Stapkowski Krzysztof (ok. 1621–1667?), rotmistrz jazdy.
Pochodził z rodziny osiadłej w woj. ruskim. Był synem Jana i Eufemii, córki Bartosza Świrskiego; została ona w r. 1621 porwana z rodzinnego domu przez przyszłego męża, który zmusił plebana z Dunajowa do udzielenia im ślubu.
W r. 1648 wystawiał S. trójkonny poczet husarski do chorągwi woj. ruskiego ks. Jeremiego Wiśniowieckiego; otrzymywał 700 zł jurgieltu. Po rozpoczęciu walk z powstaniem Bohdana Chmielnickiego, jako rotmistrz chorągwi tatarskiej księcia, opuścił wraz z jego dywizją Zadnieprze i 21–23 IX t.r. wziął udział w bitwie pod Piławcami. W tym czasie zaginęła jego żona, Maryna z Szandarowskich, prawdopodobnie uprowadzona przez sprzymierzonych z Kozakami Tatarów. W listopadzie t.r. uczestniczył S. w obronie Zamościa, dokąd wycofały się ze Lwowa siły Wiśniowieckiego. Wg rozporządzenia księcia z 14 XII dowodził liczącą 115 koni chorągwią jego nadwornych Tatarów i znalazł się z nią w Zbarażu, obleganym od 10 VII 1649 przez Kozaków i Tatarów. Dn. 11 VIII t.r. Wiśniowiecki oraz regimentarze kor. Andrzej Firlej i Stanisław Lanckoroński nie wiedząc, czy do króla Jana Kazimierza dotarli poprzedni emisariusze, m.in. Mikołaj Skrzetuski, wysłali S-ego do monarchy z listami od oblężonych. Wraz z trzema żołnierzami Wiśniowieckiego przedostał się S. przez pierścień oblegających i dotarł do króla przed bitwą pod Zborowem (15 VIII). Zapewne to dopiero on upewnił ostatecznie Jana Kazimierza, że pod Zbarażem rzeczywiście znajduje się chan Islam Gerej z potężnymi siłami tatarskimi. Podczas gdy o misji Skrzetuskiego wiedziało tylko najbliższe otoczenie króla, wyczynowi S-ego nadano większy rozgłos; zachował się np. anonimowy, wierszowany opis jego wyprawy. Współcześni dziejopisowie mylili jednak obu Zbarażczyków: Wespazjan Kochowski wymienił tylko S-ego („Annalium Poloniae […] climacter primus…”, Cracoviae 1683), Samuel Twardowski – Skrzetuskiego („Wojna domowa z Kozaki i Tatary”, Kalisz 1681), a jedynie Joachim Pastorius („Historiae Polonae pars posterior”, Gedani 1685) napisał o obu. Za służbę przez trzy ćwierci roku, tj. od 1 IV do 31 XII 1649 otrzymał S. ze skarbu publicznego na swą chorągiew 10 230 zł, a na poczet rotmistrzowski 1 116 zł. Dn. 18 XII 1650, za zasługi dla oblężonych w Zbarażu, dostał przywilej rozszerzający na niego prawo dożywocia na wsiach Nowy Staw i Czestynie (Czertynie) w star. kamionackim (Kamionka Strumiłowa w woj. ruskim) przysługujące jego drugiej żonie, Zofii z Pałuskich; otrzymał też wtedy analogiczny przywilej na młyn zwany Krzywoleskim w tym starostwie. Z początkiem r. 1661 zabiegał o zamianę Nowego Stawu i Czestynia na własność dziedziczną, w czym 28 III t.r. poparła go szlachta krakowska, zalecając swym posłom starać się o to na sejmie.
Przez trzy kwartały 1651 chorągiew tatarska S-ego licząca 150 koni wchodziła do komputu wojska kor. i nadal była opłacana ze skarbu kor. S. walczył w bitwie pod Beresteczkiem (28–30 VI t.r.) w oddziałach Wiśniowieckiego, kiedy zaś książę zmarł 20 VIII w Pawołoczy, uczestniczył w uroczystym wyprowadzeniu jego zwłok z tamtejszego zamku. Niebawem wziął udział w działaniach przeciw Chmielnickiemu pod Białą Cerkwią (23–28 IX). W czasie kampanii żwanieckiej 1653 r. walczył pod Suczawą w korpusie Jana Kondrackiego. W r. 1655, zapewne z protekcji hetmana w. kor. Stanisława Potockiego «Rewery», otrzymał list przypowiedni na chorągiew pancerną w kompucie wojska kor. od drugiego kwartału. Podczas najazdu szwedzkiego t.r. wchodził zapewne w skład dywizji Potockiego, która w październiku po opuszczeniu Rzpltej przez króla Jana Kazimierza, przyjęła protekcję szwedzką, a w listopadzie złożyła stosowną przysięgę. Szybko jednak odstąpił S. Szwedów, skoro już 28 I 1656 król nadał mu po powrocie do Polski za odwagę wykazaną «w teraźniejszych ojczyzny zamieszaniach» wieś Radelice (Radelicz) w woj. ruskim. Począwszy od zimowowiosennej kampanii Stefana Czarnieckiego t.r. uczestniczył S. w walkach przeciw Szwedom i Brandenburczykom, a w r. 1657 także przeciw wojskom siedmiogrodzkim ks. Jerzego II Rakoczego. W r. 1659 walczył w Prusach Królewskich pod komendą marsz. w. kor. Jerzego Sebastiana Lubomirskiego, zaś w r.n. brał udział w kampanii cudnowskiej przeciw siłom moskiewskim i kozackim.
Chorągiew S-ego weszła następnie do utworzonej w lipcu 1661 konfederacji wojska kor. zwanej Związkiem Święconym; pozostawała w pułku Stanisława Jordana aż do rozwiązania konfederacji w lipcu 1663. W tym czasie S. dwukrotnie (w lutym i czerwcu 1663) odbierał we Lwowie «zasługi» na swą chorągiew. Po reorganizacji armii kor. w sierpniu t.r. jednostka S-ego znalazła się w pułku Lubomirskiego i na przełomie 1663/4 wzięła udział w kampanii zadnieprzańskiej Jana Kazimierza. W tym czasie Samuel Gruja porwał pasierbicę S-ego Katarzynę Gluzicką i zajechał jego dobra; S. odpowiedział zajazdem i dotkliwym pobiciem przeciwnika, za co Tryb. Kor. skazał go wraz z żoną na infamię i banicję. Zawieszenie prawdopodobnie tego właśnie wyroku zapewnił jednak S-emu list bezpieczeństwa wydany przez króla we Lwowie 16 II 1663. Zapewne też t.r. kobieta, występująca jako uwolniona z niewoli tatarskiej pierwsza żona S-ego Maryna, oskarżyła go o bigamię i zażądała zwrotu majątku, szacowanego na 40 tys. zł. S. nie uznał jednak jej tożsamości (podszywanie się pod osoby zaginione było od czasu powstania Chmielnickiego częstą praktyką), co spowodowało proces trwający do jego śmierci. Dn. 23 III 1665 otrzymał ponownie ochronę przed ciążącymi nań wyrokami w postaci glejtu bezpieczeństwa. Podczas rokoszu Lubomirskiego (1665–6) S. dochował wierności królowi, a jego chorągiew opłacana była ze skarbu królewskiego i uczestniczyła w działaniach przeciw rokoszanom w pułku marsz. w. kor. Jana Sobieskiego. Po ugodzie w Łęgonicach pociągnął z chorągwią na Ukrainę, gdzie wziął udział w wojskowym kole generalnym pod Kozlinem 10 XI 1666. W r.n. walczył w kampanii podhajeckiej.
S. posiadał odziedziczoną po bracie część dóbr Wisłoboki w pow. przemyskim, którą sprzedał w r. 1643 Stanisławowi Fredrze. Pierwsza żona wniosła mu dobra w woj. bracławskim, m.in. zapewne Szandarowo i Trościaniec. Wsie te, na mocy konstytucji 1640 r., miały zostać odebrane jej ojcu, Andrzejowi Szandarowskiemu, za długi w poborze czopowego, jednak wg Zygmunta Lasockiego do ich utraty w końcu nie doszło i Stapkowscy objęli je po śmierci Szandarowskiego. Wg Henryka Litwina miały one w r. 1640 w postaci kaduka przejść w posiadanie Wojciecha Kochanowskiego. Część dóbr prawdopodobnie sprzedali Stapkowscy jeszcze przed r. 1648. Wspólnie z drugą żoną miał wsie Snihirowka i Peredmirki (woj. kijowskie?). S. zginął zapewne pod Podhajcami między 6 a 19 X 1667.
S. był dwukrotnie żonaty: po raz pierwszy przed r. 1648 z Maryną z Szandarowskich (Szandyrowskich), 1.v. Stefanową Postołowską, po raz drugi ok. 1650 z Zofią z Pałuskich, 1.v. Gluzicką, która z pierwszego małżeństwa miała córki Konstancję i Katarzynę.
S. był mylony ze Stefanem Stapkowskim, porucznikiem chorągwi kozackiej woj. krakowskiego Władysława Myszkowskiego w armii kor., który w styczniu 1656 podpisał w Łańcucie konfederację wojska kor. w obronie króla i Rzpltej i t.r. zginął w walkach ze Szwedami.
PSB (Skrzetuski Mikołaj); – Słown. Geogr., IX (Radelicz); Wimmer, Materiały do zagadnienia organizacji armii w l. 1648–55, W. 1960 t. 5; toż w l. 1655–60, W. 1958 t. 4; toż w l. 1660–7, W. 1960 t. 6 cz. 1 s. 232–3; – Frąś L., Oblężenie Zbaraża w 1649 r., Kr. 1932 (jako Stępkowski); Górka O., Ogniem i mieczem a rzeczywistość historyczna, Oprac. W. Majewski, W. 1986; Janas E., Konfederacja wojska koronnego w latach 1661–1663, L. 1998 (jako Stabkowski); Kubala L., Oblężenie Zbaraża i pokój pod Zborowem, w: tenże, Szkice historyczne, S. I–II, W. 1923 s. 91, 112; Lasocki Z., Czy Skrzetuski był Kozakiem?, Kr. 1935 s. 13, 17; tenże, Nieznany bohater z pod Zbaraża, Kr. 1934 s. 1–11; tenże, „Ogniem i mieczem” w świetle rewelacji dra Górki, Kr. 1934 s. 6–7; Litwin H., Napływ szlachty polskiej na Ukrainę 1569–1648, W. 2000 s. 183 (dot. Andrzeja Szandyrowskiego); Łoziński W., Prawem i lewem, Kr. 1960 I; Nagielski M., Działania zbrojne rokoszu Jerzego Lubomirskiego w 1665 r., Studia i Mater. do Hist. Wojsk. T. 34: 1992 s. 147; tenże, Relacje zbaraskie z księgi pamiętniczej Jakuba Michałowskiego a „Ogniem i mieczem” Henryka Sienkiewicza, w: Epoka „Ogniem i mieczem” we współczesnych badaniach historycznych, W. 2000 s. 161–3; Tomkiewicz W., Jeremi Wiśniowiecki (1612–1651), W. 1933 (jako Stępkowski); Wagner M., Kadra oficerska armii koronnej w drugiej połowie XVII wieku, Tor. 1992 s. 131; Zawistowski W., Kto jest kim w Trylogii Henryka Sienkiewicza, Gd. 1999; Zieliński H., Wyprawa Sobieskiego na czambuły tatarskie, „Przegl. Hist. Wojsk.” T. 2: 1930 s. 6; – Akta grodz. i ziem., X; Akta sejmikowe woj. krak., III; Historia panowania Jana Kazimierza przez nieznajomego autora, Wyd. E. Raczyński, P. 1840 I 71; Jakuba Michałowskiego wojskiego lubelskiego a później kasztelana bieckiego księga pamiętnicza, Wyd. A. Z. Helcel, Kr. 1864 s. 461; Jemiołowski M., Pamiętnik dzieje Polski zawierający, W. 2000 (dot. Stefana Stapkowskiego); Komput wojsk JKMci pod Skwarzawą spisany w obozie die 4 augusti 1663, Wyd. M. Nagielski, w: Staropolska sztuka wojenna XVI–XVII wieku, W. 2002; Oświęcim, Diariusz 1643–51; Płaca pocztom panięcym w r. 1650, Wyd. A. Sawczyński, „Przegl. Hist. Wojsk.” T. 9: 1936 s. 21; Relacje wojenne z pierwszych lat walk polsko-kozackich powstania Bohdana Chmielnickiego okresu „Ogniem i mieczem” (1648–1651), Wyd. M. Nagielski, W. 1999; Temberski, Roczniki; Testament Jeremiego Wiśniowieckiego, Wyd. W. Tomkiewicz, „Mies. Herald.” R. 9: 1930/4 s. 76; – AGAD: Akta Skarbowo-Wojsk., Dz. 85 nr 95 s. 107–8 (regestr chorągwi kozackiej S-ego z 1 V 1665), Dz. 86 nr 73, 123 s. 75–82, Arch. Skarbu Kor., Dz. VI ks. 5 f. 777, ks. 6 f. 381, 430, ks. 7 f. 414, 612, ks. 9 f. 195, 305, 732, ks. 11 f. 220, ks. 12 f. 98, 143, 162, 473, ks. 14 f. 458, Zbiór Branickich z Suchej, nr 124/47 k. 408–19; AP w Kr.: Arch. Sanguszków, rkp. 170 k. 281–3; AP w L.: Księgi grodzkie rel. lub., nr 91 (1665) k. 310v–11v; B. Czart.: rkp. 162 nr 105 s. 493–7, rkp. 398 s. 74–5, rkp. 402 s. 89–93 (dot. Stefana Stapkowskiego), rkp. 1957 s. 6–8; Bibliotheque Nationale w Paryżu: rkp. FR. 11147 s. 72–3, 75–9; B. Nauk. PAU i PAN w Kr.: rkp. 1046 s. 137–9, rkp. 1404 s. 51–5, rkp. 2253 k. 52–71; B. Ossol.: rkp. 12806/I k. 50–3v; B. Raczyńskich: rkp. 375 s. 321–4.
Mirosław Nagielski