Narod.: rkp. 3094 k. 5v, rkp. 6639 k. 548–51; B. Ossol.: rkp. 250 k. 172, rkp. 3001 k. 103–7v, 133–5; L’vivs’ka naukova biblioteka im. V. Stefanyka we Lw.: F. 5 op. 2 nr 60.
Marek Wagner