Szołucha Leon h. Świat z Krzyżem (XVIII w.), starosta rykonicki, konfederat barski.
Pochodził z rodziny osiadłej w woj. mińskim i połockim, a w XVIII w. także w pow. orszańskim woj. witebskiego. Był zapewne krewnym (bratankiem) Kazimierza Józefa Szołuchy, koniuszego połockiego w l. 1710–46. Być może rodzicami S-y byli Władysław, stolnik starodubowski w l. 1710–41 i Anna z Podwińskich. Miał rodzonego brata, nieznanego z imienia, oraz brata ciotecznego, Szymona Tadeusza Przysieckiego, pisarza ziemskiego połockiego. Prawdopodobnie siostrą S-y była Wiktoria, żona Jana Szteyna.
S. uczestniczył 6–7 II 1764 w sejmiku przedkonwokacyjnym w Orszy; po jego rozdwojeniu znalazł się wśród stronników star. orszańskiego Jana Hlebickiego Józefowicza (Jozofowicza), którzy po zbrojnych zamieszkach opuścili kościół Jezuitów, gdzie pozostali stronnicy radziwiłłowscy, i na miejscowym cmentarzu zawiązali konfederację pod laską oboźnego orszańskiego Hieronima Szemiotha. S. został wówczas obrany jednym z sędziów kapturowych i podpisał 7 II t.r. laudum oraz instrukcję poselską tego sejmiku. To zapewne S. (bez żadnego tytułu) stawił się 30 IX 1765 na popis woj. połockiego (z posesji arendownej) w składzie chorągwi paraf. bieszenkowskiej.
Latem 1771 przyłączył się S. do ruchu barskiego, reaktywowanego w W. Ks. Lit. przez m.in. podczaszego kowieńskiego Szymona Korwina Kossakowskiego i hetmana w. lit. Michała Kazimierza Ogińskiego. Pod koniec sierpnia lub na początku września t.r. wraz z Michałem Hozyuszem zorganizował oddział konfederacki (liczący prawie 50 konnych, razem z żołnierzami rtm. orszańskiego paraf. łukomskiej Ludwika Nowackiego), z którym najeżdżał położone na pograniczu pow. orszańskiego i woj. połockiego dobra osób uważanych za stronników króla i Rosji; dokonywał w nich dotkliwych rekwizycji, m.in. koni, pojazdów, broni, srebra, pieniędzy. Nocą z 4 na 5 IX oddział najechał w Sledniewiczach (Sledzieniczach) sędziego grodzkiego orszańskiego Ignacego Jakowieckiego, a 7 IX w Łukomlu sędziego grodzkiego połockiego Tadeusza Przysieckiego. Regent kancelarii w. lit. Michał Sielicki zdołał 10 IX uzyskać pomoc rosyjską i uniknął najazdu w Sieliszczach, natomiast żołnierze S-y «bizunem grozili» zięciowi Sielickiego, prezydentowi sądu ziemskiego połockiego Antoniemu Wincentemu Pakoszowi. S. podobno groził T. Przysieckiemu rozstrzelaniem, takie same pogróżki skierował w Rotnicy pod Łukomlem pod adresem rtm. orszańskiego Ignacego Sakowicza. Wg kierującego stronnictwem królewskim w Połockiem unickiego arcybp. Jasona Smogorzewskiego «Szołucha rabuś zatrwożył obywatelów», wybierając się do Strzyżewa (woj. połockie), gdzie spodziewał się «znaleźć ochoczych do konfederacji» w dobrach swego ciotecznego brata S. Przysieckiego.
Dn. 11 IX 1771 uczestniczył S. w zawiązaniu konfederacji pow. orszańskiego w obozie w paraf. łukomskiej pod laską Tadeusza Ottmara Szteyna, komornika W. Ks. Lit. i rtm. orszańskiego; zapewne wówczas został «rotmistrzem wojsk skonfederowanych pow. orszańskiego». Wraz z marsz. Szteynem i obranym tego dnia regimentarzem Nowackim należał do ścisłego kierownictwa konfederacji orszańskiej; w licznych relacjach (spoza środowiska konfederackiego) nazywano go wiceregimentarzem. S. wziął udział w wyprawie do Połocka, a po drodze w rekwizycji w Ciotczy i Turcu (woj. połockie), dobrach Smogorzewskiego. Po sforsowaniu Dźwiny w nocy z 12 na 13 IX t.r. i wkroczeniu do Połocka S. i por. konfederacji orszańskiej Hozyusz zostali wysłani do rezydencji Smogorzewskiego w pobliskim Struniu w celu dokonania rekwizycji. Gdy zwrócili się do arcybiskupa z prośbą o konie i kapelę, zostali przez niego przyjęci i ugoszczeni poczęstunkiem; w tym czasie ich ludzie plądrowali dwór (zabrali 49 koni i broń). Poleciwszy Smogorzewskiemu dostarczyć siano, owies, czopowe i podymne do Połocka, S. i Hozyusz wrócili tam z oddziałem. Dn. 15 IX uczestniczył S. w bitwie konfederatów orszańskich z wojskami rosyjskimi pod klasztorem Dominikanów w Wołyńcach (Zabiałach) w woj. połockim; uchodzącego na koniu S-ę dogonili rosyjscy żołnierze, a jeden z nich ciął go w głowę. Ranny S., «widząc, że [...] pardonu dać nie chcą [...], dwóch Moskali zabił, będąc już piechotny»; po bitwie pojawiła się nawet pogłoska, że S. poległ i został pochowany w kościele Dominikanów w Wołyńcach. Zapewne jednak wraz ze Szteynem i jego kilkunastokonnym oddziałem przeprawił się przez rzekę Swołnę, a następnie przebył Dźwinę. W uniwersale, wydanym 16 IX w Połocku przez rosyjskiego mjr. Iwana Kitajowa, S. został zaliczony wraz z Nowackim i Szteynem do głównych «buntowników». W odwecie za działalność S-y wojsko rosyjskie krótko po bitwie wołynieckiej zrabowało dobra jego brata.
Prawdopodobnie S. i Szteyn dotarli do Borysowa w pow. orszańskim (Szteyn był tam 22 IX 1771), a następnie do Czerei (konfederaci doszli tam 29 IX t.r.) i połączyli się z partią Kossakowskiego. Ordynansem z 27 IX Szteyn polecił S-sze wyruszyć na czele czterdziestu zbrojnych do Orszy «dla odebrania z kancelarii [...] podymnego, czopowego, pogłównego, kwart i hibern z starostw, tudzież i ceł», jednak wkrótce potem S. i Szteyn razem z partią Kossakowskiego udali się w Brasławskie. Dn. 5 X zarekwirowali konie i broń w należącej do star. mścisławskiego Jana Nikodema Łopacińskiego Szarkowszczyźnie. Przypuszczalnie z grupą konfederatów pod wodzą Szteyna oraz dywizją Kossakowskiego dotarł S. najpóźniej 12 X do Kupiszek (pow. wiłkomierski), skąd ze Szteynem ruszył z powrotem w Orszańskie. Na jego rozkaz S. z oddziałem (27 konnych) przybył 5 XI do Orszy i z kancelarii grodzkiej zabrał za pokwitowaniem 21641 zł (wg błędnych pogłosek 60 tys. zł), a z kahału 55 rb. 50 kopiejek pogłównego żydowskiego, natomiast u miejscowych jezuitów zarekwirował kilka koni. Jednocześnie (z tytułem star. rykonickiego) podał do tamtejszego grodu akt konfederacji orszańskiej z 11 IX, manifesty i ordynanse marszałkowskie Szteyna, uniwersał Kossakowskiego, wydany 12 X w obozie pod Kupiszkami, oraz ordynans tegoż z 14 X dla Antoniego Radomskiego. Wg niepewnej relacji regenta ziemskiego i grodzkiego połockiego Jakuba Spasowskiego, przekazanej 25 XI przez arcybp. Smogorzewskiego do Warszawy, S. podzielił się zarekwirowanymi w Orszy pieniędzmi «z jp. Szteynem i z drugiemi na zimowe konsystencje [...] rozpuszczonemi, a resztę ma odwieźć jp. Kossakowskiemu». W 2. poł. listopada żołnierze rosyjscy pojmali kilku kompanów i «ad compunctionem ojca» małego synka S-y; przetrzymywano ich w Ladach.
W okresie zimowym S. ukrywał się; wg relacji arcybp. Smogorzewskiego z 7 XII 1771 «włosy zapuściwszy i wąsy ogoliwszy, w kożuchu», udający snycerza, był widziany dwa tygodnie wcześniej w pobliżu Boczejkowa (woj. połockie), gdzie jednak nie znalazł schronienia. Na wiosnę, jak donosił 16 V 1772 do Warszawy arcybiskup, wg informacji rosyjskiej komendy w Połocku, S. z oddziałem kilkudziesięciu konnych przebywał w należących do Żaby (zapewne podkomorzego wileńskiego Tadeusza Żaby) lesie świackim w pobliżu Czasznik (woj. połockie). Wydany «z powodu sąsiedzkiej nienawiści machiawelskiej panów Jakubowskich» rosyjskiej komendzie w Mińsku, zwrócił się 23 VIII 1773 razem z kilkoma towarzyszami, którzy także zostali «wzięci i w kłodki na nogach zasadzeni», do instygatora W. Ks. Lit. Adama Chmary z prośbą o wstawiennictwo. Dalsze losy S-y nie są znane.
Oprócz dzierżawy rykonickiej (zapewne pow. orszański) S. prawdopodobnie posiadał bliżej nieokreślone dobra dziedziczne. W r. 1771, tuż przed przystąpieniem do konfederacji, przebywał w dobrach (prawdopodobnie w woj. połockim), które trzymał prawem zastawnym od swego ciotecznego brata S. Przysieckiego.
S. był żonaty, miał syna.
Być może to S. (Szołucha, bez imienia i tytułu) miał w r. 1775 jeden dym w dobrach Osikówka, w pozostałej przy Rzpltej części woj. połockiego.
PSB (Nowacki Ludwik); – Aniščenko E. K., Storona neprikajannaja kniga ob utrate našej vol’nosti, Minsk 2009 s. 261, 265; Konopczyński W., Konfederacja barska, W. 1991 II; – Archeografičeskij Sbornik Dokumentov, X 359–60; Konfederacja barska. Wybór tekstów, Oprac. W. Konopczyński, Kr. 1928 s. 145–8; Rejestr popisowy województwa połockiego z dn. 30 IX 1765 r., Wyd. R. Mienicki, „Ateneum Wil.” T. 11: 1936 s. 334; – AGAD: Arch. Radziwiłłów, Dz. II ks. 69/11 s. 305; B. Czart.: rkp. 700, 707 s. 513, 522, 528–30, 536, 539–40, 543, 552, 558, 592, 631, 635, 639, 642–3, 656, 819, 824, rkp. 3858 s. 203–4; B. Jag.: rkp. 6651 s. 139; B. Nauk. PAU i PAN w Kr.: rkp. 989 s. 5, 7; Nacyjanal’ny histaryčny archiŭ Belarusi w Mińsku: F. 1731 op. 1 nr 39 k. 694, 696v, F. 1734 op. 1 nr 63 k. 228–8v, F. 1778 op. 1 nr 21 k. 441; – Informacje Łukasza Przybyłka z W. na podstawie kwerendy w Nacyjanal’nym histaryčnym archiŭ Belarusi w Mińsku (F. 1731 op. 1 nr 45 k. 488–96v) i Adama Pszczółkowskiego z W. na podstawie kwerendy w Lietuvos valstybės istorijos archyvas w Wilnie (Senieji Aktai, rkp. 3322 k. 21).
Andrzej Haratym