Tartakower Ksawery (Savelij, Savielly, Xavier) (1887–1956), arcymistrz szachowy, autor książek szachowych, dziennikarz, trener.
Ur. 21 II (9 II st.st.) w Rostowie nad Donem w rodzinie żydowskiej z obywatelstwem austriackim, był synem Hermana, bogatego kupca, właściciela domu handlowego, i Natalii Efimovnej (rodzice zostali zamordowani w r. 1911 w napadzie rabunkowym tamże). Miał brata Artura (1888–1914), który zginął w czasie pierwszej wojny światowej, oraz dwie siostry; jedna z nich, Sylwia (ur. 1886), mieszkała w Moskwie.
Od najmłodszych lat T. interesował się grą szachową; jego pierwszym instruktorem był ojciec. Od r. 1899 uczył się w Genewie, gdzie w r. 1904 ukończył szkołę średnią. Następnie podjął studia prawnicze na uniw. w Wiedniu i tam w r. 1904 debiutował w niewielkich szachowych zawodach klubowych. W r. 1905 w niemieckim Barmen, w silnie obsadzonym turnieju szachowym, wygrał dwa turnieje poboczne. Po tym sukcesie został zaproszony w r.n. na duży turniej międzynarodowy do Norymbergi, gdzie wygrał turniej poboczny i zdobył tytuł mistrza szachowego; otworzyło mu to możliwość rozwoju kariery szachowej. Na turniejach międzynarodowych w Karlsbadzie i Ostendzie zmierzył się w r. 1907 z najlepszymi szachistami świata: Akibą Rubinsteinem, Dawidem Janowskim, Gezą Maroczym, Aronem Nimzowitschem, Carlem Schlechterem, Frankiem Jamesem Marshallem, Michaiłem Czigorinem i Rudolfem Spielmannem. Po uzyskaniu w r. 1909 doktoratu z prawa prowadził praktykę prawniczą w Wiedniu. W r. 1911 opublikował tomik poetycki Neskolko stichotvorenij (Rostov na Donu). Wkrótce zrezygnował z praktyki prawniczej i odtąd utrzymywał się z gry w szachy. Jego największymi sukcesami w tym okresie było zajęcie drugiego miejsca w prestiżowych turniejach międzynarodowych, w r. 1913 w Budapeszcie i Wiedniu oraz w r.n. w Baden. Zmobilizowany do armii austro-węgierskiej po wybuchu pierwszej wojny światowej, T. w randze oficera walczył na froncie wschodnim, m.in. na przełomie l. 1914 i 1915 pod Opatowem oraz pod Gorlicami i Tarnowem. Po zakończeniu wojny w listopadzie 1918 wrócił do Wiednia.
Prawdopodobnie na początku l. dwudziestych T. zamieszkał w Paryżu. Był stałym bywalcem miejscowych kawiarni, w których grywał na tzw. stawki. W tym okresie zwyciężył w międzynarodowych turniejach szachowych w Wiedniu (1920, 1923), Budapeszcie (1921), Gandawie (1926) i Hastings (turniej noworoczny 1926/7), a drugie lub trzecie miejsca zajął w: Berlinie (1920), Utrechcie (1920), Budapeszcie (1921), Hadze (1921), Wiedniu (1922), Teplicach Sanov (1922), Kopenhadze (1923), Hastings (1924/5), Paryżu (1925), Debreczynie (1925), Amsterdamie (1926) i Spa (1926). Statystycy uznali go w r. 1921 za trzeciego szachistę świata. Jego głównymi rywalami byli w tym czasie: Emanuel Lasker, José Raúl Capablanca i Aleksandr Alechin, a także reprezentanci Polski, Rubinstein i Dawid Przepiórka. T. publikował artykuły i redagował działy szachowe w czasopismach niemieckich i francuskich oraz wydawał książki z zakresu teorii gry szachowej, m.in. najbardziej znaną, Die hypermoderne Schachpartie (Wiedeń 1924); były one tłumaczone na języki francuski, hiszpański i rosyjski. Przekładał również poezję niemiecką na język rosyjski („Antologija sovremennoj nemeckoj poèzii”, Berlin 1922, „Pevcy čelovečeskogo. Chrestomatija nemeckogo ekspressionizma”, Berlin 1923) oraz pisał scenariusze filmowe. W środowisku szachistów zyskał sławę jako twórca aforyzmów (tzw. tartakoweryzmy).
Po powstaniu w r. 1926 Polskiego Związku Szachowego zaproponowano T-owi grę w reprezentacji kraju. T. przyjął polskie obywatelstwo i już w r. 1927 uczestniczył w II Mistrzostwach Polski w Łodzi (20 IV – 7 V), zajmując drugie miejsce za Rubinsteinem. T.r. wystąpił też w warszawskim turnieju najlepszych szachistów stolicy oraz wygrał turnieje międzynarodowe w Kecskemét, Londynie i Hastings (turniej noworoczny). Nie zamieszkał jednak na stałe w Polsce i po zawodach wracał do Paryża. Po polsku mówił słabo, lecz mimo to omówienia turniejów szachowych zamieszczał także w prasie krajowej, zarówno branżowej (warszawski „Świat Szachowy”), jak i w wydawanym we Lwowie żydowskim dzienniku „Chwila”. Czytelnicy „Wiener Schachzeitung” uznali go w r. 1929 za najlepszego dziennikarza szachowego na arenie międzynarodowej. T.r., jako pierwszy z zawodników ze ścisłej czołówki, rozegrał T. trzy partie na pokładzie samolotu, lecącego z Budapesztu do Wiednia, a w silnie obsadzonych turniejach w Barcelonie zdobył drugą nagrodę (nieznacznie wyprzedził go mistrz świata Capablanca) i w Budapeszcie trzecią (za Capablanką i Rubinsteinem); wygrał też mniejsze turnieje: w Paryżu (1929), Liège i Nicei (oba 1930). W ankiecie francuskiego czasopisma „L’Auto” (1929) znalazł się na dziesiątej pozycji wśród najlepszych szachistów świata. Na III Olimpiadzie Szachowej w Hamburgu (13–27 VII 1930) odniósł największy sukces w swojej karierze, zwyciężając z reprezentacją Polski w składzie: Rubinstein, Przepiórka, Paulin Frydman i Kazimierz Makarczyk; sam zdobył 12 punktów w szesnastu partiach (najlepszy wynik na drugiej szachownicy). Po jedynej porażce w meczu z Łotwą, poddając partię, miał oświadczyć «jeszcze Polska nie zginęła!». Przyczynił się do uporządkowania przez Fédération Internationale des Échecs (FIDE) nazewnictwa debiutów i zmian w regulaminach rozgrywek olimpijskich. Na IV Olimpiadzie Szachowej w Pradze (11–26 VII 1931) zdobył z reprezentacją Polski srebrny medal, a na drugiej szachownicy uzyskał najlepszy indywidualny wynik zawodów. Na kolejnej Olimpiadzie (12–23 VII 1933) w Folkestone Polacy zajęli tylko czwarte miejsce, natomiast T. odniósł sukces indywidualny w meczu z Francją, pokonując aktualnego mistrza świata, Alechina. W r. 1935 wygrał w Warszawie III Mistrzostwa Polski (19 V – 9 VI), a na VI Olimpiadzie Szachowej tamże (16–31 VIII), występując w podwójnej roli trenera i zawodnika (grającego na pierwszej szachownicy), zdobył z reprezentacją Polski medal brązowy. Zwyciężył w rozgrywanym we wrześniu t.r. w Łodzi, po raz pierwszy w Polsce, międzynarodowym turnieju szachowym. W r. 1937 wygrał IV Mistrzostwa Polski w Juracie (23 V – 7 VI) i razem z drużyną (ponownie jako trener i zawodnik) zdobył w Sztokholmie medal brązowy na VII Olimpiadzie Szachowej (31 VII – 14 VIII). T.r. w Toruniu w turnieju pokazowym grał jednocześnie na 120 szachownicach, wygrywając 117 pojedynków, a trzy razy remisując. Ostatni raz reprezentował Polskę na VIII Olimpiadzie Szachowej (21 VIII – 19 IX 1939) w Buenos Aires, gdzie Polacy wywalczyli srebrny medal. Po wybuchu drugiej wojny światowej zażądał z Alechinem, by nie rozgrywać meczów z Niemcami. Odrzucił propozycję stałego pobytu w Buenos Aires i niedługo po zakończeniu Olimpiady wrócił do Paryża.
We Francji usiłował T. zaciągnąć się do WP, ale z uwagi na wiek nie został przyjęty. Po zajęciu Francji przez Niemcy przedostał się w czerwcu t.r. do Algierii, a stamtąd przez Gibraltar do Wielkiej Brytanii, gdzie 18 VII 1940 zaciągnął się do francuskich oddziałów gen. Ch. de Gaulle’a. W l. 1941–5 uczestniczył w meczach szachowych między armią brytyjską i stacjonującymi tam siłami alianckimi. Dn. 24 I 1944 został przyjęty przez prezydenta RP Władysława Raczkiewicza. Po wojnie wrócił do Paryża i w r. 1946 przyjął obywatelstwo francuskie (wtedy pojawiła się nowa notacja jego imienia: Xavier). Zwyciężał na turniejach w Hastings (1945–6), Wenecji (1947) i Bevervijk (1949). W szwedzkim miesięczniku „Tidskrift för Schack” (1949 nr 1) opublikował wspomnienia wojenne Min verksamhet under det andra världskriget (1940–45) (przekł. pol. w: „Panorama Szachowa” 2006 nr 12). W r. 1950 wystąpił w barwach Francji na Olimpiadzie Szachowej w Dubrowniku; zremisował tam partię z innym wybitnym polskim zawodnikiem przedwojennym Miguelem (Mieczysławem) Najdorfem, reprezentującym wtedy Argentynę. T.r., za dotychczasowe osiągnięcia, otrzymał od FIDE tytuł arcymistrza. W r. 1953 zdobył mistrzostwo Francji. T. w ok. dwustu turniejach szachowych rozegrał prawie dwa tysiące partii. Zmarł 5 II 1956 w Paryżu, został pochowany na cmentarzu Pantin.
T. nie założył rodziny.
W r. 1976 w Paryżu odbył się memoriał im. T-a, wygrany przez polskiego mistrza Rafała Marszałka. W l. 2008–9 w Dzierżoniowie rozegrano dwukrotnie krajowy memoriał im. T-a.
Karykatury przez Ludwika Lindenfelda (pseud. Lulin) w: „Szachista” 1933 nr 7/8 s. 128, 1935 nr 7/8 s. 109; – Litmanowicz W., Giżycki J., Szachy od A do Z, W. 1986–7 I–II (fot.); Polski słownik judaistyczny, W. 2003 II; Russkie poèty XX veka. Materialy dlja bibliografii. Moskva 2007 s. 523; Šachmaty. Èncyklopedičeskij slovar’, Moskva 1990; Wolsza T., Arcymistrzowie, mistrzowie, amatorzy… Słownik biograficzny szachistów polskich, W. 2007 V (fot.); Żydzi w Polsce. Dzieje i kultura. Leksykon, W. 2001; – Cozens W. H., The Lost Olympiad Stockholm 1937, London 1985; Donaldson J., Minev N., Akiba Rubinstein. The Later Years, Seattle 1995; ciż, Akiba Rubinstein. Uncrowned King, Seattle 1994; Dudziński P., Szachy wojenne 1914–1918. Drogi do niepodległości, W. 2018 s. 137–48; tenże, Szachy wojenne 1939–1945, Ostrów Wpol. 2013 (fot.); Filipowicz A., Dzieje Polskiego Związku Szachowego do 1956 roku, W. 2007 s. 50, 54–6 (fot.), s. 71–5 (fot.), s. 79–80, 82, 92–6 (fot.), s. 101, 106 (fot.), s. 111–15, 117–18 (fot.), s. 125, 127–8; Filipowicz A., Konikowski J., Złoto dla Polski. III Olimpiada Hamburg 1930, Gorzów Wpol. 2008; Gawlikowski S., Arcymistrzowie. Złota era polskich szachów, W. 2016; tenże, Olimpiady szachowe 1924–1974, W. 1978; tenże, Triumf myśli. 100 zwycięstw polskich szachistów, W. 1997; Litmanowicz M., VI Wszechświatowa Olimpiada Szachowa Warszawa 1935, W. 1996; taż, VI Wszechświatowa Olimpiada Szachowa Warszawa 1935, Aneks, W. 1997; Litmanowicz W., Dykteryjki i ciekawostki szachowe, W. 1974 s. 383–4 (fot.); tenże, Nowe dykteryjki i ciekawostki szachowe, W. 1983 s. 16, 29–30, 76, 81, 111–14, 132; Witkowski S., Ksawery Tartakower, Gorzów Wpol.–W. 1994 (fot.); Wolsza T., Buenos Aires 1939 r. VIII Olimpiada szachowa w cieniu działań wojennych, „Biul. Inform. Mies. Światowego Zw. Żołnierzy AK” 2016 nr 7 s. 31–3 (fot.); – Dziennik czynności Prezydenta RP Władysława Raczkiewicza 1939–1947, Oprac. J. Piotrowski, Wr. 2004 II; – „Szachista” 1933–5, 1938–9; „Szachy” 1976 nr 12 s. 365–6; – Mater. Red. PSB: Wydruki ze stron internetowych (www.tabladeflandes.com , www.chesspro.ru ).
Tadeusz Wolsza