Świrski Józef Gustaw (1794—1854), poseł na sejmy Królestwa Polskiego, minister spraw wewnętrznych i policji Rządu Narodowego w r. 1831, emigrant.
Ur. 19 II w Stawie (pow. chełmski), był synem Wojciecha (1762—1795), łowczego parczewskiego, szambelana królewskiego, i Doroty z Turskich 2.v. Wojakowskiej. Miał siostrę Albinę (zm. 1855), drugą żonę Ignacego Cieszkowskiego.
Po utworzeniu w r. 1807 Ks. Warsz. wstąpił Ś. w Warszawie do dowodzonego przez płk. Edwarda Żółtowskiego 3. pp. Uczestniczył z pułkiem w wojnie polsko-austriackiej w r. 1809, walczył pod Raszynem (19 IV), Zamościem (18 V) i Sandomierzem (27—28 V i 15—16 VI). Od 17 V 1811 3. pp pozostawał w składzie 1. DP, a w r. 1812 V Korpusu Wielkiej Armii pod dowództwem ks. Józefa Poniatowskiego. W wojnie z Rosją w r. 1812 brał udział w bitwach pod Smoleńskiem (17 VIII), Borodino (7 IX), Czerykowem (29 IX) i Czeczerynką (4 X). Jako adiutant gen. Żółtowskiego uczestniczył w kampanii saskiej i w dn. 16—19 X 1813 walczył pod Lipskiem; 23 X t.r. został odznaczony Krzyżem Legii Honorowej i awansowany na kapitana wojsk francuskich. Z gen. Żółtowskim i resztkami VIII Korpusu (Polskiego) Wielkiej Armii dotarł do Paryża, a w r. 1814 wrócił do Polski.
W Król. Pol. administrował Ś. swymi dobrami Leszczany (pow. chełmski), a także wniesionym przez żonę majątkiem Gdeszyn (folwarki: Gdeszyn, Karolin oraz wieś Gdeszyn) koło Grabowca (pow. hrubieszowski). W Lublinie należał (1820—1) do loży masońskiej «Świątynia Równości». W l. 1825 i 1830 był obierany z pow. hrubieszowskiego posłem na sejm Król. Pol. Po wybuchu powstania listopadowego wszedł 20 XII 1830 w skład Deputacji Sejmowej czuwającej nad władzą dyktatora i głosował za ponownym powołaniem na to stanowisko gen. Józefa Chłopickiego. Dwa razy, 19 I 1831 i 19 IV t.r. wybierano Ś-ego do komisji skarbowej sejmu. Dn. 25 I 1831 podpisał się na akcie o detronizacji Mikołaja I. Bezskutecznie kandydował 30 I t.r. na członka Rządu Narodowego. W sejmie powstańczym był 7 II posłem sprawozdawcą ustawy o godle i barwach narodowych. Na początku marca minister skarbu Alojzy Biernacki powołał go do Komisji Umorzenia Długu Krajowego. Po klęsce pod Ostrołęką Ś. wszedł 31 V w skład delegacji sejmowej do rozmów z Rządem Narodowym i Wodzem Naczelnym Janem Skrzyneckim. Skierowany 9 VII przez Izbę Poselską jako delegat rządowy w celu zapobieżenia dezorganizacji władz powstańczych w woj. lubelskim, na nowo zorganizował tam administrację i przeprowadził pobór rekruta. Na posiedzeniu połączonych izb sejmu i senatu bronił 20 VII greckokatolickiego bp. chełmskiego Felicjana Szumborskiego, którego chciano usunąć z senatu za ugodową postawę wobec Rosji. Powołany przez Rząd Narodowy do Rady Wojennej, Ś. na wspólnym posiedzeniu sejmu i senatu złożył 9 VIII wniosek o wysłanie do kwatery głównej Wodza Naczelnego delegacji z nieograniczonymi pełnomocnictwami. Wziął udział w tej delegacji, która rankiem 10 VIII przybyła do Bolimowa i nazajutrz złożyła z dowództwa gen. Skrzyneckiego, a stanowisko Wodza Naczelnego powierzyła tymczasowo gen. Henrykowi Dembińskiemu. W powołanym 7 IX Rządzie Narodowym Bonawentury Niemojowskiego (tzw. rząd zakroczymski), objął 11 IX obowiązki ministra spraw wewnętrznych i policji. Z Niemojowskim i sekretarzem Rządu Andrzejem Plichtą podpisał 26 IX w Rypinie ostatnią odezwę Rządu Narodowego. Tego dnia z grupą posłów, senatorów i członków Rządu pod dowództwem mjr. Walentego Zwierkowskiego przekroczył granicę pruską i znalazł się w Brodnicy.
W październiku 1831 wyemigrował Ś. do Saksonii i osiadł w Dreźnie, gdzie przystąpił do Komitetu Polskiego. Dn. 10 X 1832 przybył do Francji i w Paryżu wszedł w skład zawiązanego pod prezesurą Adama Jerzego Czartoryskiego Tow. Literackiego Polskiego (później Tow. Historyczno-Literackie). Uczestniczył 3 I 1833 w zebraniu posłów byłego sejmu powstańczego, należał jednak do przeciwników kontynuowania prac sejmowych i z dziesięcioma innymi byłymi posłami podpisał 6 I t.r. w tej sprawie Akt protestacji, a 25 I zablokował z nimi ukonstytuowanie się sejmu na emigracji. Był jednym z założycieli powstałego 21 I 1833 tajnego Związku Jedności Narodowej, działającego pod egidą Czartoryskiego i wszedł w skład tzw. rady familijnej Związku. Jako emisariusz tej organizacji udał się 6 III t.r. do Wolnego Miasta Krakowa. Po drodze w Dreźnie zaprzysiągł do Związku Adolfa Cichowskiego, powierzając mu agitację na jego rzecz w Wielkopolsce. Do Krakowa przybył pod koniec tego miesiąca; do przyjęcia funkcji naczelnika obwodowego Związku bezskutecznie namawiał Pawła Popiela (ostatecznie objął ją Franciszek Moszczeński). Od 16 IV przebywał we Lwowie, gdzie również nie zdołał stworzyć struktur Związku. Dn. 15 VII opuścił miasto i posługując się fałszywymi dokumentami, wyruszył w drogę powrotną do Francji; po przekroczeniu granicy bawarskiej został w Waldmünchen zatrzymany i odstawiony pod strażą do Monachium. Zwolniony po dziesięciu dniach dzięki interwencji posła francuskiego, w Karlsruhe rozmawiał o pomocy dla sprawy polskiej z członkami parlamentu badeńskiego: K. von Rotteck, C. T. Welckerem i L. G. Winterem. Po przybyciu do Strasburga został skierowany do zakładu dla emigrantów w Bar-le-Duc, ale uzyskawszy zgodę ministra spraw wewnętrznych wrócił do Paryża i 12 X złożył Czartoryskiemu sprawozdanie ze swej misji.
W Król. Pol. Najwyższy Sąd Kryminalny 4 IX 1834 skazał Ś-ego zaocznie jako członka Rządu Narodowego na karę śmierci przez ścięcie; jego dobra (w r. 1832 wycenione na 237498 zł i 20 gr) uległy konfiskacie. Ś. należał do założycieli powstałego w r. 1834 w Paryżu czasopisma „Kronika Emigracji Polskiej”, związanego z Tow. Literackim Polskim. Wraz z generałami Józefem Dwernickim, Janem Kantym Sierawskim, Kazimierzem Skarzyńskim, Franciszkiem Sznajde, Tomaszem Konarskim, Ludwikiem Pacem i płk. Antonim Goreckim był 7 IV 1835 sygnatariuszem listu polskich oficerów i komandorów Legii Honorowej do parów Francji w sprawie ich uposażenia na emigracji. Dn. 3 VIII t.r. podpisał z Julianem Ursynem Niemcewiczem, Henrykiem Dembińskim, Karolem Kniaziewiczem, Kalikstem Morozewiczem, Ludwikiem Platerem i Maciejem Rybińskim „Odezwę Polaków do króla Ludwika Filipa”, dotyczącą wsparcia sprawy polskiej.
W r. 1838 został członkiem Wydz. Historycznego tego Towarzystwa. W r. 1847 wszedł w skład powołanego przez Czartoryskiego Komitetu na rzecz Starozakonnych; 10 IV t.r. zagaił jego pierwsze zebranie, podkreślając konieczność «pozyskania starozakonnej ludności w Polsce na korzyść niepodległości narodu». Był członkiem Komisji Funduszów Emigracji Polskiej. W czasie Wiosny Ludów poparł pomysł zwołania sejmu na emigracji i 14 V 1848 wszedł do piętnastoosobowego tzw. Grona Sejmowego; 26 V t.r. podpisał „Odezwę Grona Sejmowego”, ale do zebrania się posłów nie doszło. Zmarł 4 I 1854 w Paryżu, został pochowany 7 I na cmentarzu Montmartre we wspólnym grobie członków Rządu Narodowego.
W małżeństwie, zawartym 10 V 1815 w Grabowcu z Wiktorią z Terleckich (1797—1827), miał Ś. synów: Albina Eugeniusza (1816 — po 1860), dziedzica dóbr Gdeszyn, ożenionego w r. 1843 z Karoliną z Gąsiorowskich, i Augusta (1822—1823) oraz córki: Emilię (1821— po 1877), zamężną za Janem Piusem Kukielem, i Józefę (ur. 1826). Wnukiem Ś-ego był Adolf Józef Kukiel (zob.).
Lewak—Więckowska, Zbiory B. Rap. Katalog; Małachowski-Ł empicki, Wykaz pol. lóż wolnomularskich; PSB (Popiel Paweł, Skrzynecki Jan Zygmunt); Polacy pochowani na cmentarzu Montmartre oraz Saint-Vincent i Batignolles w Paryżu, W. 1999; Pułaski, Kronika, II; Sęczys, Legitymacje Król. Pol.; — Barszczewska A., Reforma czy rewolucja: koncepcje przekształcenia społeczeństwa polskiego w myśli politycznej Wielkiej Emigracji, Ł. 1979; Eisenbach A., Hotel Lambert wobec sprawy żydowskiej w przededniu Wiosny Ludów, „Przegl. Hist.” R. 67: 1976 z. 3 s. 388—9; Gadon L., Emigracja polska. Pierwsze lata po upadku powstania listopadowego, Kr. 1901—2 I—III; Golba Z., Rozwój władz Królestwa Polskiego w okresie powstania listopadowego, Wr. 1971; Karpińska M., Nie ma Mikołaja! Starania o kształt sejmu w powstaniu listopadowym 1830—1831, W. 2007; taż, Senatorowie, posłowie i deputowani Księstwa Warszawskiego i Królestwa Polskiego, W. 2002; Przelaskowski R., Sejm warszawski r. 1825, W. 1929; Skarbek J., Województwo lubelskie w powstaniu listopadowym 1830—1831, L. 2011 I, II; Skowronek J., Skład społeczny i polityczny sejmów Księstwa Warszawskiego i Królestwa Polskiego, „Przegl. Hist.” 1961 z. 3; Szostakowski S., Z kart Wielkiej Emigracji, Olsztyn 1974; Szpotański S., Sejm w Emigracji, „Bibl. Warsz.” 1908 t. 68 s. 97—116; Tokarz W., Wojna polsko-rosyjska 1830—1831, W. 1930; Żaliński H., Kraj. Emigracja. Niepodległość. Studia i szkice, Kr. 2006; tenże, Poglądy Hotelu Lambert na kształt powstania zbrojnego (1832—1846), Kr. 1990; — Chełmicki W., Skrzynecki na Radzie Wojennej z deputacją sejmową i rządem, „Pam. Emigracji” 1835 nr z 15 V; Dembowski L., Moje wspomnienia, Pet. 1898; Diariusz sejmu z 1830—1831, Wyd. M. Rostworowski, Kr. 1909—12 I—VI; Lelewel P., Pamiętniki i diariusz domu naszego, Wr. 1966; Niemcewicz J. U., Dzienniki 1835—1836, W. 2005 s. 148—9; Ostrowski A., Pamiętnik z czasów powstania listopadowego, Wr. 1961; Zwierkowski W., Kilka słów o czynnościach członków sejmu polskiego w emigracji, Paryż 1833; tenże, Rys powstania, walki i działalności Polaków 1830 i 1831 roku, W. 1973; — „Dzien. Wpol.” 1831 nr 86; „Gaz. Warsz.” 1822 nr 22 s. 522, 1827 nr 72 s. 641; „Kur. Pol.” 1831 nr 452; „Kur. Warsz.” 1829 nr 87; „Tyg. Petersburski” 1834 nr 89 s. 533; — B. Czart.: rkp. 5323 (spraw. z misji w r. 1833), 6517, 6746, rkp. 6923 t. 1, 2; B. Kórn.: rkp. 2452; B. Pol. w Paryżu: rkp. 530, 532, 1376, 1379, 1383, 1395, 1400, 1433, 1452; Muz. A. Mickiewicza w Paryżu: rkp. 1055; — Mater. Red. PSB: Wydruk ze strony internetowej grabowiec.com.pl (Kulik H., Kulik R., Grabowiecki słownik biograficzny).
Janusz Pezda