Świrski Jerzy Włodzimierz (1882—1959), wiceadmirał, szef Kierownictwa Marynarki Wojennej RP.

Ur. 5 IV w Kaliszu, był synem Włodzimierza (1847—1892), rotmistrza kawalerii armii rosyjskiej, dowódcy 2. Szwadronu 15. Aleksandryjskiego Pułku Dragonów stacjonującego w Kaliszu, i Celiny z Wasiłowskich (ur. 1854), bratem Małgorzaty (1878—1969), 1. v. Kucharskiej, 2. v. Łyszkowskiej, siostrzeńcem Marii Konopnickiej (zob.).

Od r. 1891 uczęszczał Ś. do szkoły realnej w Warszawie. Od r. 1893 był słuchaczem Korpusu Kadetów w Moskwie i po jego ukończeniu wstąpił w r. 1899 do Morskiego Korpusu Kadetów w Petersburgu. Naukę w Korpusie ukończył 6 V 1902 z drugą lokatą i awansował na miczmana. Skierowany do Floty Bałtyckiej, służył na lekkim krążowniku «Askold» jako oficer wachtowy i młodszy nawigator. Od października 1903 przebywał na urlopie zdrowotnym, a po powrocie do służby w lipcu 1905 otrzymał przydział do Floty Czarnomorskiej, gdzie służył najczęściej jako oficer nawigacyjny, m.in. na krążowniku «Pamiat Mierkurija», lekkim krążowniku «Kaguł» i pancerniku «Jewstafij», awansując 6 XII t.r. na lejtnanta i 23 III 1912 na starszego lejtnanta. Od września 1911 był oficerem nawigacyjnym w dowództwie dywizjonu torpedowców, a od lipca 1912 brygady pancerników na Morzu Czarnym. W kwietniu 1914 objął stanowisko zastępcy attaché morskiego ambasady rosyjskiej w Atenach, ale już 17 VII t.r. został głównym oficerem nawigacyjnym w sztabie Dowództwa Floty Czarnomorskiej. Po wybuchu pierwszej wojny światowej walczył z flotą niemiecko-turecką; 6 XII awansował na kapitana II rangi, a 28 VII (lub 7 X) 1917 na kapitana I rangi.

Po powstaniu Państwa Ukraińskiego hetmana Pawły Skoropadskiego Ś. wstąpił do organizującej się floty ukraińskiej i od 3 VI 1918 był szefem Głównego Sztabu Morskiego w Min. Marynarki. Na czele delegacji ukraińskiej prowadził w sierpniu t.r. w Berlinie rozmowy o przekazaniu Ukrainie niemieckich okrętów i statków handlowych. Dn. 13 XI (lub 17 XII) podał się do dymisji i podjął współpracę z Komitetem Naczelnym i Dowództwem Wojsk Polskich na Wschodzie w Odessie. Objął kierownictwo tworzącej się tam Ligi Odrodzenia Marynarki Polskiej oraz opracował memoriał o dostępie Polski do morza i koniecznym udziale polskiego specjalisty ds. morskich na konferencji pokojowej w Paryżu. Wezwany przez gen. Józefa Hallera, przez Turcję dotarł 22 III 1919 do Paryża, gdzie został ekspertem ds. morskich Sekcji Wojskowej Komitetu Narodowego Polskiego. Zrezygnował jednak z tego stanowiska i 11 IV t.r. przyjechał do Warszawy, gdzie 14 IV został szefem sekcji organizacyjnej Dep. dla Spraw Morskich (DSM) MSWojsk. Po formalnym przyjęciu 20 V do WP w stopniu pułkownika marynarki (zatwierdzony 30 I 1921) objął 10 VII 1919 stanowisko zastępcy szefa DSM kontradmirała Kazimierza Porębskiego (obowiązki te pełnił faktycznie od kwietnia t.r.). Brał udział w posiedzeniach Rady Wojennej i przewodniczył komisji ds. umundurowania Marynarki Wojennej. Dn. 23 IV 1920 został mianowany dowódcą Wybrzeża Morskiego z siedzibą w Pucku, ale w krytycznym okresie wojny polsko-sowieckiej zastępował w Warszawie od 6 do 27 VIII t.r. szefa DSM Porębskiego, który podczas bitwy warszawskiej dowodził odcinkiem obronnym Zegrze—Dębe; awansował na komandora (ze starszeństwem z 20 IV 1920). W r. 1921 wszedł w skład Komisji (Komitetu?) Budowy Portu Wojennego w Gdyni. W ramach nowej struktury organizacyjnej i powstałego w miejsce DSM 1 I 1922 Kierownictwa Marynarki Wojennej został tego dnia mianowany dowódcą Floty, z siedzibą w Pucku. Zweryfikowany 3 V 1922 w stopniu komandora (ze starszeństwem z 1 VI 1919) dążył do przyspieszenia budowy gdyńskiego portu wojennego i w tym celu przeniósł 8 VIII 1924 do Gdyni siedzibę Dowództwa Floty. Skonfliktowany z szefem Kierownictwa Marynarki Wojennej, wiceadmirałem Porębskim, skierował 16 IV 1925 do MSWojsk. krytyczny wobec jego działań memoriał Główne wytyczne dla sanacji Marynarki Wojennej.

Po zdymisjonowaniu Porębskiego Ś. objął 19 V 1925 stanowisko szefa Kierownictwa Marynarki Wojennej; skoncentrował się na rozbudowie floty wojennej, wyszkoleniu personelu, zwiększeniu autonomii Marynarki Wojennej w ramach MSWojsk. oraz współpracy z francuską misją morską w zakresie szkolenia i zaopatrzenia. Mimo trudności budżetowych państwa, m.in. dzięki przychylności ministra spraw wojskowych gen. Władysława Sikorskiego, zdołał sfinalizować zakup we Francji nowych okrętów wojennych i 2 IV 1926 osobiście podpisał umowy na budowę dwóch kontrtorpedowców («Burza» i «Wicher») oraz 1 XII t.r. na budowę trzech okrętów podwodnych («Ryś», «Wilk» i «Żbik»). Dzięki jego staraniom polska flota wzbogaciła się do r. 1939 także o kontrtorpedowce «Grom» i «Błyskawica», okręty podwodne «Orzeł» i «Sęp», wielozadaniowy okręt «Gryf» oraz sześć trałowców. Ś. zredukował korpus oficerski, usuwając ze służby oficerów starszych wiekiem oraz tych, którzy nie osiągnęli pozytywnych ocen w służbie. Nadzorując kształcenie w Szkole Podchorążych Marynarki Wojennej w Toruniu, proponował i zatwierdzał zmiany w programach, ingerował w dobór podręczników, wnosił uwagi do opracowywanych skryptów. Tworzył system doskonalący oficerów przez rozmaite kursy, m.in. dla oficerów broni podwodnych, nawigacji i artylerii morskiej. Poparł powstanie w r. 1928 pisma Marynarki Wojennej, „Przegląd Morski”, w którym sam zamieszczał artykuły wstępne. W r. 1930 wszedł w skład Rady Głównej Ligi Morskiej i Kolonialnej. Awansował w tym czasie na kontradmirała (ze starszeństwem z 1 I 1931). Z powodu choroby płuc leczył się w kraju oraz m.in. w Nicei. Wobec wzrastającego zagrożenia ze strony Niemiec kładł nacisk na obronę wybrzeża, wzmacniając artylerię nadbrzeżną i przeciwlotniczą, a wiosną 1939 opracowując z Min. Przemysłu i Handlu plan ewakuacji floty handlowej. W dn. 23—30 V t.r. uczestniczył w Warszawie w polsko-brytyjskiej konferencji sztabowej, na której ustalono, że na wypadek wojny porty brytyjskie będą bazami dla floty polskiej, a trzy polskie kontrtorpedowce zostaną odesłane do Wielkiej Brytanii jeszcze przed rozpoczęciem działań (nastąpiło to 30 VIII).

Wybuch drugiej wojny światowej zastał Ś-ego w Warszawie. Utrzymując drogą radiową kontakt z dowódcą Obszaru Nadmorskiego kontradmirałem Józefem Unrugiem (podległym bezpośrednio Naczelnemu Wodzowi, marsz. Edwardowi RydzowiŚmigłemu), zarządził 5 IX 1939 ewakuację personelu Kierownictwa Marynarki Wojennej do Pińska. Tam 12 IX t.r. skierował grupę z kontradmirałem Ksawerym Czernickim do Brodów, a sam z szefem sztabu kontradmirałem Karolem Korytowskim i częścią oficerów dołączył do Kwatery Głównej Naczelnego Wodza w Kołomyi. Nocą z 17 na 18 IX przekroczył w Kutach granicę polsko-rumuńską i przez Bukareszt, Modenę i Mediolan dotarł 6 X do Paryża. Po przedstawieniu 7 X premierowi, gen. Sikorskiemu, stanu Marynarki Wojennej i zasad jej przyszłej organizacji, został powołany 11 X na szefa jej Kierownictwa. W dn. 14—20 XI towarzyszył premierowi Sikorskiemu i ministrowi spraw zagranicznych Augustowi Zaleskiemu podczas wizyty w Londynie i był obecny 18 XI przy podpisaniu polsko-brytyjskiej umowy morskiej, stanowiącej podstawę prawną działalności Polskiej Marynarki Wojennej w Wielkiej Brytanii. Doprowadził do powstania 23 XI ośrodka szkoleniowego i zapasowego dla polskich okrętów na ORP «Gdynia», a także wyłączenia 1 XII Marynarki Wojennej z kompetencji MSWojsk. i podporządkowana jej bezpośrednio Naczelnemu Wodzowi gen. Sikorskiemu. Powtórnie przebywał w Londynie podczas podpisywania 3 XII dodatkowego tajnego protokołu do umowy z 18 XI 1939, a 29 XII t.r. przeniósł się tam na stałe. Ciesząc się pełnym zaufaniem gen. Sikorskiego oraz uzyskawszy poparcie Admiralicji brytyjskiej, zajął się stworzeniem podstaw rozwoju marynarki wojennej walczącej u boku floty brytyjskiej. Przeorganizował 1 I 1940 Kierownictwo Marynarki Wojennej, tworząc cztery samodzielne referaty: organizacyjno-wyszkoleniowy, personalny, budżetowo-rachunkowy i marynarki handlowej oraz techniczny i uzbrojenia. Dowódcy polskich okrętów podlegali mu administracyjnie, natomiast operacyjnie podporządkowani byli Admiralicji brytyjskiej. Dn. 5 II t.r. otrzymał od gen. Sikorskiego uprawnienia zwierzchnika sądowo-karnego w zakresie sądów polowych, a 9 V zwierzchnika sądowo-karnego w utworzonym Morskim Sądzie Wojennym. Wiosną 1940 wystarał się o dzierżawę od brytyjskiej Admiralicji kilku okrętów wojennych. Podczas kampanii francuskiej t.r. wspólnie z szefem Polskiej Misji Wojskowej w Londynie płk. Leonem Mitkiewiczem zabiegał skutecznie w brytyjskiej Admiralicji o ewakuację do Wielkiej Brytanii Prezydenta RP Władysława Raczkiewicza i Rządu RP. Wcielił do polskiej floty wydzierżawione od marynarki brytyjskiej m.in. niszczyciele: «Garland» oraz pod polskimi nazwami «Piorun» i «Orkan», niszczyciele eskortowe: «Krakowiak», «Kujawiak» i «Ślązak», okręty podwodne «Sokół» i «Dzik» oraz krążownik «Dragon». Dn. 19 I 1941 awansował na wiceadmirała. Wobec podwładnych bardzo oficjalny, oschły, surowy i nie zawsze sprawiedliwy, doprowadzał do konfliktów, na których tle doszło 19 VII t.r. do samobójstwa kmdr. ppor. Bogusława Krawczyka, dowódcy ORP «Wilk». T.r. skonfliktował się też z gen. Sikorskim, ale podjęta przez Naczelnego Wodza próba odwołania go została zatrzymana prawdopodobnie dzięki interwencji brytyjskiej Admiralicji. Doskonaląc wewnętrzną organizację Kierownictwa Marynarki Wojennej, tworzył nowe referaty, m.in. w styczniu 1941 referat informacyjny, a w maju 1943 referat planowania, zajmujący się przygotowaniem powojennej organizacji Marynarki Wojennej. Sam w r. 1943 opracował Rozwój Marynarki Wojennej po wojnie, w którym m.in. postulował szeroki dostęp Polski do morza, od Świnoujścia do Kłajpedy. W czerwcu 1944 po raz ostatni zreorganizował Kierownictwo Marynarki Wojennej Dn. 29 VI t.r. podpisał polsko-brytyjski protokół zmieniający warunki wypożyczenia okrętów i jeszcze t.r. wydzierżawił sześć kutrów torpedowych oraz lekki krążownik «Conrad». Dn. 30 IX został bezpośrednio podporządkowany prezydentowi RP Raczkiewiczowi.

Po zakończeniu wojny Ś. wynegocjował przewiezienie z obozów jenieckich do Wielkiej Brytanii personelu Marynarki Wojennej oraz zapewnienie mu opieki materialnej. Razem z generałami: Władysławem Andersem, Stanisławem Kopańskim, Stanisławem Maczkiem, Klemensem Rudnickim, Józefem Wiatrem i Maciejem Iżyckim uczestniczył 15 III 1946 w rozmowach z ministrem spraw zagranicznych Wielkiej Brytanii E. Bevinem o demobilizacji PSZ, a 21 V t.r. z Andersem, Kopańskim i Iżyckim rozmawiał z Bevinem i wyższymi dowódcami brytyjskimi o powstaniu Polskiego Korpusu Przysposobienia i Rozmieszczenia. W piśmie do Admiralicji bezskutecznie protestował przeciw żądaniom brytyjskim z 23 V, by wydać Royal Navy ORP «Błyskawicę», «Burzę» i «Wilka» w celu przekazania ich polskim władzom krajowym. Dn. 30 XI odszedł z czynnej służby; «w uznaniu cennej służby na rzecz sprawy sojuszniczej» rząd brytyjski przyznał mu t.r. jedną z najwyższych otrzymywanych przez Polaków emeryturę w wysokości 1200 funtów rocznie. Ś. pozostał na emigracji i zamieszkał na przedmieściach Londynu w Wembley. Został wiceprezesem Inst. Historycznego im. gen. Sikorskiego w Londynie; z funkcji tej zrezygnował pod koniec r. 1949 ze względu na stan zdrowia. Był członkiem Koła Generałów i Pułkowników, z którego jednak wystąpił w r. 1954, po opowiedzeniu się Koła za instytucjami Egzekutywy Zjednoczenia Narodowego. Był czynny w brytyjskiej loży masońskiej. Zmarł 12 VI 1959, został pochowany na Brompton Cemetery w Londynie. Był odznaczony m.in. Krzyżem Wielkim (Wielką Wstęgą), Krzyżem Oficerskim i Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski, Złotym Krzyżem Zasługi, Krzyżem Niepodległości, Medalem Dziesięciolecia Odzyskanej Niepodległości, Medalem pamiątkowym «Za wojnę 1918—1921», brytyjskim Orderem Łaźni, francuskimi: Legią Honorową II, IV i V kl. oraz Orderem Zasługi Morskiej, rosyjskimi: Orderem św. Stanisława II i III kl. z mieczami, Orderem św. Anny II i III kl. z mieczami, Orderem św. Włodzimierza IV kl. z mieczami, szwedzkim Orderem Miecza I kl., fińskim Orderem Krzyża Wolności, a także międzysojuszniczym Médaille Interalliée.

Ś. był dwukrotnie żonaty; jego pierwsza żona zmarła w grudniu 1905. Po raz drugi ożenił się 17 X 1908 z Marią Wiercińską (zm. 1973). Oba małżeństwa były bezdzietne.

Pośmiertnie ukazały się artykuły Ś-ego: Geneza rozporządzenia Rady Ministrów z dn. 3 kwietnia 1922 o rozdzieleniu spraw Mar. Woj. i handl. oraz o utrzymaniu Kierownictwa Mar. Woj. („Nasze Sygnały” 1963 nr 105), Plany i zamierzenia rozbudowy Marynarki Wojennej w okresie 1920—1936 (tamże 1964 nr 106) oraz Relacja o początkach Marynarki Wojennej („Marynarka Wojenna. Dokumenty i opracowania”, Londyn 1968 s. 38—53).

Tablice pamiątkowe poświęcone Ś-emu znajdują się w kościele p. wezw. św. Michała Archanioła (1983) i na cmentarzu Marynarki Wojennej (1998) na Oksywiu w Gdyni oraz na fasadzie budynku sztabu odeskiego oddz. Morskiej Straży Granicznej przy ul. Primorskiej w Odessie. Jego imieniem nazwano ulicę w Gdańsku oraz rondo w Kaliszu.

Kadry morskie Rzeczypospolitej. Polska Marynarka Wojenna, Cz. 1: Korpus oficerów 1918—1947, Gd. 1966; Kosk, Generalicja, II (fot.); Kryska-Karski—Żurakowski, Generałowie, s. 64; Łoza, Czy wiesz, kto to jest?; Pater W., Admirałowie 1918—2005. Słownik biograficzny, Gd. 2006; Słownik biograficzny Pomorza Nadwiślańskiego, Gd. 1997 IV; — Ciesielski C., Szkolnictwo Marynarki Wojennej w latach II Rzeczypospolitej, W. 1974 (fot.); tenże, Wiceadmirał Jerzy Włodzimierz Świrski (1882—1959) — szef Kierownictwa marynarki Wojennej, „Przegl. Morski” R. 41: 1988 nr 12 s. 70—5; Ciesielski C. i in., Polska Marynarka Wojenna 1918—1980. Zarys dziejów, W. 1992; Friszke A., Życie polityczne emigracji, W. 1999; Graczyk M., Admirał Świrski, Gd. 2007; Kosiarz E., Departament dla Spraw Morskich, jego działalność i rola w dziejach Marynarki Wojennej w latach 1919—1921, „Biul. Hist. M. Warszawy” 1963 nr 1 s. 157—75; Kulka G., Sprawa wiceadmirała Kazimierza Porębskiego w Sądzie Generałów w latach 1928—1930, „Colloquium Wydz. Nauk Human. i Społ. Akad. Marynarki Wojennej” 2014 nr 3; Kułakowski M., Inspektorowie Armii Generalnego Inspektoratu Sił Zbrojnych a rozbudowa polskiej floty wojennej, „Przegl. Morski” 1986 nr 12 s. 67—8; tenże, Marynarka Wojenna Polski Odrodzonej, Toronto 1988; tenże, Program oddziału łodzi podwodnych 1924—1928 Cz. II, „Przegl. Morski” 1986 nr 10 s. 66—9; Łukaszewicz J., Naczelne władze polskich sił zbrojnych na obczyźnie w l. 1939—1945, „Bellona” 1957 z. 2 s. 42—56; Machaliński Z., Admirałowie polscy 1919—1950, W. 1993 s. 156—200 (fot.); tenże, Jerzy Włodzimierz Świrski (1882—1956), „Nautologia” 1988 nr 1 s. 11—31; Małecki Z. J., Zapomniany los Kaliszanina — wiceadmirała Jerzego Włodzimierza Świrskiego, „Zesz. Nauk. — Inżynieria Lądowa i Wodna w Kształtowaniu Środowiska” 2013 nr 8—9; Mobilizacja Uchodźstwa do walki politycznej 1945—1990, Red. L. Kliszewski, Londyn 1995; Nawrot D., Ewakuacja Kierownictwa Marynarki Wojennej z Warszawy we wrześniu 1939 r. i jego odtworzenie w Paryżu w październiku 1949 r., „Przegl. Morski” 1994 nr 7—8; tenże, Polska Marynarka Wojenna po drugiej wojnie światowej w koncepcjach Admirała Jerzego Świrskiego, „Zesz. Nauk. Akad. Marynarki Wojennej” R. 52: 2011 nr 2 (fot.); Piaskowski S. M., Kroniki Polskiej Marynarki Wojennej 1918—1946, Albany 1987 II; Pławski E., Przegląd admiralski, „Nasze Sygnały” (Londyn) 1957 nr 2; Romanowicz J., Organizacja Polskiej Marynarki Wojennej we Francji i Wielkiej Brytanii w latach 1939—1947, „Przegl. Hist.-Wojsk.” T. 13 (64): 2012 z. 2; Skinder-Suchcitz T., Rok 1939 polsko-brytyjska polityka morska, Londyn 1997; Suchcitz A., Komandor Świrski i sanacja Marynarki Wojennej w 1925 roku, „Zesz. Hist.” (Paryż) 1988 s. 30—48; Tuliszka J., Wyższa kadra dowódcza polskiej Marynarki Wojennej II Rzeczypospolitej, Tor. 2000; Wojciechowski Z., Personel Polskiej Marynarki Wojennej w okresie transformacji lat 1918—1922, „Zesz. Nauk. Akad. Marynarki Wojennej” R. 45: 2004 nr 4; Wroński B., Naczelne Władze Polskich Sił Zbrojnych na obczyźnie w latach 1939—1946, Cz. II Marynarka Wojenna, „Bellona” 1949 z. 2; Zalewski B., Polska morska myśl wojskowa 1918—1989, Gd. 2000; — Kłossowski J., Wspomnienia z Marynarki Wojennej, W. 1970; Kuropieska J., Misja w Londynie, W. 1981; Mitkiewicz L., Z paryskiej „Reginy” do londyńskiego „Rubensa”, „Zesz. Hist.” (Paryż) 1963 z. 3; Pol. Siły Zbrojne, I cz. 5; Polska marynarka wojenna 1939—1947. Wybór dokumentów, Oprac. T. Wojciechowski Gd. 1999 I; Rocznik oficerski, W. 1923, 1924, 1928, 1932; Spisok rotmistram armejskoj kavalerii po staršinstvu. Sostavlen po 1-e Maja 1890 g., Pet. 1890 s. 51; Trzyna A., Byłem raz zastępczym adiunktem kmdr. Świrskiego i inne wspominki, „Nasze Sygnały” (Londyn) 1968 nr 116 s. 16—19; Wroński B., Wspomnienia płyną jak okręty, Londyn 1981; Wybór dokumentów do dziejów polskiego uchodźstwa niepodległościowego 1939—1991, Red. A. Suchcitz i in., Londyn 1997; — „Nasze Sygnały” (Londyn) 1959 nr 2/55 (fot.); — Arch. Muz. Marynarki Wojennej w Gd.: Bartlewicz J., Wspomnienia ze służby w Polskiej Marynarce Wojennej w latach 1918—1939 (mszp.), Borhard M., Wspomnienia z Departamentu Spraw Morskich i Kierownictwa Marynarki Wojennej (1919—1928) (mszp.), Sprawozdanie Kierownictwa Marynarki Wojennej z działalności Marynarki Wojennej 1926—1939 (mszp.); CAW: Teczka personalna, sygn. 12360; IPiMSikorskiego: Zeszyt ewidencyjny J. W. Świńskiego, sygn. Mar.V/Pers; — Mater. Red. PSB: Wydruk ze strony internetowej www.polskaipetersburg. pl/hasla/swirski-jerzy-wlodzimierz (Herma M., Świrski Jerzy Włodzimierz); — Informacje Mariusza Kulika z Woli Podłężnej.

Zbigniew Machaliński