Stegmann Joachim młodszy (1618–1678), działacz i pisarz ariański.
Ur. w Marchii Brandenburskiej, był najstarszym synem Joachima starszego (zob.), bratem Krzysztofa (zob.).
W młodości sprawował S. zapewne jakieś świeckie urzędy w Brandenburgii, do Polski przybył być może pod wpływem brata. Synod ariański w Siedliskach (woj. lubelskie) w r. 1644 wysłał go do pomocy ministrowi Janowi Stoińskiemu do zboru w Uszomirze (woj. kijowskie). W r.n. został S. ordynowany na urząd ministrowski i skierowany do posługi duszpasterskiej w Uszomirze i Szerszniach. Na synodzie w Dążwie na Wołyniu w r. 1646 powierzono S-owi napisanie historii Kościoła ariańskiego w Polsce, ponieważ nie wywiązał się z tego zadania Joachim Pastorius; synod poprosił jednocześnie współwyznawców o pomoc materialną dla S-a i przysyłanie mu materiałów. W tym czasie zetknął się S. w Iwanicach na Wołyniu z nowo pozyskanym do zboru Janem Preussem, który zwlekał z objęciem funkcji ministra, uważając, że «koniec bliski zborów następuje»; S. zachęcał go słowami «więc będziemy ostatnimi ministrami, byleśmy nimi byli».
W r. 1649 opublikował S. niewielki traktat Brevis disquisitio, inter duas de S. Trinitate disputantium partes..., w którym twierdził, że Chrystusa jedynie w sensie metaforycznym można nazywać Synem Bożym, a Boga Ojca jego Ojcem; traktat ten był znany w środowisku teologów niemieckich, o czym świadczy antysocyniański memoriał hamburskich pastorów luterańskich z r. 1667 oraz pismo B. Feinda z Hamburga z r.n. Podpisując ten utwór S. użył anagramu Magnus Amicus Honesti. F. S. Bock zamieścił informację, że S. posługiwał się także pseud. Eleuterius Philalethes. W r. 1649 wysłany został S. do zboru w Czarkowach (woj. sandomierskie), gdzie prawdopodobnie kontynuował prace nad historią zborów polskich, skoro synod raszkowski w r. 1650 ponawiał apel o dostarczanie S-owi materiałów. Na tymże synodzie otrzymał polecenie przygotowania opinii o pracy Michała Gitticha „Loci communes ex omnibus scriptis Unitariorum”, którą zamierzano drukować; jednak o dokończenie tego zadania upominał się jeszcze synod w Czarkowach w r. 1654. Ok. r. 1650 napisał S. rozprawę De magistratu politico bello etc. disceptatio, będącą polemiką z rękopiśmiennym traktatem Samuela Przypkowskiego „De iure Christiani magistratus et privatorum in belli pacisque negotiis”; zadeklarował się w niej jako przeciwnik wojen nie tylko zaborczych, ale też obronnych oraz orędownik przyjmowania przez braci arian jedynie niższych urzędów, niezwiązanych z prawem miecza. W odpowiedzi „Apologia prolixior tractatus de iure Christiani magistratus” Przypkowski nazwał argumenty S-a sekciarskimi, szkodliwymi dla religii i państwa, a jego pacyfizm uznał za przejaw oderwania od rzeczywistości. Obaj autorzy zachowali swe rozprawy w rękopisach, nie chcieli bowiem dawać powodów do zgorszenia i ataków na zbór. W r. 1652 na synodzie w Czarkowach S. został powołany obok Marcina Ruara, Jonasza Szlichtynga i Andrzeja Wiszowatego, do oceny przedstawionej przez Piotra Morzkowskiego pracy „Politia ecclesiastica”. Być może z polecenia tego synodu jeździł wówczas z jakąś poufną misją do Hamburga. W r. 1653 został ministrem w Siedliskach, dziedzicznych dobrach Mikołaja Suchodolskiego. Obradujący tam t.r. synod zlecił mu przygotowanie repliki na antyariańskie wywody niejakiego Kesslera, ale nie wiadomo, czy S. wywiązał się z tego zadania. Został w tym czasie bliskim współpracownikiem i zaufanym młodego Stanisława Lubienieckiego, który upoważniał go m.in. do odbierania w jego imieniu należnych długów. W r. 1654 do pomocy w pracy zboru dodano S-owi Jerzego Gejżanowskiego. S. napisał wówczas dziełko Contra atheos; na cenzora pracy wyznaczono w r. 1655 Szlichtynga, jednak ostatecznie pozostała ona w rękopisie. Przygotował też S. do druku traktat swego ojca „Refutatio refutationis Catecheseos”, który synod w Raszkowie postanowił opublikować w Siedmiogrodzie.
Od r. 1655 przebywał S., jak się przypuszcza, w Straszynie pod Gdańskiem w domu swojego teścia Ruara; przetrwał tam okres potopu szwedzkiego w trudnych warunkach materialnych, ponieważ ze względu na sytuację w Polsce nie dostawał pensji. Jego nazwisko znalazło się na liście tych braci polskich, którzy w październiku 1657 złożyli się w Krakowie na wysłanie Lubienieckiego w interesach arian do króla Szwecji Karola X Gustawa. Zapewne wpłacił tę kwotę brat S-a, Krzysztof, przebywający w tym mieście, gdyż jest mało prawdopodobne, aby w 1. poł. t.r. przedostał się S. spod Gdańska do Krakowa. T.r. ukazał się przekład S-a na język łaciński traktatu J. Felbingera z r. 1654 „Die Lehre von Gott und Christo und den H. Geist” zatytułowany „Doctrina de Deo et Christo et Spiritu S...”, z dołączonym własnym Brevis disquisitio... Prawdopodobnie w r. 1658 wrócił S. do Siedlisk i chyba tam zastała go wiadomość o konstytucji sejmu t.r. skazującej arian na wygnanie z kraju; zareagował na nią pismem Apologia sectae Arianorum (ut vulgo vocatur) condemnatae in generalibus Comitiis Varsaviensibus a. 1658 (rkp.). W r. 1661 patron zboru siedliskiego Suchodolski pod zarzutem utrzymywania ministra ariańskiego został pozwany przed sąd grodzki lubelski i w lipcu t.r. skazany na 12 tygodni wieży i 2 tys. grzywien kary. S. uznany za infamisa, uszedł z Rzpltej.
Na początku marca 1663 uczestniczył S. w synodzie w Kluczborku (w księstwie brzeskim na Śląsku) i podpisał apel do ks. siedmiogrodzkiego Michała Apafiego o opiekę nad udającymi się do Siedmiogrodu emigrantami ariańskimi; sam został skierowany przez synod, razem z Wiszowatym, do Mannheim w Palatynacie Reńskim, zapewne dla sprawowania opieki duszpasterskiej nad grupą arian, która tam się schroniła. Przybył do Mannheim w poł. t.r. Korespondencję ze S-m nawiązał wówczas przebywający na emigracji w Hamburgu Lubieniecki; w grudniu 1664 prosił go o zdanie w sprawie niedawno obserwowanej komety, na co S. posłał mu opinie matematyków heidelberskich, donosząc w obszernym liście z maja 1665, że sam obserwował kometę w dn. 16–18 XII 1664. Chociaż pierwszeństwo w interpretacji zjawisk niebieskich dawał S. argumentom teologicznym, to skłaniał się również do racjonalnego traktowania zjawisk przyrody. Jeżdżąc do Hamburga po wsparcie finansowe, spotkał się tam z Lubienieckim. Pobyt w Niemczech wykorzystał na przygotowanie, wspólnie z Wiszowatym, nowej edycji „Katechizmu rakowskiego”, do którego obaj napisali obszerną przedmowę („Catechesis Ecclesiarum Polonicarum..., Amsterdam 1665, tamże 1681, przekład holenderski, Franeker 1667). Być może w tym okresie tłumaczył z niemieckiego na łacinę komentarze Ludwika Wolzogena do Nowego Testamentu, drukowane potem w „Bibliotheca Fratrum Polonorum” (t. 8). W r. 1665 uczestniczył w Mannheim w dyspucie ze zwolennikiem filozofii kartezjańskiej, broniąc koncepcji absolutnej przestrzeni.
W wyniku działań pastorów luterańskich arianie na początku r. 1666 musieli opuścić Mannheim. S. udał się do Siedmiogrodu, gdzie, jak przed laty jego ojciec, objął urząd ministra saskiego zboru unitariańskiego w Koloszwarze (obecnie Cluj-Napoca). Jego sytuacja materialna była jednak na tyle trudna, że musiał poszukiwać środków do życia wśród diaspory ariańskiej w Europie. W lutym 1673 na zlecenie Stefana Niemirycza sumą 73 talarów wspomógł S-a z Hamburga Lubieniecki. W sprawach finansowych zapewne przyjeżdżał S. do Polski, m.in. latem t.r. w Jankówce pod Krakowem (własności Krzysztofa Morsztyna) wpisał się do sztambucha przebywającego tam Andrzeja Lubienieckiego. W r. 1678, podczas jednej ze swoich podróży, S. zmarł w Gdańsku; donosili o tym swym węgierskim współwyznawcom arianie osiedli w pruskim Kosinowie (wg Bocka zmarł S. w Siedmiogrodzie). Pozostawił legat dla zboru braci polskich w Koloszwarze.
Z małżeństwa z Marianną, córką Marcina Ruara (zob.), pozostawił dzieci, które w r. 1695 mieszkały z matką w Marchii Brandenburskiej i zabiegały o udział w spadku po ojcu.
Estreicher, XXIX; PSB (Przypkowski Samuel); Wallace R., Antitrinitarian Biography, London 1850 III; – Chmaj L., Bracia polscy, W. 1957; tenże, Samuel Przypkowski na tle prądów religijnych XVII w., Kr. 1927; Kot S., Ideologia polityczna i społeczna braci polskich, zwanych arianami, W. 1932; Ogonowski Z., Socynianizm a Oświecenie, W. 1966; tenże, Ze studiów nad myślą filozoficzną późnego socynianizmu. Joachim Stegmann starszy i ewolucja założeń doktryny socyniańskiej, „Studia Filoz.” T. 3: 1959 nr12 s. 58; Studia nad arianizmem, Oprac. L. Chmaj, W. 1959; Szczotka S., Synody arian polskich, „Reform. w Polsce” R. 7–8: 1935–6; Tazbir J., Bracia polscy na wygnaniu, W. 1977; tenże, Bracia polscy w Siedmiogrodzie, W. 1964 s. 42, 51; tenże, Diariusz Hieronima Gratusa Moskorzowskiego (1645–1650), „Przegl. Hist.” T. 54: 1963 z. 4 s. 639; tenże, Polski kryptoarianizm, „Odr. i Reform. w Polsce” T. 10: 1865 s. 205; tenże, Stanisław Lubieniecki przywódca ariańskiej emigracji, W. 1961; – Album przyjaciół Jana Naeranusa, Oprac. K. Kotońska, „Odr. i Reform. w Polsce” T. 34: 1989 s. 200; Bock, Historia antitrinitariorum, II; Dokumenty z życia różnowierców polskich w latach 1658–1663, Wyd. A. Kossowski, „Odr. i Reform. w Polsce” T. 2: 1957 s. 196–7, 207; Lauterbach S. F., Ariano-socinismus olim in Polonia, Franckfurt–Leipzig 1725 s. 412; List Jana Preussa do Jakuba Trembeckiego, Wyd. J. Tazbir, „Odr. i Reform. w Polsce” T. 15: 1970 s. 244–5; Lubieniecki S., Historia reformationis Polonicae, Oprac. J. Tazbir, W. 1971; tenże, Theatrum cometicum, Amsterdam 1668 I 597–8, 601–14; Memoriał antysocyniański pastorów luterańskich, Wyd. S. M. Szacherska, J. Tazbir, „Odr. i Reform. w Polsce” T. 7: 1962 s. 179; Myśl ariańska w Polsce XVII w., Wyd. Z. Ogonowski, W. 1991 s. 408; Sandius C., Bibliotheca antitrinitariorum, W. 1967; Zeltner G. G., Historia crypto-socinismi [...] (Martini Ruarii [...] epistolarum selectarum centuriae duae), Lipsiae 1729 s. 701–2.
Henryk Gmiterek