Tabaczyński Józef (Tabachinski José Maria) (ok. 1805 – 1865), uczestnik Wiosny Ludów na Węgrzech i walk o niepodległość Meksyku.
Ur. w Jaszczurowej (pow. ropczycki), był synem Filipa (zm. 1846), właściciela Jaszczurowej, zamordowanego podczas rabacji galicyjskiej, i Ewy, nieznanej z nazwiska.
T. brał udział w powstaniu listopadowym i wg tradycji rodzinnej walczył 25 II 1831 w stopniu podporucznika ułanów pod Olszynką Grochowską. Po klęsce powstania złożył we wrześniu t.r. przysięgę wierności carowi Mikołajowi I, po czym prawdopodobnie wrócił do Galicji. W listopadzie 1848 zaciągnął się w Peszcie z synem Julianem do formowanego przez mjr. Józefa Wysockiego Legionu Polskiego i w grudniu t.r. uczestniczył w Aradzie w utworzeniu polskiego szwadronu ułanów. W ramach Legionu walczył wiosną 1849 w Siedmiogrodzie i awansował na porucznika 4. p. ułanów (z ważnością od 1 V t.r.). Po klęsce pod Temesvárem 23 VIII przekroczył granicę turecką z gen. Józefem Bemem. Przeszedł z Bemem 10 IX na islam, następnie zaciągnął się z nim do armii tureckiej i w Aleppo został jego adiutantem oraz awansował na majora. Przy generale był do ostatnich godzin jego życia, a po jego śmierci (10 XII 1850) służył nadal w armii tureckiej.
W r. 1851 wyemigrował T. z synem Julianem do USA. Wiosną 1853 sam przeniósł się do Meksyku i osiadł w Tampico. Dn. 12 V t.r. wstąpił do meksykańskiej Gwardii Republikańskiej i mianowany został kapitanem kawalerii; służył pod rozkazami gen. A. Wolffa na północy Meksyku, walcząc z Apaczami i Komanczami. Od r. 1856 służył jako oficer w Korpusie Kawalerii (Carabinieros a Caballo) w eskorcie osobistej prezydenta Meksyku I. Comonforta, a od r. 1858 pełnił tę funkcję przy kolejnym prezydencie, B. Juárezie (od 31 XII 1857 jako dowódca szwadronu). Dn. 23 XI 1861 otrzymał od gen. I. Zaragozy stopień podpułkownika («teniente coronel»). W czasie interwencji francuskiej, przygotowującej osadzenie na tronie cesarskim Maksymiliana Habsburga, walczył po stronie juarystów i pod dowództwem gen. A. Alvareza brał udział w bitwie pod Pueblą (5 V 1862), gdzie wsławił się atakiem kawalerii na wojska francuskie. Z nieznanych powodów zmienił poglądy i w maju 1864 przeszedł na stronę Francuzów oraz wojsk cesarza Meksyku Maksymiliana Ferdynanda I; na czele Korpusu Strzelców Konnych walczył przeciw juarystom w stanach Nuevo Leon i Coahuila. Był jednym z aktywniejszych dowódców, dokonał kilku udanych akcji, a pod kierunkiem Francuzów prowadził w Saltillo prace fortyfikacyjne. T. zginął 4 IV 1865 w zasadzce zastawionej przez partyzantów meksykańskich w miejscu nazwanym Tio Diaz lub Charco del Palo Blanco (Coahuila). O jego śmierci kolportowano sprzeczne informacje: wg jednej z nich miał zostać rozstrzelany przez żołnierzy meksykańskich w r. 1867.
W zawartym 10 VII 1832 małżeństwie z Karoliną Chwalibóg Lipowską (1809 – po 1854), córką Antoniego, właścicielką wsi Maniów i Borki w pow. dąbrowskim, miał T. synów: Juliana, rzeźbiarza i drzeworytnika, osiadłego w r. 1853 w Nowym Jorku, Tadeusza Waleriana (ur. 1835), Czesława Aleksego (1836 – ok. 1868), dziedzica wsi Maniów i Borki, oficera armii austriackiej, w powstaniu styczniowym kapitana i dowódcę 2. komp. strzeleckiej w partii Andrzeja Łopackiego, rannego 22 IV 1863 w bitwie pod Stefankowem (pow. opoczyński), żonatego z Julią z Tabaczyńskich (zm. 1918), oraz prawdopodobnie Stanisława (zm. 1909), uczestnika powstania styczniowego, walczącego w oddziałach Łopackiego i Dionizego Czachowskiego, i Karola, poległego 18 III 1863 pod Giebułtowem. Wg listu Stanisława R. Lanckorońskiego do Jana Terleckiego z września 1854 T. ożenił się w Meksyku powtórnie (żona pochodziła z Veracruz). Wnukiem T-ego (synem Czesława Aleksego) był Tadeusz Tabaczyński (1868–1938, zob.).
Encyklopedia polskiej emigracji i Polonii, Tor. 2005 (bibliogr.); Kovács I., Honvedzi, emisariusze, legioniści. Słownik biograficzny polskich uczestników Wiosny Ludów na Węgrzech 1848–1849, Kr. 2016 (bibliogr.); Łątka J., Słownik Polaków w Imperium Osmańskim i Republice Turcji, Kr. 2005 (bibliogr.); – Dzieje Polonii w Ameryce Łacińskiej, Red. M. Kula, Wr. 1983; García V. J. L. i in., Los Franceses en Saltillo y el Noreste de México 1684–1923, Saltillo (Coahuila) 1992 s. 78; Harbut J. S., Generał Bem w Turcji, W. 1929 s. 14, 19, 21, 30, 35–6, 38, 53; Kovács I., Józef Bem bohater wiecznych nadziei, W. 2002; Kozłowski E., Generał Józef Bem, W. 1958; Kula M., Dzieje Polonii w Ameryce Łacińskiej, W. 1983; Kunisz A., Udział Ziemi Tarnowskiej w powstaniu styczniowym, W. 1990; Łątka J. S., Romantyczny kondotier, Kat. 1988; Łepkowski T., Polska – Meksyk 1918–1939, Wr. 1980 s. 23, 32; Paradowska M., Wkład Polaków w rozwój cywilizacyjno-kulturalny Ameryki Łacińskiej, W. 1992; Perez-Arreola J., Santos A. A., La batalla de Gigedo, Saltillo (Coahuila) 2006 s. 21–6, 31–5, 45, 53; Robles R. H., El legendario Winkar „El comanchero”, „El Diario de Coahuila” 2013 nr z 29 VII; Wojtczak J., Wojna meksykańska 1861–1867, W. 2009 s. 209; – Jenerał Zamoyski 1803–1868, P. 1922 V; List adiutanta o śmierci generała Bema, w: Borejsza J. W., Piękny wiek XIX, W. 2010; Łapiński T., Z przypomnień polskiego wychodźcy byłego oficera honwedów (1848–1849), „Tyg. Pol. na Węgierskiej Ziemi” 1872 nr 1–2; Pamiętnik jenerała Wysockiego dowódcy legionu polskiego na Węgrzech z czasu kampanii węgierskiej w roku 1848 i 1849, Kr. 1888; Zapomniane wspomnienia, Oprac. E. Kozłowski, W. 1981; – „Gaz. Warsz.” 1831 nr 255 s. 5; – Arch. Secretaria de Defensa Nacional w Meksyku: Teczka personalna (niewykorzystana); B. Czart.: rkp. 5595 (list T-ego do Michała Czajkowskiego), rkp. 5664 (listażołnierzy Legionu Polskiego na Węgrzech), rkp. 5681 (list S. R. Lanckorońskiego do J. Terleckiego); – Informacje Anny Tabaczyńskiej (dot. genealogii T-ego) i Krzysztofa Smolany z W.
Elżbieta Orman i Janusz Pezda