Rechniewski Juliusz (Julian) (1824–1887) prawnik, pisarz, działacz społeczny. Ur. w Mińszczyźnie, wywodził się z polskiej rodziny szlacheckiej, nie ziemiańskiej, może frankistów albo nobilitowanej z tytułu jakichś zasług. Był synem Szymona, starszym bratem Stanisława Kazimierza (zob.) i Aleksandra (1836–1863), inżyniera, budowniczego mostów w Rosji. O ojcu jego wiadomo jedynie, że interesował się nauką, o czym świadczą pozostawione w rękopisie prace: „Mineralogia wedle systematu Wernero Sosa” (1824) i „Notatki astronomiczne” (1826).
R. ukończył gimnazjum w Mińsku, następnie wstąpił na wydział prawa uniwersytetu moskiewskiego. Po ukończeniu w r. 1848 studiów ze stopniem rzeczywistego studenta, przez kilka lat wykładał prawo rosyjskie w gimnazjum w Grodnie, w r. 1853 przeniósł się do Petersburga, gdzie uczył prawoznawstwa, statystyki i geografii w szkole budownictwa. Dał się poznać jako twórczy pedagog i zwolennik liberalnego kursu. K. D. Uszyński po objęciu redakcji pisma „Žurnal Ministerstva Narodnogo Prosveščenija” zrobił go swoim zastępcą. Po zdymisjonowaniu w r. 1862 Uszyńskiego mianowano redaktorem R-ego. Z większych artykułów w piśmie ogłosił on dwuczęściowy Očerk istorii narodnich škol v Germanii („Žurnal Ministerstva Narodnogo Prosveščenija” 1860 t. 10, 12) oraz Iz pedagogičeskoj praktiki direktora častnogo pensiona (tamże 1860 t. 11). W periodyku naukowym „Russkij Vestnik” opublikował rozprawę Krestjanskoje soslovie v Pol’še (1858 t. 9 i 10). Była to najpoważniejsza praca R-ego, w której przedstawił zarys historyczny dziejów chłopów doprowadzony do współczesności i uzupełniony aktualnymi postulatami politycznymi. R. wykazał tutaj dużą znajomość źródeł prawnych do dziejów wsi, oparł się na kodeksach i statutach, czerpał także z „Volumina legum” i nowszej prasy oraz publicystyki. Później był jednym z inicjatorów wznowienia „Volumina legum”. Od r. 1857 był członkiem rzeczywistym Rosyjskiego Tow. Geograficznego. Za prace przeprowadzone na zlecenie Towarzystwa otrzymał w r. 1859 srebrny medal. W organie „Vestnik Imperatorskogo Russkogo Geografičeskogo Obščestva” (1859 nr 1 s. 1–26) ukazało się jego studium Pol’skija prichodo-rozchodnija knigi XVII i XVIII stoletij. Wspólnie z Sobolszczykowem wydał opracowanie Imperatorskaja publičnaja biblioteka v epochu perechodu v vedomstvo ministerstva narodnogo prosveščenija (S.–Pet. 1863). Najwięcej jednak napisał prac pedagogicznych, broszur i recenzji. Opublikował m.in. recenzje z dwóch książek o polskim szkolnictwie: Józefa Łukaszewicza „Historia szkół w Koronie i W. Ks. Litewskim” i Michała Balińskiego „Dawna Akademia Wileńska” („Žurnal Ministerstva Narodnogo Prosveščenija” 1862 nr 10–12).
Poważną pozycję wyrobił sobie R. w środowisku polskiej kolonii w Petersburgu, liczącej wówczas ok. 20 tys. osób. Dom jego uchodził za ośrodek polskiego życia, skupiający sfery intelektualistów. Łączyła go jeszcze z mińskiego gimnazjum przyjaźń z wybitnym prawnikiem i politykiem Włodzimierzem Spasowiczem, ściśle współpracował z wyższym urzędnikiem min. skarbu Jozafatem Ohryzką, znanym z liberalnych przekonań profesorem prawa Antonim Czajkowskim, Jakubem Gieysztorem i in., którzy nadawali ton polskiemu życiu politycznemu w nadnewskiej stolicy. Z gronem tym oraz swym bratem Stanisławem Kazimierzem i zaprzyjaźnionym z nim Zygmuntem Sierakowskim zainicjował założenie tzw. kółka literackiego, które w rzeczywistości było organizacją polityczną liberalnej inteligencji polskiej. Odegrał znaczną rolę w uwieńczonych sukcesem staraniach o zezwolenie na wydawanie w Petersburgu polskiego pisma „Słowo” z miesięcznym dodatkiem literackim, które zaczęło ukazywać się w r. 1859. W redakcji „Słowa” R. reprezentował – obok Spasowicza – kierunek najbardziej ugodowy. R. wobec projektowanej reformy agrarnej zajmował stanowisko aprobujące. Wg R-ego proponowana reforma miała być dogodna dla chłopów i szlachty. Natomiast uważał, że przyczyną złego położenia gospodarczego kraju są klęski elementarne i ciężary wojenne, a nie ukaz w sprawie rugów z r. 1846. Po zamknięciu „Słowa” wspólnie ze Spasowiczem i Baltazarem Kalinowskim wystąpił do cara z wiernopoddańczą deklaracją lojalizmu. Zwolennik koncepcji politycznych Aleksandra Wielopolskiego, dążeniom narodowo-wyzwoleńczym przeciwstawiał ideę autonomii kulturalnej ziem polskich w ramach cesarstwa rosyjskiego. W r. 1863 odmówił propozycji Sierakowskiego – wzięcia udziału w powstaniu. Jednakże podał się w r. 1866 do dymisji, gdy na czele ministerstwa stanął reakcyjny Dmitrij Andrejewicz Tołstoj. W domu R-ego, którego zupełnie ominęły represje popowstaniowe, przeprowadzono rewizję na polecenie Michaiła Nikołajewicza Murawiowa, przewodniczącego Specjalnej Komisji Śledczej w sprawie zamachu Dmitrija Karakazowa na cara w kwietniu 1866. Potem R. wycofał się z działalności politycznej, a po reformie sądownictwa, pracował jako adwokat przysięgły przy sądzie handlowym w Petersburgu.
Z myślą o dzieciach, którym pragnął zapewnić naukę w szkole wolnej od nacisku rusyfikacyjnego, w r. 1872 porzucił R. praktykę adwokacką i nabył dom w Libawie (dziś Liepãja w Łotewskiej SRR) i osiadł tam z rodziną na stałe. Włączył się do działalności miejscowego Zarządu Miejskiego, został radnym miejskim, prezesem komisji kwaterunkowej i zastępcą burmistrza. We wspomnieniach pośmiertnych pisano, że swymi pracami i znajomością prawa oddał miastu wielkie usługi. Ok. r. 1880 ogłosił: Učebnyja zavedenia Litvy do prisoedinenija jej k Rossii (b.m. i r.). Dramatyczne przejścia związane z aresztowaniem (1884) i skazaniem (1885) syna Tadeusza przyczyniły się do rychłej śmierci R-ego. Zmarł 25 III (6 IV) 1887 w Libawie.
R. ożeniony (od r. 1861) był z Leokadią z Ihnatowiczów (zm. 1894), córką Wincentego, znanego pedagoga i liberała, siostrą Witolda (1834–1902), prawnika, pedagoga. Żona R-ego ukończyła Instytut Szlachetnie Urodzonych Panien, udzielała się w Petersburgu w szkółkach niedzielnych dla młodzieży rzemieślniczej i robotniczej. Z małżeństwa tego R. miał synów: Tadeusza (zob.) i Stanisława (zob.) oraz córki: Wandę (zm. 1930), pracownika GUS w latach międzywojennych, Leokadię i Jadwigę.
Estreicher w. XIX; Suligowski, Bibliogr. prawnicza; Enc. XX w.; Enciklopedičeskij slovar’ „Brokgauz”, S. Pet. 1899 LII; Rus. biogr. slovar’, XVI (bibliogr.); – Groniowski K., Problem rewolucji agrarnej w ideologii obozów politycznych w latach 1846–1870, W. 1957; tenże, Próba stworzenia polskiego ośrodka w Petersburgu, „Kwart. Hist. Nauki i Techn”. 1962 nr 4 s. 462–4; Jazykov D. D., Obzor žizni i trudov pokojnych russkich pisatelej, Vyp. 7, Moskva 1892; Smirnov A. F., O pol’skom literaturnom kružke v Peterburge i jego organe „Slovo”, w: Istorija i kultura slavjanskich narodov, Moskva 1966 s. 14–40; Szapiro B. (Besem), Tadeusz Rechniewski (1862–1916), W. 1957; – Gieysztor J., Pamiętniki … z lat 1857–1865, Wil. 1913 II; Krzywicki L., Wspomnienia, W. 1957–9 I–III; – „Istoričeskij Vestnik” T. 28: 1887 s. 719–20; „Kraj” 1887 nr 15; „Kur. Warsz.” 1887 nr 115; „Palestra” 1975 nr 1 s. 128; – AGAD: Prokurar WIS 980 passim; Centr. Arch. KC PZPR: Socjalno-Rewolucyjna Partia „Proletariat” 5/VII–14 t. II cz. 5 k. 278–285.
Alicja Pacholczykowa