INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY
iPSB
  wyszukiwanie zaawansowane
 
  wyszukiwanie proste
 
Biogram Postaci z tego okresu

Konstanty Jelski h. Pielesz  

 
 
1 poł. XVIII - 1799-10-21
Biogram został opublikowany w latach 1964-1965 w XI tomie Polskiego Słownika Biograficznego.
 
 
 
Spis treści:
 
 
 
 
 

Jelski Konstanty h. Pielesz (zm. 1799), poseł na Sejm Czteroletni, powstaniec 1794 r. Czwarty syn Władysława, starosty pińskiego, i Heleny Brzostowskiej. Deputat na trybunał litewski 1780 r. Porucznik petyhorski, szambelan królewski, w r. 1786 stolnik starodubowski. Poseł grodzieński na sejm 1786 r. W r. 1788 zabiegał u Karola Radziwiłła o poparcie na sejmiku poselskim starodubowskim. Mimo rekomendacji króla mandatu wówczas nie uzyskał. Został natomiast w r. 1790 wybrany posłem starodubowskim na drugą kadencję Sejmu Czteroletniego. W kwietniu 1791 r. król i S. Małachowski proponowali powołać go do deputacji do ułożenia projektu o sejmikach, kandydatura nie została jednak przyjęta przez Izbę. Dn. 24 X 1791 r. J. domagał się odebrania pensji wojskowym przebywającym za granicą bez zezwolenia. W listopadzie t. r. ogłosił w „Gazecie Narodowej i Obcej” pochwałę wyboru ewangelika Jana Stryjeńskiego na marszałka trybunału duchownego w Wilnie. W styczniu 1792 r. opowiedział się w sejmie (wbrew znacznej większości) za dożywotniością sędziów ziemskich. Na sesji 24 V 1792 r. domagał się pozwania Szczęsnego Potockiego, Seweryna Rzewuskiego i towarzyszy przed sąd sejmowy. Tegoż dnia został powołany w skład sądu sejmowego ekstraordynaryjnego. W l. 1792–3 spełniał w Warszawie różne polecenia w sprawach majątkowych i osobistych Dominika Radziwiłła (spadkobiercy Karola).

W lecie 1793 r. stał się jednym z głównych uczestników sprzysiężenia Ignacego Działyńskiego. Odgrywał rolę łącznika między ośrodkiem warszawskim a Litwą. Reprezentował kierunek umiarkowany. Wraz z I. Działyńskim i Andrzejem Kapostasem gromadził i dostarczał środki pieniężne. Wg zeznań Kościuszki, Kapostas, A. Walchowski i J. stworzyli tzw. «Małą Radę» mającą koordynować współdziałanie czynników cywilnych i wojskowych oraz hamować «jakobiński» radykalizm. J. reprezentował pogląd, że przygotowania powstańcze należy prowadzić w ścisłym porozumieniu z emigrantami. We wrześniu został wysłany do przebywającego w Podgórzu Kościuszki. Wg J. Pawlikowskiego, skłonił Kościuszkę do przedłużenia okresu przygotowań. Zaopatrzony licznymi listami do obywateli miał się udać przez Warszawę na Litwę i tam organizować przygotowania do zimowych działań wojennych. Po wyjeździe J-ego Kościuszko posłał za nim Pawlikowskiego z doniesieniem o swym zamiarze wyjazdu do Włoch. Decyzja ta wywołała wśród sprzysiężonych konsternację. Wysłano J-ego w towarzystwie A. Guszkowskiego (J. miał reprezentować «cywilnych», Guszkowski zaś wojskowych), aby ponownie porozumiał się z Kościuszką. Wysłannicy, zaopatrzeni w podpisy należących do sprzysiężenia oficerów, informacje o rozmieszczeniu wojsk rosyjskich i pruskich oraz pieniądze dla Kościuszki, najpierw odszukali we Florencji Niemcewicza, który skontaktował ich (w grudniu) z przebywającym w Rzymie Kościuszką. Kościuszko dał im szczegółową instrukcję co do długoterminowych przygotowań wojskowych. W drodze powrotnej mieli porozumieć się z emigrantami w Dreźnie. Stanęli tam w początkach stycznia. Kołłątaj i I. Potocki wtajemniczyli ich w stan pertraktacji z Francją i zalecili czekać z powstaniem do końca marca. Wg Kołłątaja, J. «poplątał» ustne polecenia, co miało się ujemnie odbić na przygotowaniach powstańczych. W literaturze przedmiotu, tyczącej konspiracyjnej działalności J-ego, bardzo często mieszano go z jego bratem Franciszkiem, niekiedy nawet ze Stanisławem.

Po wybuchu powstania na Litwie 9 V 1794 r. powstała Komisja Porządkowa Grodzieńska, która jednomyślnie obrała J-ego komendantem powiatowej siły zbrojnej. Dn. 30 V Kościuszko mianował J-ego i A. Kazanowskiego generałami-majorami ziemiańskimi pow. grodzieńskiego. J. zajmował się głównie organizowaniem pospolitego ruszenia szlachty. Jego rygorystyczne rozporządzenia poborowe napotykały na trudności ze strony komisji. W lipcu na pomoc gen. Andrzejowi Karwowskiemu przyprowadził pod Łomżę 1200 szlachty «ochoczej», ale «w broń gołej». Podzielił ich na 3 pułki (zorganizowane w zależności od skąpego uzbrojenia). Od sierpnia do końca października osłaniał linię nadnarwiańską na odcinku między Łomżą a Nowogrodem gen. Jerzy Grabowski, pod którego komendą pozostawał J., otoczony przez Prusaków kapitulował 1 XI 1794 r. J. nie został jednak wzięty do niewoli. Po stłumieniu powstania był poszukiwany przez władze rosyjskie. Zmarł bezpotomnie 21 X 1799 r. w Siennej, gdzie został pochowany.

 

Estreicher; W. Enc. Ilustr.; Boniecki; Uruski; – Bartoszewicz J., Dzieje Insurekcji Kościuszkowskiej, Wiedeń [b. r.] s. 131; Janik M., Hugo Kołłątaj, Lw. 1913; Kalinka W., Sejm Czteroletni, Kr. 1896 II 665–6; Kieniewicz S., Ignacy Dzialyński, Kórnik 1930; Korzon, Wewnętrzne dzieje, II, III, VI; Kowecki J., Pospolite ruszenie w insurekcji 1794, W. 1963; Leśnodorski B., Polscy jakobini, W. 1960; Michalski J., Sejmiki poselskie 1788, „Przegl. Hist.” 1960 z. 2 s. 358; Mościcki H., Dzieje porozbiorowe Litwy i Rusi, Wil. [b. r.]; tenże, Gen. Jasiński, (fot.); Smoleński W., Ostatni rok Sejmu Wielkiego, Kr. 1903; tenże, Przewrót umysłowy w Polsce w XVIII w., W. 1949; Tokarz W., Insurekcja Warszawska, W. 1950; tenże, Ostatnie lata Hugona Kołłątaja, Kr. 1905 I–II; Zahorski A., Uzbrojenie i przemysł zbrojeniowy w powstaniu kościuszkowskim, W. 1957; Żytkowicz L., Rządy Repnina na Litwie, Wil. 1938; – Akty powstania Kościuszki, I–III; Niemcewicz J. U., Pamiętniki czasów moich, W. 1957 II; Pawlikowski J., Pamiętnik o przygotowaniach do insurekcji kościuszkowskiej, „Przegl. Pol.” 1876 t. 1 s. 77, 81, 82, 89–94, 97; – AGAD: Arch. Radziwiłłowskie V/6034; Arch. Państw. w Kr.: Arch. Młynowskie Chodkiewiczów (militaria).

Emanuel Rostworowski

 
 

Powiązane artykuły

 

Powstanie Kościuszkowskie

Insurekcja kościuszkowska rozpoczęta 24 marca 1794 roku, zakończona 16 listopada 1794 roku, to powstanie narodowe początkowo przeciwko Rosji, później także skierowane przeciwko Prusom. Jedno z najbardziej......

Bitwa Pod Racławicami, 4 kwietnia 1794 r.

24 marca 1794 roku na rynku krakowskim ogłoszony został „Akt powstania obywatelów mieszkańców województwa krakowskiego”, dający początek powstaniu kościuszkowskiemu, jednemu z przełomowych......
 
 
Za treści publikowane na forum Wydawca serwisu nie ponosi odpowiedzialności i są one wyłącznie opiniami osób, które je zamieszczają. Wydawca udostępnia przystępny mechanizm zgłaszania nadużyć i w przypadku takiego zgłoszenia Wydawca będzie reagował niezwłocznie. Aby zgłosić post naruszający prawo lub standardy współżycia społecznego wystarczy kliknąć ikonę flagi, która znajduje się po prawej stronie każdego wpisu.
 
     
Mecenas
 
Uzywamy plików cookies, aby ułatwić Ci korzystanie z naszego serwisu oraz do celów statystycznych. Jeśli nie blokujesz tych plików, to zgadzasz się na ich użycie oraz zapisanie w pamięci urządzenia. Pamiętaj, że możesz samodzielnie zarządzać cookies, zmieniając ustawienia przeglądarki.
Informację o realizacji Rozporządzenia o Ochronie Danych Osobowych (RODO) przez FINA znajdziesz tutaj.