INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY
iPSB
  wyszukiwanie zaawansowane
 
  wyszukiwanie proste
 
Biogram Postaci z tego okresu
 Kazimierz Siemienowicz (Siemianowicz, Simienowicz) h. Ostoja      herb Kazimierza Siemienowicza (herb rodu Ostojów) - fragment frontispisu jego książki "Artis magnae artilleriae pars prima", Amsterdam 1650 - w zbiorach Biblioteki Narodowej w Warszawie - źródło kopii cyfrowej: POLONA.pl

Kazimierz Siemienowicz (Siemianowicz, Simienowicz) h. Ostoja  

 
 
ok. 1600 - po 1651
Biogram został opublikowany w latach 1996-1997 w XXXVII tomie Polskiego Słownika Biograficznego.
 
 
 
Spis treści:
 
 
 
 
 

Siemienowicz (Siemianowicz, Simienowicz) Kazimierz h. Ostoja (ok. 1600 – po 1651), inżynier wojskowy, teoretyk artylerii. Ur. w rodzinie osiadłej na Żmudzi; określał się sam jako «eques Lithuanus», a Józef Naronowicz-Naroński mówił o nim: «z Księstwa Żmojdzkiego szlachcic».

O swej młodości pisał S., że chcąc, zgodnie ze swym pochodzeniem, poświęcić się służbie wojskowej, zajął się – idąc za «rozsądną radą przyjaciół» i «nie szczędząc kosztów» – studiowaniem arytmetyki, geometrii, statyki, mechaniki, hydrauliki, pneumatyki, optyki, chemii, architektury cywilnej i wojskowej oraz taktyki, a także zawodów «mechanicznych» (plastyki, snycerstwa, rytownictwa i sztuki odlewniczej). Swą wiedzę doskonalił w praktyce zarówno w kraju, jak za granicą, m.in. podczas «wielu bardzo słynnych oblężeń w Niderlandach», gdzie «odbywał służbę wojskową» i «piastował godności artyleryjskie». Nie udało się ustalić, gdzie S. pobierał te nauki, brak również pełnych danych o przebiegu jego początkowej służby wojskowej. Na podstawie autobiograficznych wzmianek w jego dziele Artis magnae artilleriae pars prima… można przyjąć, że podczas wojny polsko-moskiewskiej z l. 1632–4, służąc pod rozkazami hetmana polnego lit. Krzysztofa II Radziwiłła, wziął udział w trwającym od 22 III do 27 V 1634 oblężeniu Białej w ziemi siewierskiej. Zetknął się tu wówczas niewątpliwie z późniejszym (od września 1634) starszym nad armatą lit. Mikołajem Abramowiczem, który dowodził oddziałem polskim, wysłanym po kapitulacji wojsk M. Szeina spod Smoleńska pod Białą. Z wypowiedzi S-a wiadomo, że znał również dowódcę artylerii kor. Pawła Grodzickiego. Być może, iż to on ułatwił mu uzyskanie królewskiego zezwolenia na wyjazd do Niderlandów, gdzie S. pozostawał prawdopodobnie przez kilka lat. Także z jego własnej relacji wnioskować można, że w r. 1644 wziął udział w dowodzonej przez hetmana w. kor. Stanisława Koniecpolskiego i wyposażonej m.in. w artylerię wyprawie przeciw Tatarom Tuhajbeja, zakończonej 30 I 1644 zwycięstwem wojsk polskich pod Ochmatowem. W r.n. był ponownie w Niderlandach, gdzie brał udział w oblężeniu twierdzy Hulst, prowadzonym przez wojska Fryderyka Henryka Orańskiego. Wkrótce jednak powrócił do kraju na polecenie Władysława IV, przygotowującego wyprawę przeciw Turcji.

Na obejmującej okres od 8 XI 1646 do 2 V 1647 liście płac ludzi służących w artylerii kor. S. jest wymieniony na czwartym miejscu; otrzymywał wówczas 100 złp. rocznej pensji jako inżynier artylerii. Cieszył się zaufaniem Władysława IV, towarzyszył mu w jego ostatniej podróży do Wilna i tu 10 IV 1648 przedstawił królowi szczegółowy plan ekspedycji przeciw Bohdanowi Chmielnickiemu, przewidując udział w niej 40 tys. wojska, 30 armat i 2 moździerzy; gdy w tym czasie zmarł zastępca dowódcy artylerii kor. Mikołaj Arciszewski, Władysław IV przed swą śmiercią (a więc przed 20 IV) powierzył to stanowisko S-owi, ku niezadowoleniu dowódcy artylerii kor. Krzysztofa Arciszewskiego, stryja zmarłego Mikołaja.

Jako zastępca dowódcy artylerii kor. («artilleriae regni Poloniae propraefectus») 28 V 1648 był S. w Warszawie i wydał z arsenału przy ul. Długiej muszkiety niderlandzkie dla regimentu Osińskiego, a następnie 26 VI t.r. wraz z 17 puszkarzami wyjechał do Lwowa, «gwoli obozowi przeciw Kozakom». We Lwowie 3 VIII odebrał od wysłannika Arciszewskiego 1 tys. złp. na remont miejscowego arsenału, 24 VIII rozliczył się wobec swego przełożonego K. Arciszewskiego z sumy 24 879 złp., które otrzymał na potrzeby artylerii towarzyszącej wojskom polskim stojącym obozem pod Glinianami, potem maszerującym do Konstantynowa, a wreszcie pod Piławce, gdzie poniosły 23 IX klęskę, w której utraciły całą artylerię.

Nie wiadomo, czy S. brał udział w wydarzeniach pod Piławcami; po bitwie został posądzony przez Arciszewskiego o to, że zdefraudował część pieniędzy przeznaczonych na wypłaty dla furmanów, przewożących sprzęt artylerii z Glinian pod Piławce. W związku z tym Arciszewski wysyłał za nim czterokrotnie (20 XI, 10 i 24 XII 1648 i 4 I 1649) listy gończe. Ostatni z nich wysłany został w dzień po wydaniu 3 I 1649 orzeczenia specjalnej komisji senacko-sejmowej, która wzięła pod uwagę skargę dwudziestu kilku woźniców, zgłaszających pretensje o łącznie 6 600 złp. Do tej kwoty Arciszewski dołączył sumę 1 155 złp. twierdząc, że S. z niej również się nie rozliczył. W rezultacie więc, wg Arciszewskiego, S. był winien artylerii kor. 7 755 złp. 28 gr. i 6 denarów. Sprawa ta nie jest jednak całkiem jasna. Arciszewski zapisał w swoich rachunkach, że nowy król Jan Kazimierz, S-a «od służby artyleryjskiej bez oddania rachunków uwolnił i do Niderlandu mu odjechać pozwolił». W przedmowie do łacińskiego wydania dzieła o artylerii S. wyjaśnia przyczyny swego kolejnego wyjazdu do Niderlandów; kanclerz kor. Jerzy Ossoliński, którego S. nazywa swoim «najłaskawszym i najżyczliwszym opiekunem», dowiedziawszy się «przypadkiem», iż S. przygotowuje książkę o artylerii, powiedział o tym królowi, a ten zachęcił S-a do kontynuowania pracy; «dając mi wprost ojcowskie błogosławieństwo, polecił mi wyjechać do Niderlandów» – napisał S. Można więc przypuszczać, że S. oczyścił się przed królem ze stawianych mu zarzutów, lub też, że Jan Kazimierz potraktował sporną sumę jako zasiłek na dalszą pracę nad ukończeniem i wydaniem dzieła S-a.

Do Niderlandów przybył S. na wiosnę 1649 i przebywał przeważnie w Amsterdamie, pracując nad ukończeniem swego dzieła; 31 XII 1649 zakończył pisanie jednego z «dodatków», 1 II 1650 podpisał przedmowę. Później niewątpliwie czuwał nad jego drukiem w oficynie Jana Janssoniusa. Możliwe, iż wcześniej udał się S. na dwór namiestnika króla hiszpańskiego w Niderlandach Leopolda Wilhelma Habsburga, który zapewne w całości, lub w części, pokrył koszty wydania dzieła drukiem, skoro jemu zadedykowana jest wydana w r. 1650 w Amsterdamie pierwotna łacińska wersja dzieła pt. Artis magnae artilleriae pars prima…. Było ono opatrzone piękną kartą tytułową i zawierało na 22 tablicach 229 rysunków, wykonanych przez autora. Przekład francuski pt. Grand art d’artillerie ukazał się w r. 1651 w Amsterdamie, dedykowany był Wilhelmowi Fryderykowi, hrabiemu Nassau, gubernatorowi Fryzji i generałowi artylerii Zjednoczonych Prowincji Niderlandów (S. wspomina, że walczył pod jego rozkazami jako kanonier); prawdopodobnie wsparł on finansowo wydanie tego przekładu. Podpis S-a pod dedykacją, złożony w r. 1651 jest ostatnim znanym śladem życia i działalności S-a. Nie wiemy, co stało się z drugą częścią dzieła; w przedmowie do części 1. S. stwierdzał, iż jest ona już napisana i podał jej szczegółowy plan.

Głównym celem, jaki przyświecał S-owi, było wykazanie, że artyleria (sztuka artyleryjska) nie jest, jak wówczas dość powszechnie uważano, rodzajem rzemiosła, lecz wiedzą opartą na wynikach nauk teoretycznych, takich jak: matematyka, fizyka i chemia. Jego celem było również ujawnienie trzymanych dotąd w tajemnicy przez rzemieślników metod technologicznych, zwłaszcza techniki rakietowej. Opracowanie S-a opierało się na własnych obserwacjach, sprawdzaniu wyników tych obserwacji za pomocą eksperymentów, oraz wykorzystaniu dotychczasowej literatury, obejmującej ok. 250 pozycji należących do najrozmaitszych dziedzin wiedzy, od matematyki i fizyki do teologii, związanych w jakiś sposób z tematem pracy.

Dzieło S-a składa się z pięciu ksiąg. Pierwsza z nich poświęcona jest sprawie budowy działomiaru, przyrządu określającego relację między ciężarem kul żelaznych, ołowianych i kamiennych, a ich średnicą, czyli kalibrem. S. chcąc wyjaśnić budowę działomiaru z pomocą reguł matematycznych i fizycznych, zajął się problemem uzyskiwania trzeciego pierwiastka metodą arytmetyczną i geometryczną (problem delijski) oraz ciężarem właściwym różnych ciał, a ponadto zamieścił w tej księdze obszerny traktat o metrologii. W księdze drugiej znajduje się szczegółowy wykład na temat czarnego prochu strzelniczego i jego składników oraz rozważania dotyczące zjawiska wybuchu prochu w lufie broni palnej, czyli balistyki wewnętrznej. Trzecia księga omawia szczegółowo zagadnienia techniki rakietowej, w tym rakiet wielostopniowych, baterii rakietowych i rakiet ze stabilizatorami typu delta. Stanowi ona w ówczesnej literaturze europejskiej najwyższe osiągnięcie w zakresie wiedzy o technice rakietowej. W księdze czwartej omawia S. budowę amunicji, zwłaszcza granatów ręcznych i artyleryjskich, w tym granatów z zapalnikiem uderzeniowym oraz niektóre zagadnienia balistyki zewnętrznej. Tu również znajduje się opis działa przeznaczonego do strzelania granatami z zapalnikiem czasowym, wynalezionego przez współczesnego S-owi oficera artylerii kor. Fryderyka Getkanta. W księdze piątej autor zamieścił opis różnych urządzeń pirotechnicznych, służących w większości do celów rozrywkowych. W części 2. miał S. omawiać budowę dział, łóż działowych i całego sprzętu pomocniczego, prace inżynieryjne związane z zastosowaniem artylerii na polu walki oraz warunki, jakie muszą spełniać arsenały. Zapowiadał S., że ogłosi w niej swój «nowy wynalazek», który pozwoli zastąpić wszystkie dotychczasowe przyrządy miernicze.

Artis magnae artilleriae pars prima… zajęła wyjątkowe miejsce w ówczesnej literaturze europejskiej na temat artylerii. O długotrwałym praktycznym znaczeniu tego dzieła świadczą jego tłumaczenia na kilka języków. Oprócz wydania łacińskiego oryginału i wspomnianego już tłumaczenia francuskiego, w r. 1676 opublikowany został we Frankfurcie nad Menem przekład niemiecki pt. Vollkomene Geschütz-Feuerwerck- und Büchsenmeisterei-Kunst (uzupełniony mało wartościową częścią drugą, napisaną przez D. Elricha), a w r. 1729 w Londynie – tłumaczenie angielskie, dokonane z przekładu francuskiego, pt. Great Art of Artillery. W XVII i XVIII w. było ono wielokrotnie cytowane przez autorów prac dotyczących artylerii. Powoływali się na nią m.in. C. Milliet Deschales, E. Braun, M. Mieth, L. Euler i W. le Blond, a z autorów polskich – J. Naronowicz-Naroński, Ignacy Bogatko i Józef Jakubowski. Polski przekład pracy S-a, pióra Rudolfa Niemca, ukazał się w Warszawie w r. 1963 wraz z oryginałem łacińskim pt. Wielkiej sztuki artylerii część pierwsza pod redakcją, ze wstępem i komentarzem Tadeusza M. Nowaka.

Podobizna S-a nie jest dziś znana; w r. 1814 Feliks Bentkowski wzmiankował, że w bibliotece Liceum Warszawskiego znajduje się popiersie S-a, przeniesione tam zapewne z Biblioteki Załuskich. Przedstawiało ono S-a z gwiazdą orderową na piersi, zapewne był to jakiś order zagraniczny.

 

Estreicher (wspomina także o przekładzie holenderskim, lecz to zapewne pomyłka); Bentkowski F., Historia literatury polskiej, W.–Wil. 1814 II; – Boguski J., Kazimierz Siemienowicz – artylerzysta polski z epoki Wazów i jego poglądy na walkę pociskami trującymi, „Przegl. Artyl.” R. 10: 1930 s. 296–317; Ivaškiavičius A., Kazimir Semenovič i ego kniga „Velikoe iskusstvo artillerii. Čast’ pervaja”, Vilnius 1971; Nowak T. M., Cztery wieki polskiej książki technicznej, W. 1961; tenże, Geneza księgi „O rakietach” Kazimierza Siemienowicza, Studia i Mater. do Hist. Wojsk., XVIII, 1972 cz. 2 s. 105–45; tenże, Kazimierz Siemienowicz, artilleur polonais du XVIIe siècle, „Revue Internationale d’Histoire Militaire” nr 28 (1969); tenże, Odnalezienie rękopisu „Artylerii” Józefa Naronowicza Narońskiego z 1665 r., Studia i Mater. do Hist. Wojsk., XVIII 1972 cz. 1; tenże, Polska artyleria, inżynieria i kartografia wojskowa XVII w., tamże XXII 1979 s. 73–6; tenże, Polska sztuka wojenna w czasach Odrodzenia, W. 1955; tenże, Polska technika wojenna XVI–XVIII w., W. 1970; tenże, Polskie wojskowe piśmiennictwo techniczne do roku 1764, W. 1961; tenże, Rozwój techniki rakietowej w świetle europejskich traktatów XIII–XVII w., W. 1995; tenże, Wpływ rozwoju nauki i techniki na wojskowość polską XVI–XVII w., „Kwart. Hist. Nauki i Techn.” R. 26: 1981 s. 51; tenże, Z dziejów techniki wojennej w dawnej Polsce, W. 1965; tenże, Z problematyki staropolskiego piśmiennictwa wojskowego, Studia i Mater. do Hist. Wojsk., XXIX 1986 s. 61–3; Thor J., Tłumaczenia „Artis magnae artilleriae” K. Siemienowicza, „Kwart. Hist. Nauki i Techn.” R. 13: 1968 s. 91–102; – Kraushar A., Dzieje Krzysztofa z Arciszewa Arciszewskiego, Pet. 1892–3 II, Aneks; – AGAD: Arch. Publ. Potockich, rkp. 44 (K. Arciszewski, Rachunki […] armatnego koronnego), – Naronowicz-Naroński J., Artyleria, to jest nauka o działach, rkp. w posiadaniu Aleksieja J. Markuszewicza w Moskwie, mikrofilm w posiadaniu Tadeusza M. Nowaka w W.

Tadeusz Marian Nowak

 

 
 

Chmura tagów

 
Za treści publikowane na forum Wydawca serwisu nie ponosi odpowiedzialności i są one wyłącznie opiniami osób, które je zamieszczają. Wydawca udostępnia przystępny mechanizm zgłaszania nadużyć i w przypadku takiego zgłoszenia Wydawca będzie reagował niezwłocznie. Aby zgłosić post naruszający prawo lub standardy współżycia społecznego wystarczy kliknąć ikonę flagi, która znajduje się po prawej stronie każdego wpisu.
 
     
Mecenas
 
Uzywamy plików cookies, aby ułatwić Ci korzystanie z naszego serwisu oraz do celów statystycznych. Jeśli nie blokujesz tych plików, to zgadzasz się na ich użycie oraz zapisanie w pamięci urządzenia. Pamiętaj, że możesz samodzielnie zarządzać cookies, zmieniając ustawienia przeglądarki.
Informację o realizacji Rozporządzenia o Ochronie Danych Osobowych (RODO) przez FINA znajdziesz tutaj.