Czapski Józef (1806–1900), generał w powstaniu styczniowym. Pochodził z linii smętowskiej, h. Leliwa, używającej przydomku von Hutten. Ojciec Wojciech, podporucznik artylerii w powstaniu Kościuszki, potem major W. P., matka Rozalia z Ciemniewskich, właściciele majątku Mierzanowo w Płockiem, gdzie Józef Cz. się urodził. Uczył się w liceum pijarskim na Żoliborzu, a następnie na Uniwersytecie Warszawskim, skąd w r. 1826 zgłosił się jako ochotnik do wojska polskiego, i tam przeszedł twardą szkołę pod w. ks. Konstantym. W wojnie o niepodległość w r. 1831 był już porucznikiem w 1. p. ułanów i odznaczył się w szarży tegoż pułku w bitwie nad Liwcem (14 IV 1831). Odznaczony krzyżem wojskowym virtuti militari za waleczność, przydzielony był przez jakiś czas do sztabu naczelnego wodza.
Na emigracji w Paryżu został członkiem Polsk. Tow. Demokratycznego, nie przyjął ofiarowanego mu stopnia oficerskiego w armii belgijskiej, ale za przykładem swego przyjaciela Teofila Wiśniowskiego udał się w charakterze emisariusza do kraju, skąd wracając, został w r. 1846 na granicy pruskiej aresztowany i osadzony w Moabicie. Dzięki tylko przypadkowi uwolniony, wrócił do Paryża, po czym w r. 1848 uczestniczył w powstaniu wielkopolskim. W bitwie pod Książem (29 IV 1848) wsławił się Cz. brawurową szarżą na czele szwadronu jazdy polskiej (160–180 koni) na trzy szwadrony huzarów i ułanów pruskich. Ciężko ranny, otrzymał pochwałę nie tylko od Mierosławskiego, ale także wyrazy podziwu od płka pruskiego Brandta, dowódcy wojsk nieprzyjacielskich.
Wróciwszy na emigrację, zamieszkał w Paryżu, gdzie pracował jako zecer w drukarni polskiej. W zorganizowanych przez Mierosławskiego kursach wojskowych w r. 1860 objął Cz. wykłady o mustrze i taktyce kawalerii. W roku następnym był wykładowcą tegoż przedmiotu w szkole wojskowej w Cuneo, gdzie się zbliżył do Langiewicza, wykładającego tam naukę artylerii. Znajomość ta zamieniła się wkrótce w ściślejszą przyjaźń. Objawem sympatii dla swego nauczyciela było ofiarowanie Cz-mu adresu i szabli honorowej przez uczniów szkoły w Cuneo. W projektach organizacyjnych przed wybuchem powstania styczniowego brany był Cz. w rachubę jako przyszły naczelnik wojenny wojew. augustowskiego i płockiego. W chwili wybuchu Centr. Kom. Narodowy zamianował Cz-go w randze pułkownika naczelnikiem wojennym wojew. lubelskiego i krakowskiego, gdy jednak Cz. nie zgłaszał się, zatrzymany w Wrocławiu z powodu choroby, obowiązki te w wojew. krakowskim objął Apolinary Kurowski.
W pierwszych dniach marca 1863 zgłosił się Cz. z dwoma synami Wojciechem i Ferdynandem w obozie Langiewicza w Goszczy z dużym transportem broni, zakupionym przez stronników Mierosławskiego. Jakkolwiek Mierosławski nazwał oddanie się pod rozkazy Langiewicza zdradą, Cz. zabrał się energicznie do ćwiczenia kawalerii w musztrach i obrotach wojennych. Z chwilą ogłoszenia dyktatury Langiewicza został zamianowany generałem brygady i naczelnym dowódcą całej jazdy w korpusie dyktatora. Pod Chrobrzem 17 III szarżą swej kawalerii odparł atak rosyjski; w bitwie pod Grochowiskami (18 III) jego kawaleria, działająca w terenie lesistym, uszła z pola bitwy. W projektowanych później (lipiec-sierpień 1863) wyprawach na Ruś proponowany był Cz. na stanowisko dowódcy kawalerii, ale już do czynnego wystąpienia nie doszło. Uwięziony w Brodach, umknął stamtąd szczęśliwie i wkrótce znalazł się w Szwajcarii a potem w Paryżu. Wśród emigracji polskiej, cieszył się dużym szacunkiem; był prezesem Komitetu byłych wojskowych polskich. W czasie oblężenia Paryża, mimo starszego wieku, wstąpił jako szeregowiec do 2. komp. marszowej 47. baonu gwardii narod. (nie przyjął ofiarowanej rangi oficerskiej), zgłaszając się do udziału w wycieczce za okopy twierdzy, przez co zjednał sobie uznanie wśród Francuzów. Po wojnie zasiadał w komisji pośredniczącej między krajem a wychodztwem polskim we Francji jako jej wiceprezes. Komisja ta miała na celu ułatwianie wychodźcom powrotu do kraju, wyszukiwanie im posad i zajęć praktycznych. Uzyskawszy w r. 1874 pozwolenie od rządu austriackiego na warunkowy pobyt w Galicji, osiadł w Zboiskach pod Duklą, skąd przeniósł się później do Krakowa. Zawsze skromny, pozbawiony majątku przez konfiskatę, pozostawał całe życie w ciężkich warunkach materialnych; zmarł w Zakładzie Helclów 12 V 1900.
W Regulaminie piechoty, kawalerii i artylerii (Paryż 1846) opracował Cz. regulamin kawalerii, który w r. 1848 miał trzy wydania.
Portret Józefa Cz-go olejny w posiadaniu rodziny, drugi, pędzla F. Tepy, w Galerii Miejskiej we Lwowie.
Papiery, dokumenty osobiste i listy u p. Wiktorii z Cz-ich Chranickiej i Jadwigi Cz-kiej w Krakowie; Archiwum smoguleckie; Bentkowski, Notatki osobiste, 180/1; Chołodecki, Dowódcy; Księga Pamiątkowa w 40. rocznicę powst. styczn.; Janowski K., Pamiętniki I; Gąsiorowski, Bibliografia; Niemojowski, Wspomnienia; Z pamiętnika Romana (Rogińskiego); Przyborowski, Dzieje, II 21; Tokarz, Kraków w czasie powst. styczn., II; Zieliński, Bitwy i potyczki; Ziemiałkowski, Pamiętniki, III 102, 103, 159. Nekrologi w »Czasie« i »Nowej Reformie«. – Co do szarży pod Książem zob. fachowe uwagi w »Beiheft zum Militair Wochenblatt für De-zember 1848« (»Beitrag zur Geschichte der kriegerischen Begebenheiten im Grossherzogtum Posen im April und Mai 1848«); Berlin, E. S. Mittler, 1848, 171–2, oraz Ludwika Mierosławskiego, Powstanie poznańskie w r. 1848… wyd. pomnożone… Paryż 1860, 256; Encyklop. Wojskowa, II 20–1 (tu fałszywie podany rok śmierci); T. Żychliński w Złotej księdze szlachty pol. (tamże 23, 193) podaje rok urodzenia 1804, a datę śmierci 15 V 1900.
Justyn Sokulski