Tatomir Lucjan (Łucjan) Józef (1836–1901), pedagog, publicysta, działacz oświatowy.
Ur. 14 XII w Tyśmienicy (pow. tłumacki), był synem Leona, plenipotenta tamtejszego majątku Dzieduszyckich, i Marii (Marianny) z Raciborskich (zm. 1874).
Edukację początkową odbył T. w domu; naukę kontynuował w II Gimnazjum z językiem niemieckim we Lwowie. Po zdaniu w r. 1859 matury podjął t.r. studia na Wydz. Filozoficznym Uniw. Lwow. W styczniu 1860 Hipolit Stupnicki zatrudnił go do współredagowania „Przeglądu Powszechnego”, dodatku politycznego do „Przyjaciela Domowego”. Od t.r. był również T. członkiem redakcji „Dziennika Literackiego”. Współpracował z redagowaną (od marca 1860 do grudnia 1861) przez Karola Cieszewskiego „Czytelnią dla Młodzieży”, pismem młodzieży akademickiej o przekonaniach demokratycznych i niepodległościowych tzw. przedburzowców; na tych łamach ogłosił m.in. cykl Z dziejów literatury XIX wieku (1860 nr 6–9, 11, 13–14). W r. 1861 opublikował rozprawę o Mikołaju Wierzynku pt. Mieszczanin krakowski z XIV w. (Lw., wyd. 2 pt. Mikołaj Wierzynek. Zarys historyczny, Lw. 1902) oraz (wg „Estreicher w. XIX”) tłumaczenie z języka niemieckiego „Plany Słowian Południowych i obecne ruchy polityczne w Serbii, Hercegowinie, Bośni i Czarnogórze” (Lw.). We wrześniu 1861 odszedł z redakcji „Przeglądu Powszechnego”, a po likwidacji pisma przeniósł się do redakcji „Dziennika Polskiego”.
Po wybuchu powstania styczniowego T. przedostał się do Król. Pol. i wstąpił na krótko w szeregi powstańcze. Przerwał wtedy studia, których już nie ukończył. Po powrocie do Lwowa był od kwietnia do listopada 1863 redaktorem odpowiedzialnym (ze Stupnickim) wznowionego dwutygodnika (ukazującego się jako dodatek „Przyjaciela Domowego”) „Przeglądu Powszechnego” (nr 5–69). Pracował wtedy nad serią „Skarbniczka dziejów i rzeczy polskich”, popularyzującą geografię i historię Polski; opublikował jej pierwszy tom Geografia fizyczna Polski (Lw. 1863). Przetłumaczył z języka francuskiego podręcznik L. E. C. Gaultiera „Geografia powszechna” (Lw., wyd. następne: 1867, 1869, 1872, 1873, 1876, 1880). Od 1 XI 1863 do 16 I 1864 pełnił funkcję redaktora odpowiedzialnego tygodnika „Mieszczanin Polski. Pismo dla nauki i zabawy” (ukazało się dwanaście numerów), wydawanego nakładem Karola Wilda. Za artykuły w numerze z 28 XI 1863, wspierające powstanie, wytoczono redakcji proces; T-a skazano na trzy miesiące więzienia, a Wilda na osiemnaście miesięcy. W l. 1864–5 był T. nauczycielem prywatnym córek Włodzimierza Dzieduszyckiego i pracował w należącej do niego Bibliotece Poturzyckiej we Lwowie. Następnie od stycznia do października 1865 redagował „Tygodnik Naukowy”, a po zmianie redaktora odpowiedzialnego i tytułu na „Tygodnik Naukowy i Literacki” (za radą Józefa Ignacego Kraszewskiego) współpracował z nim do maja 1866, kiedy pismo to przestało się ukazywać.
W r. 1866 został T. stypendystą Zakładu Narodowego im. Ossolińskich i poświęcił się badaniom historycznym. Często spotykał się wtedy z ociemniałym Karolem Szajnochą, przy którym był lektorem, i Augustem Bielowskim; obaj historycy wywarli na niego duży wpływ. Opublikował dwutomowe Dzieje Polski potocznym sposobem (Od najdawniejszych czasów do zgonu Kazimierza Wielkiego, Lw. 1866 I, Od Ludwika do zgonu Aleksandra, Lw. 1872 II), stanowiące drugą część serii „Skarbniczka dziejów i rzeczy polskich”; recenzję z tego dzieła napisał Tadeusz Romanowicz („Tyg. Nauk. i Liter.” 1866 nr 4, 5). Z polecenia Wydz. Krajowego brał udział w opracowaniu tomu pierwszego „Akt grodzkich i ziemskich [...] z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie...” (Lw. 1868). Uczestniczył 15 III 1868 w zebraniu założycielskim Tow. Naukowo-Literackiego (przetrwało niecały rok) i został członkiem jego zarządu; na spotkaniach Towarzystwa wygłaszał odczyty z geografii i historii. Opublikował też swój pierwszy podręcznik Geografia ogólna i statystyka ziem dawnej Polski (Kr. 1868), a młodym miłośnikom geografii poświęcił Przegląd najnowszych podróży i odkryć geograficznych podług oryginalnych dzieł i sprawozdań tegoczesnych podróżników (Lw. 1869), popularyzujący wiedzę o Afryce, Azji, Australii i «świecie polarnym północnym». Trzechsetną rocznicę unii lubelskiej uczcił «wspomnieniem historycznym» Unia Litwy z Polską (Lw. 1869). Z polecenia kuratora Zakładu Ossolińskich, Jerzego Henryka Lubomirskiego, pełnił w l. 1869–70 w bibliotece obowiązki skryptora. W tym czasie przetłumaczył z języka niemieckiego podręcznik W. Pütza „Rys geografii i historii powszechnej dla klas wyższych” (Lw. 1870 II–III); tom trzeci uzupełnił opracowanym przez siebie zarysem dziejów Polski. Do r. 1871 był guwernerem starszych synów Adama Sapiehy. W r. szk. 1870/1 pracował we Lwowie jako suplent (nauczyciel pomocniczy) historii w Wyższej Szkole Realnej, a w r. szk. 1871/2 jako nauczyciel rzeczywisty historii i geografii w Państw. Seminarium Nauczycielskim Męskim. W l. 1873–7 wykładał geologię i klimatyzację w Szkole Gospodarstwa Wiejskiego w Dublanach.
T. współpracował z Radą Szkolną Krajową jako członek Komisji Książek Szkolnych dla Szkół Ludowych; oceniał podręczniki dla zreformowanych szkół elementarnych. Od r. 1873 należał też do Komisji Egzaminacyjnej dla Nauczycieli i Nauczycielek. Był członkiem Zarządu Głównego Tow. Pedagogicznego. W l. 1876–82 redagował wydawane przez Towarzystwo czasopismo „Szkoła. Tygodnik Pedagogiczny”, adresowane do nauczycieli szkół ludowych i seminariów nauczycielskich. Opublikował podręcznik Geografia Galicji (Lw. 1874, wyd. 2 pt. Podręcznik Geografii Galicji na podstawie prac monograficznych i urzędowych źródeł, Lw. 1876) oraz broszurę Przegląd podróży i odkryć w świecie arktycznym. Z powodu drugiej austriacko-węgierskiej wyprawy arktycznej z l. 1872–74 (Lw. 1875). Na łamach „Szkoły” zamieszczał artykuły, m.in. Doliny i stawy tatrzańskie (1876 nr 3–8), w których wypowiadał się też na tematy metodyczne, zwłaszcza w odniesieniu do nauczania geografii; jego zdaniem naukę tego przedmiotu należało ożywiać przykładami oraz ciekawym opowiadaniem z zastosowaniem map i ilustracji. Wykłady T-a cieszyły się dużym powodzeniem; jak napisał Tadeusz Kończyc, był on «barwnym stylistą», posiadał dar «popularyzatorski i umiejętność pięknego opowiadania». Pisał też T. do „Szkoły” artykuły wspomnieniowe i rocznicowe poświęcone poetom, m.in. Juliusz Słowacki (1880 nr 1), Jan Nepomucen Jaśkowski (1882 s. 190–1); osobno wydał opowiadanie Jan Kochanowski z Czarnolasu (W. 1883). W formie broszury opublikował Obrazki geograficzne (Lw. 1878, wyd. 2, Lw. 1894). W tym czasie ogłosił kolejny podręcznik Dzieje Polski w zarysie. Dla klas wyższych szkół średnich, seminariów nauczycielskich i prywatnych zakładów naukowych (Lw. 1879, wyd. 2 pt. Dzieje Polski w zarysie. Podręcznik szkolny, W.–Lw. 1892), a z Karolem Benonim wielokrotnie wznawiany Krótki rys geografii dla użytku szkolnego (Lw. 1881, wyd. następne: 1883, 1886, 1889, 1890, 1894, 1898, wyd. pośmiertne, Lw. 1903, 1908). W l. 1880–2 zasiadał T. w Radzie Miejskiej we Lwowie. Po podróży do Tyrolu przedstawił swoje wrażenia w książce Ferie alpejskie. Wspomnienia miejsc i ludzi (Lw. 1882, wyd. 2, Lw. 1884).
T. upamiętniał rocznice historyczne. Dwusetlecie odsieczy wiedeńskiej uczcił cyklem prac o Janie III Sobieskim: Lata nauki Jana Sobieskiego („Szkoła” 1882 nr 30–2), Wychowanie Jana Sobieskiego. Podróże (tamże, nr 45–46), Wspomnienie o królu Janie III (Lw. 1883), Ślady króla Jana III w kraju naszym. 106 miejscowości w Galicji zostających w związku z żywotem dziejowym i domowym Jana Sobieskiego (Lw. 1883) oraz Król i marszałek. Trzy ostatnie chwile z życia Jana Sobieskiego (W. 1884). Na tysięczną rocznicę śmierci św. Metodego napisał rozprawę Apostołowie Słowiańszczyzny św.św. Cyryl i Metody („Szkoła” 1885 nr 29, 31, wyd. osobne, Lw. 1885, Sandomierz 2014). Broszurą upamiętnił Chrzest Litwy w pięćsetną rocznicę tego zdarzenia dziejowego (Lw. 1886, „Szkoła” 1887 nr 37, wyd. 2, Lw. 1891). W setną rocznicę insurekcji kościuszkowskiej wygłosił 1 IV 1894 w sali ratuszowej we Lwowie wykład o Tadeuszu Kościuszce (Tadeusz Kościuszko. Przemówienie..., Lw. 1894). W l. dziewięćdziesiątych współpracował z „Przewodnikiem Naukowym i Literackim”, oceniając nadsyłane tam artykuły i zamieszczając w nim recenzje. Ostatnimi podręcznikami T-a były: Geografia powszechna (Lw. 1890), opracowane z Robertem Klemensiewiczem Wiadomości z nauki geografii (Lw. 1896, wyd. pośmiertne: 1903, 1906, 1913, 1916, 1918), oraz Dzieje Polski (W. 1898).
Prace T-a były wyrazem specjalizowania się historii i geografii jako odrębnych dyscyplin naukowych; wyrażały dążenie do wypracowania rodzimej geografii i ukazania ziem polskich pozostających pod zaborami w kontekście tradycji polskiej państwowości. Od r. 1892 do śmierci był T. dyrektorem Państw. Seminarium Nauczycielskiego Męskiego we Lwowie. W r. 1901 Rada Szkolna Krajowa przyznała mu tytuł profesora szkoły średniej. Chory od dłuższego czasu na gruźlicę, T. zmarł 14 VI 1901 we Lwowie, został pochowany na cmentarzu Łyczakowskim. Krótko przed śmiercią wyraził wolę, by na trumnie nie składano wieńców, a pieniądze przeznaczono na «zawiązek stypendium» jego imienia dla ubogich uczniów Państw. Seminarium Nauczycielskiego Męskiego. Był odznaczony Krzyżem Kawalerskim Orderu Franciszka Józefa (1898).
T. był dwukrotnie żonaty. W zawartym w r. 1861 we Lwowie małżeństwie z Anielą ze Szczepańskich (1839–1864), córką Wawrzyńca Szczepańskiego i Rozalii z Witwickich, miał córki: Walerię Łucję (ur. 1859), nauczycielkę szkół powszechnych we Lwowie, i Leontynę Paulinę (ur. i zm. 1862). W drugim małżeństwie (ślub we Lwowie w r. 1865) z Zofią Łucją (Sophie Lucy) (ur. 1843), córką Anny Coal i Jana (Johna) Lazorka, chłopa z Mazowsza, uczestnika powstania listopadowego, emigranta w Wielkiej Brytanii i członka Tow. Demokratycznego Polskiego, miał synów: Leona Władysława (1866–1867), Jana (ur. 1868), Andrzeja Józefa (ur. 1871), kierownika szkoły ludowej, i Edwarda Zygmunta (ur. 1875), ożenionego z Bronisławą Pauliną Stecką.
Bibliografia dziejów oświaty i wychowania w Galicji 1772–1918, Rzeszów 2007 cz. 2 s. 85, 87, 123–5, 127, 164, 269, 272; Bibliografia polska 1901–1939, Wr. 1991 II 204; Enc. Org., XXV 32–3 (błędne miejsce i r. ur.); Estreicher w. XIX, IV, VII; Estreicher w. XIX, Wyd. 2, II 188; Nicieja, Łyczaków; Nowy słownik biograficzny dydaktyków geografii, Kr. 2015; Słownik historyków polskich, W. 1994 s. 524; – Kozłowska-Sabatowska H., Ideologia pozytywizmu galicyjskiego 1864–1881, Wr. 1978; Maciejewski J., Przedburzowcy. Z problematyki przełomu między romantyzmem a pozytywizmem, Kr. 1871; Majorek C., Historia utylitarna i erudycyjna. Szkolna edukacja historyczna w Galicji (1772–1918), W. 1980; Maternicki J., Dydaktyka historii w Polsce 1773–1918, W. 1974; Meissner A., Spór o dusze polskiego nauczyciela. Społeczeństwo galicyjskie wobec problemów kształcenia nauczycieli, Rzeszów 1999; tenże, Tatomir Lucjan herbu Sas (1836–1901) – pedagog, geograf, historyk. Szkic do portretu, „Studia i Prace Pedagog.” R. 3: 2016 s. 183–92; Olszański K., Prasa galicyjska wobec powstania styczniowego, Wr. 1975; Prasa polska 1661–1864, W. 1876; Puszka A., Nauczyciele historii i geografii państwowych szkół średnich w Galicji w okresie autonomii, L. 1999; Sroka Ł. T., Rada Miejska we Lwowie w okresie autonomii galicyjskiej 1870–1914, Kr. 2012; Sroka S., Akademia Dublańska 1855–1945 (w druku); Stinia M., Państwowe szkolnictwo gimnazjalne w Krakowie w okresie autonomii galicyjskiej, Kr. 2004; Stulecie Gazety Lwowskiej 1811–1911, Red. W. Bruchnalski, Lw. 1912 II; Szocki J., Wydawnictwo Ludowe – popularna seria książek dla ludności polskiej w Galicji (1882–1920), „Ze Skarbca Kult.” 1990 z. 50 s. 67–102; Terlecki R., Oświata dorosłych i popularyzacja nauki w Galicji w okresie autonomii, Wr. 1990; Tracz M., Geografia w szkołach średnich w zaborze austriackim w okresie autonomii (1868–1914), w: Geografia na przestrzeni wieków. Tradycja i współczesność. Profesorowi Antoniemu Jackowskiemu w 80. rocznicę urodzin, Red. E. Bilska-Wodecka, I. Sołjan, Kr. 2015 s. 167–86; – Księga jubileuszowa Polskiego Towarzystwa Pedagogicznego 1868–1908, Lw. 1909 (fot. s. 60); Opałek M., O Lwowie i mojej młodości. Kartki z pamiętnika 1881–1901, Wr. 1987; Wolska M., Obertyńska B., Wspomnienia, W. 1974; – „Muzeum” 1898 s. 897; – Nekrologi i wspomnienia pośmiertne z r. 1901: „Bluszcz” nr 20 s. 201, „Dzien. dla Wszystkich” nr 136, „Dzien. Pol.” nr 215, „Gaz. Lwow.” nr 136, 137, „Gaz. Narod.” nr 165, „Gaz. Warsz.” nr 165, „Kur. Codz.” nr 165, „Kur. Lwow.” nr 164–6, „Kur. Warsz.” z 15 VI, „Kwart. Hist.” s. 439, „Nowa Reforma” nr 136, „Prawda” nr 25 s. 310, „Przegl. Pedagog.” nr 15, „Przyjaciel Dzieci” nr 28 s. 433–4 (T. Kończyc, fot.), „Rola” nr 25 s. 393, „Słowo Pol.” nr 276, 277, „Szkoła” nr 25 s 215–16, „Tyg. Ilustr.” nr 25 s. 495; – Central’nyj deržavnyj istoryčnyj archiv Ukraïny we Lw.: Akta Rady Szkolnej Krajowej, F. 178 op. 2 nr 1906, 3300, 5524 (miejsce i r. ur.); – Informacje Cezarego W. Domańskiego z L. na podstawie internetu (metryka chrztu i zgonu) i Agnieszki Biedrzyckiej z Kr.
Andrzej Meissner