Świrski Łukasz Bolesławowicz (Łukasz Bolko) h. Lis (zm. 1593), marszałek hospodarski, poseł na sejmy, marszałek izby poselskiej.
Pochodził ze zubożałej rodziny kniaziowskiej, wg tradycji heraldycznej wywodzącej się od plemiennych kunigasów, władających w XIII w. częścią Litwy wschodniej. Był wnukiem Michała, synem Bolesława (Bolka) Michałowicza (zm. młodo przed 1534) i Hanny Zankowiczówny (zm. po 1552), właścicielki majątku Niszczo w ziemi połockiej. Miał młodszego brata Jana (zob.). Bywał nazywany kniaziem Łukaszem Bolkiem.
Od ok. r. 1547 był Ś. wzmiankowany jako właściciel niewielkiej części rodowych dóbr Świr (pow. oszmiański) nad jeziorem o tej samej nazwie. Z bratem Janem wystąpił jesienią 1549 do sądu panów rady W. Ks. Lit. z pozwem przeciw Hannie, wdowie po Stanisławie Niekraszewiczu, o majątek Strunojcie (pow. oszmiański), należący się im po zmarłym bezpotomnie stryju Andrzeju Michałowiczu; o nabycie tych dóbr zabiegali równocześnie bracia zmarłego (a stryjowie Ś-ego i Jana), Ludwik i Jerzy Michałowicze Świrscy. W wyniku procesu Ś. z bratem uzyskali trzecią część spornych dóbr, podczas gdy Ludwik i Jerzy otrzymali dwie pozostałe części. W r. 1555 bracia nabyli od stryjów prawa spadkowe do lennej posesji dóbr Wizna, Usowo i Prusy w księstwie słuckim, dzierżonych od kniaziów Słuckich przez ich stryjecznego dziada Aleksandra Pietkowica Świrskiego i jego syna Żdana; zapoczątkowało to konflikt z Jerzym i Siemionem Olelkowiczami Słuckimi, którzy chcieli wcielić te dobra na powrót do własnych majątków. Po zainspirowanym przez Olelkowiczów w czerwcu 1557 najeździe, grabieży mienia i zabójstwie sługi, proces zakończył się w r.n. sukcesem Świrskich.
Co najmniej od r. 1554 do maja 1560 był Ś. jednym z pisarzy woj. wileńskiego i kanclerza lit. Mikołaja Radziwiłła «Czarnego». W kancelarii posługiwał się zarówno cyrylicą, jak i alfabetem łacińskim. Jego karierę urzędniczą przerwała wojna inflancka. Na czele roty zaciężnej uczestniczył w r. 1560 pod wodzą star. czeczerskiego Jerzego Zenowicza w obsadzaniu zamków w Inflantach południowo-wschodnich, przekazanych przez mistrza Zakonu Kawalerów Mieczowych Gotarda Kettlera wielkiemu księciu lit. Zygmuntowi Augustowi w zamian za obronę przed wojskami moskiewskimi. Na początku r. 1561 stukonna rota Ś-ego stacjonowała na zamku Karkus; w lutym t.r. Ś. przesłał do Knyszyna dwóch jeńców moskiewskich. Po zakończeniu służby w wojsku zaciężnym, wypełniając zobowiązanie służby ziemskiej, wziął udział latem 1562 w obronie wschodniego pogranicza W. Ks. Lit. Na początku września t.r. uczestniczył w zjeździe (sejmie) obozowym pod Witebskiem, na którym szlachta lit. uchwaliła podatek na wojsko zaciężne oraz postanowiła zażądać od Zygmunta Augusta zwołania wspólnego sejmu polsko-litewskiego i zawarcia unii; wszedł w skład poselstwa, wysłanego do rezydującego w Wilnie króla z wiadomością o podjętych decyzjach. Po śmierci Niekraszewiczowej Ś., roszcząc pretensje do spadku po jej mężu a swym krewnym, najechał 24 X 1563 z bratem Janem i spokrewnionym po kądzieli Mikołajem Juriewiczem Ościkiem, star. krewskim i rumborskim, na dwór i majętność Horodyszcze pod Nowogródkiem. Wg spisu strat, przedstawionego w sądzie nadw. przez spadkobierców zmarłej, pisarza lit. Mikołaja Naruszewicza i wojskiego mielnickiego Aleksandra Hinca, napastnicy zagarnęli m.in. 6 tys. kop gr lit., 2 tys. czerwonych zł, ponad 60 koni, skrzynię ze srebrem, 26 pancerzy z przyłbicami i sprzęty liturgiczne.
Jako najstarszy przedstawiciel kniaziów Świrskich reprezentował Ś. swój ród na sejmach panów rady W. Ks. Lit. Wziął udział w sejmie wileńskim 1563 r. i sejmie bielskim r.n.; jako dworzanin królewski po zakończeniu sejmu bielskiego pozostał przy boku Zygmunta Augusta w czasie jego pobytu w Koronie. Podczas kolejnej kampanii przeciw Moskwie jesienią 1564 uczestniczył (zapewne ze szlachtą pow. oszmiańskiego) w działaniach na terenie Inflant, a na początku r. 1565 z rtm. Jerzym Ościkiem «przeważną dzielnością» uratował Karkus i Helmet przed zajęciem przez wojska Iwana Groźnego. Ponownie zjawił się na dworze królewskim w trakcie sejmu kor. w Piotrkowie, gdzie 5 i 6 IV 1565 poświadczył szereg zapisów Beaty Ostrogskiej dla jej drugiego męża, Olbrachta Łaskiego. W Piotrkowie otrzymał również datowany na 3 VI t.r. przywilej na urząd marszałka hospodarskiego. Ponieważ nominacja przypadła w okresie reform ustrojowych w W. Ks. Lit., kancelaria lit., starając się przystosować dawny urząd dworski do zmieniających się realiów, przypisała Ś-emu na początku r. 1566 pełnienie obowiązków marszałka pow. brasławskiego; na czele hierarchii ziemskiej tego powiatu wymieniano go jeszcze pod koniec r. 1568.
Na kolejnych sejmach Ś. zasiadał już w gronie licznych marszałków hospodarskich. Uczestniczył w sejmie wileńskim 1565/6 r., na którym Zygmunt August przeprowadził reformy ustrojowe, przygotowujące Litwę do unii z Koroną; podczas tego sejmu rozpatrzono w lutym 1566 sprawę najazdu na Horodyszcze, nakazując każdemu z napastników wypłacenie poszkodowanym po 3 tys. kop gr lit. T.r. Ś. wziął udział w obradach sejmu w Brześciu Lit. i w poł. lipca jako przedstawiciel szlachty wszedł w skład poselstwa, wysłanego do obradującego jednocześnie sejmu kor. w Lublinie w sprawie warunków przyszłej unii. Przed sejmem lit. w Grodnie pod koniec t.r. kancelaria lit. rozpatrywała alternatywnie kandydaturę Ś-ego bądź jego brata Jana, jako posła królewskiego na sejmik wileński, nie wiadomo jednak, który z braci pełnił ostatecznie tę funkcję. Ś. uczestniczył w obradach sejmu grodzieńskiego 1566/7 r. i 26 XII 1566 poświadczył dokument Zygmunta Augusta, zatwierdzający włączenie większości Inflant do Litwy jako Księstwa Zadźwińskiego. W czasie przygotowań do wyprawy przeciw Moskwie przyprowadził 11 X 1567 do obozu pod Radoszkowicami poczet złożony z dziewięciu jeźdźców uzbrojonych na sposób husarski, co pozwala określić wielkość jego ówczesnego majątku (Strunojcie, część włości świrskiej z folwarkiem Tuszcza, wsią Poniziem i dworcem w Zabołociu) na ok. 90 włók albo służb ludzi poddanych. W związku ze zwołanym na styczeń 1569 wspólnym sejmem polsko-litewskim w Lublinie, kancelaria lit. wezwała Ś-ego 13 XI 1568 na poprzedzający obrady zjazd sejmu lit. z królem, wyznaczony w poł. grudnia t.r. do Wohynia (Wojnia). Ś. był posłem woj. wileńskiego na unijny sejm lubelski. Po wyjeździe Litwinów z Lublina (z 28 II na 1 III 1569) został pod koniec kwietnia wezwany imiennie do udziału w zwołanych ponownie sejmikach lit. i na początku czerwca 1569 wrócił na sejm, również jako poseł woj. wileńskiego. Dn. 29 VI t.r. uczestniczył w wąskim gronie posłów i senatorów w ostatnich uzgodnieniach treści aktu unii lubelskiej, a następnie przywiesił swą pieczęć do zatwierdzającego ją dokumentu z 1 VII. Pod koniec roku jako deputat woj. trockiego wziął udział w pracach komisji, powołanej dla przeprowadzenia korektury II Statutu Lit. Na mocy przywileju z 10 II 1571 uzyskał urząd ciwuna włości berżańskiej na Żmudzi. Przypisywano mu również incydentalnie tytuł star. krewskiego, co jednak nie znajduje potwierdzenia w źródłach.
Po elekcji Henryka Walezego Ś. uczestniczył od 21 IX do 22 X 1573 w Wilnie w zjeździe senatorów i zapewne posłów, wybranych przez sejmiki lit. na koronację nowego władcy. Wobec przedłużającej się nieobecności elekta uczestnicy zjazdu zapewnili go o swej wierności i zawiązali konfederację w obronie dokonanego wyboru. Ś. był też obecny na kolejnym nieformalnym zjeździe stanów lit. w Wilnie na przełomie października i listopada 1574, na którym uchwalono „Porządek sprawiedliwości świętej”, wprowadzający do czasu powrotu króla do Rzpltej odrębny «kaptur» litewski i sądownictwo, oparte na sądach grodzkich i ziemskich, oraz podjęto decyzje w kwestiach obronności, kontaktów z nieobecnym władcą i państwami ościennymi. W czasie elekcji jesienią 1575 poparł kandydaturę habsburską i wspólnie z pozostałymi, nielicznymi przedstawicielami Litwy, potwierdził dekret wyboru cesarza Maksymiliana II z 18 XII t.r. Następnie jednak, wobec przybycia do Korony woj. siedmiogrodzkiego Stefana Batorego, podpisał 20 IV 1576 uchwały zjazdu stanów lit. w Grodnie, na którym nie zdołano ustalić wspólnego poparcia dla jednego z elektów. Na zjeździe w Mścibohowie na przełomie maja i czerwca t.r. został wybrany z woj. trockiego w skład poselstwa, wyprawionego do stanów kor. i Stefana Batorego, jako elekta koronowanego bez udziału Litwinów, z warunkami uznania jego zwierzchności. Dn. 29 VI posłowie złożyli w Warszawie przysięgę obediencyjną, uznając władzę króla Stefana, który powtórzył przed nimi przysięgę gwarantującą przestrzeganie praw i wolności szlacheckich oraz wystawił dla Litwy trzy przywileje, rozstrzygające część spornych spraw zgodnie z propozycjami posłów. Ś. posłował na sejm warszawski 1578 r.; został obrany 20 I t.r. marszałkiem izby poselskiej jako drugi od zawarcia unii lubelskiej przedstawiciel Litwy. Po sejmie pełnił funkcję szafarza (obok podskarbiego ziemskiego Ławryna Wojny i ciwuna wileńskiego Stanisława Naruszewicza) do odbierania podatków od poborców lit. oraz wydatkowania zebranych środków na wojsko.
Podczas pobytu Stefana Batorego w W. Ks. Lit. na początku r. 1579 przebywał Ś. na dworze królewskim jako marszałek hospodarski; razem z innymi marszałkami sprawował w kwietniu t.r. w imieniu władcy sądy zadworne o charakterze apelacyjnym. Po kolejnym sejmie warszawskim 1579/80 r. ponownie pełnił funkcję szafarza podatków W. Ks. Lit. Listem królewskim z 16 III 1580 został wezwany na sejmik przed zwołanym na 2. poł. kwietnia t.r. zjazdem stanów do Wilna. Prawdopodobnie uczestniczył w obradach tego zjazdu, podczas których Litwini, mimo przyjętej na sejmie 1579/80 r. uchwały podatkowej, zgodzili się na powszechną ochotniczą mobilizację szlachty w ramach służby ziemskiej. Na wyprawę wielkołucką w r. 1580 wystawił swoim kosztem piętnastokonny poczet zbrojny. W l. 1582 i 1583 był dwukrotnie obierany deputatem z woj. trockiego do nowo powołanego Tryb. Głównego Lit. W czasie pobytu Batorego w Wilnie w marcu 1584 brał udział w sądach asesorskich. Po raz ostatni zaangażował się w sprawy publiczne podczas trzeciego bezkrólewia, uczestnicząc jesienią 1587 w zjazdach stanów lit. w Wilnie i podobnie jak większość Litwinów popierając arcyksięcia Maksymiliana Habsburga, syna poprzedniego pretendenta.
W l. 1554–7 skupował Ś. posiadłości na terenie włości świrskiej i w jej pobliżu nad rzeką Straczą, gdzie m.in. nabył od Lwa Roskiego dwa dwory w Świrze, bojara i dostęp do jeziora świrskiego. Wspólnie z bratem Janem kupił w r. 1555 za 1 tys. kop gr lit. dobra Jasień (pow. oszmiański) od Jerzego Mikołajewicza Górskiego, który uzyskał ten majątek po babce pochodzącej z rodu Świrskich. Razem z żoną nabył 23 III t.r. od krewnego po kądzieli Hrehorego Juriewicza Ościka za 200 kop gr lit. dobra Mikołajewszczyzna nad Niemnem (powiaty miński i nowogródzki), w których na mocy przywileju królewskiego z 10 IX 1556 uzyskał prawo do pobierania myta wodnego od spławianych w dół Niemna towarów. Swoją połowę Mikołajewszczyzny zastawił 10 VI 1560 żonie za sumę 800 kop gr lit., które pożyczał od niej w różnym czasie «na potrzeby swoje jeżdżąc na służbę hospodarską ziemską wojenną i na sejmy walne». W listopadzie 1578 woj. brzeski lit. Hawryło Hornostaj odsądził Mikołajewszczyznę na rzecz dzierżawcy krzyczowskiego Mikołaja Słuszki, jednak już na początku r.n. na mocy dekretu królewskiego Ś. odzyskał część tych dóbr w woj. nowogródzkim. Dn. 27 IV 1556 nabył Ś. od Jana Piotrowicza i jego żony Katarzyny trzecią część Baksztów Świrskich. Wspólnie z bratem posiadał część dóbr Świrany (pow. oszmiański) z prawem do udziału w patronacie miejscowego kościoła. W sierpniu 1563 i ponownie w kwietniu r.n. oskarżył w imieniu swoim i plebana świrańskiego Andrzeja Wińskiego, większościowego właściciela tych dóbr i współkolatora kościoła H. Ościka, o zagarnięcie gruntów i ludzi należących do altarii i plebanii świrańskiej oraz o szkody poczynione w Jasieniu. Dn. 14 VI 1571 sąd ziemski oszmiański przyznał Ś-emu 1115 kop gr lit. na Świranach, jednak sumy tej nie udało mu się wyegzekwować. Po raz kolejny Ś. oskarżył 3 XI t.r. Ościka o odebranie dóbr Jasień, ponadto o napad w nocy z 17 na 18 X na plebanię świrańską, uprowadzenie i uwięzienie tamtejszego plebana oraz grabież majątku ruchomego i zajęcie uposażenia kościelnego. Ś. posiadał dożywocie na dobrach Giegrany (Gojrany, inaczej Skrodle) i Wilniewsie (Wilejewsie albo Wielenowskie) we włości wieszwiańskiej na Żmudzi, które Zygmunt August w nagrodę za służbę dworską i wojskową zamienił mu 29 I 1567 na posiadanie wieczyste.
Znaczne rozszerzenie stanu posiadania w dobrach świrskich zawdzięczał Ś. woj. wileńskiemu i kanclerzowi lit. Mikołajowi Radziwiłłowi «Rudemu», który za «wierne posługi» dla swego domu oraz «wierność i życzliwość ku ojczyźnie», okazaną podczas sejmu lubelskiego, darował mu 27 II 1569 swój tytuł prawny do wieczystego posiadania dworu Świro z częścią miasteczka, folwarkiem Podstarzynem, majątkiem Czuryłojny oraz kolatorstwem kościoła, plebanii i dwóch altarii świrskich. W r. 1571 procesował się Ś. o te dobra z Zuzanną Dowkszówną, wdową po ich rzeczywistym posesorze, chorążym ziemskim Szczęsnym Hercyku (którego już w r. 1565 skarżył o poczynione w Świrzu szkody), posiadającej na nich zapis dożywocia z sumą 800 kop gr lit. Ś. sprawę przegrał i dopiero po interwencji Radziwiłła «Rudego» zgodził się 8 VI 1579 wykupić z żoną dobra za 800 kop gr lit., odstępując jednocześnie Czuryłojny za 700 kop gr lit. synowi «Rudego», łowczemu lit. Mikołajowi Radziwiłłowi. Od woj. trockiego Stefana Zbaraskiego otrzymał Ś. w dożywotnie użytkowanie wydzieloną z uposażenia wojewodzińskiego królewszczyznę Strejpuny, uzyskując 24 III 1584 od Batorego potwierdzenie tego nadania. Od M. Ościka otrzymał dworzec w Świranach.
Przez wiele lat procesował się Ś. z bratem Janem, który już w marcu 1561 pozwał go przed sąd hospodarski o najazdy, grabieże i inne szkody wyrządzone w Jasieniu. Podczas sejmu bielskiego 1564 r. Ś. ze stryjecznym bratem Jaroszem Ludwikowicem oskarżył Jana o uwięzienie stryja Ludwika i wymuszanie na nim zapisów majątkowych; Zygmunt August 27 VI t.r. odłożył proces Świrskich do «času volnejšogo», ale już 10 VII, przed wyjazdem na sejm kor. do Parczewa, nakazał urzędnikom hospodarskim «spravedlivost učiniti» w tej sprawie. Ś. został wówczas oskarżony przez stryjów o oczernianie brata na sejmie oraz wyrugowanie zarówno jego, jak i skarżących ze Strunojcia, natomiast Jan złożył przeciw niemu pozwy m.in. o najście na dwór w Jasieniu, zawłaszczenie poddanych, gwałty, grabież mienia w Strunojciach i niedotrzymywanie umów; żądał ponadto zwrotu 200 kop gr lit., wydanych na wystawienie (również za Ś-ego) pięciu konnych na służbę ziemską przy poczcie kniazia J. Słuckiego z tytułu posiadania dóbr w księstwie słuckim. Z powodu ogłoszenia służby ziemskiej Zygmunt August 7 VIII 1565 w Grodnie przełożył rozpatrzenie skarg na termin po zakończeniu kampanii wojennej. Latem 1567 oskarżył Ś. brata o dokonanie 18 VII t.r. zbrojnego napadu na dwór jasieński, zakończonego poranieniem i zabójstwem kilku sług oraz odebraniem 26 służb ludzi poddanych we wspólnych dobrach; mimo wyznaczenia na 14 IX sądu polubownego w Jasieniu do rozstrzygnięcia sporu nie doszło, gdyż Jan przeciągał procedury prawne. Podczas popisu wojskowego w październiku t.r. skarżył się Ś. na niesprawiedliwe wyrugowanie na drodze sądowej z połowy majątku w Jasieniu, połowy dworu w Syrmieży oraz kupionego wspólnie z bratem «dworu Bikszteńskiego» (Bakszty?). Ponowną próbę zakończenia konfliktu podjęto dopiero w czasie sesji Tryb. Głównego Lit. w Wilnie w r. 1589, jednak mimo zaakceptowania przez braci składu sądu polubownego (bp żmudzki Malcher Giedroyć, woj. smoleński Jan Wołmiński i star. lidzki Jan Abramowicz) oraz przeprowadzenia rozprawy, nie doszło do realizacji jej ustaleń. Wydaje się, że większe zaangażowanie, konsekwencję i znajomość procedur prawnych wykazał w tym sporze Jan, który na drodze sądowej wyrugował brata z należnej mu połowy dóbr niedzielnych, a także uzyskał wyrok zasądzający od Ś-ego sumę 4 tys. kop gr lit. i zajął na tej podstawie część Mikołajewszczyzny. Ś. procesował się również z podkomorzym oszmiańskim Stefanem Lwowiczem Roskim, którego oskarżył 30 VII 1584 o bezprawne dzierżenie dworów, gruntów i poddanych w Świrze, Pożarze, Niestaniszkach i Siepruniętach. Z powodu licznych zatargów granicznych zdecydował się 29 VIII 1588 na wymianę gruntów i ludzi w Świrze na obszarze przylegającym do należących do Roskiego Dubrowlan; mimo to jeszcze w r. 1592 syn Stefana, podkomorzy oszmiański Adam Roski, obwinił go o samowolny wyrąb lasu w Niedroszlach. Ś. z żoną został w r. 1590 oskarżony przez Szczęsną Chrszczonównę Andrzejową Mikłaszową oraz jej córkę (prawdopodobnie krewniaczki żony Ś-ego) o gwałtowne «wybicie» z majętności Wasiszki w woj. mińskim.
Trudno określić przynależność wyznaniową Ś-ego. Niewątpliwie urodził się w rodzinie katolickiej, chociaż jego matka pochodziła z rodziny prawosławnej. Mało prawdopodobne wydaje się natomiast, by w sferze wpływów katolickich pozostał w l. późniejszych, zwłaszcza w czasie służby u Radziwiłła «Czarnego», głównego w W. Ks. Lit. protektora protestantyzmu. W okresie słabnięcia wpływów reformacji prawdopodobnie wrócił do katolicyzmu (na co mógł mieć też wpływ negatywny stosunek do brata, gorliwego ewangelika), chociaż jego konflikt z Kościołem katolickim na tle majątkowym nie wskazywał na szczególną prawowierność. W l. sześćdziesiątych Ś. zajechał należące do kościoła paraf. w Świrze wsie Ponizie, Szylaki i Hanczary, traktując je jako potencjalne uposażenie syna Mikołaja, przeznaczonego do stanu duchownego; gdy z powodu choroby syna okazało się to niemożliwe, zawłaszczył zajęte dobra. Jednocześnie próbował (po ponad dwudziestu latach przerwy) przywrócić funkcje sakralne świątyni, powołując na probostwo w Świrze kanonika wileńskiego i żmudzkiego Mikołaja Koryznę (który nie rezydował jednak ani w tej, ani w kilku innych posiadanych parafiach), a 12 XII 1591 darował kościołowi dwa ogrody z łąkami w Świrze. O zwrot zagrabionego mienia kościelnego kolejny pleban świrski Wojciech Kolczyński procesował się przez wiele lat ze spadkobiercami Ś-ego.
Dn. 28 II 1593 spisał Ś. w Wilnie testament. Na opiekunów żony i dzieci wyznaczył bp. Giedroycia, marszałka nadw. lit. Mikołaja Talwosza (luteranina), podkomorzego trockiego Bohdana Ogińskiego (prawosławnego) oraz swego zięcia, marszałka oszmiańskiego Stanisława Augustynowicza Fursa. Dobra rodowe Świr wraz z dworcem Zabołockim zapisał w dożywocie żonie, której również przekazał wszystkie ruchomości, sumy pieniężne oraz pretensje prawne do dóbr i sum, jakich za życia nie zdołał odzyskać od dłużników. Po jej śmierci dobra Ś-ego miały przypaść synom Michałowi, Stanisławowi i Krzysztofowi; zapisał im także pozostające w zastawie folwarki świrskie (Tuszczę i Podstarzyn), sioła Giegrany i Wielenowskie (zastawione podsędkowi oszmiańskiemu Andrzejowi Bielikowiczowi) oraz zastawioną żonie za 2 tys. kop gr lit. połowę dóbr Strunojcie z folwarkiem Birwiety. Większość tych dóbr była obciążona zastawami, w rzeczywistości więc Ś. zapisał synom jedynie tytuły własności do dochodzenia na drodze prawnej. Spadkobierców zobowiązał, by z realnie posiadanych dóbr wydzielili niezamężnej córce Ś-ego Halszce wyprawę w wysokości 200 kop gr lit. Na miejsce pochówku wybrał kościół katolicki w Świrze, polecając synom wybudować w nim «sklep murowany» koło wielkiego ołtarza. Ś. nie żył już 5 V 1593. Dn. 14 V t.r. jego testament został wniesiony przez Fursa do ksiąg Tryb. Głównego Lit.
Zapewne już w l. czterdziestych XVI w. ożenił się Ś. z Maryną (Marią) Mikołajewną Mikłaszówną (zm. przed 1596). Wniosła ona w posagu 500 kop gr lit., natomiast Ś. zapisał jej tytułem wiana 1 tys. kop gr lit. na majątkach w Jasieniu i na dworze Bałtromiejewskim. Dobra te w wyniku wygranych procesów zajął wkrótce brat, Jan; z tego zapewne powodu przeniósł Ś. w r. 1572 zapis wienny na inne dobra. Miał co najmniej ośmioro dzieci, w tym pięciu synów i trzy córki. Dwaj synowie zmarli za życia ojca: Łukasz, zapewne najstarszy, oraz Mikołaj (zm. po 1586), któremu karierę duchowną uniemożliwiła choroba psychiczna. W chwili spisywania przez Ś-ego testamentu żyli: Michał (zm. przed 1616), Stanisław (zm. między 2 XI 1627 a czerwcem 1628) i najmłodszy Krzysztof (zm. między 1620 a 1627), od r. 1606 wzmiankowany jako komornik JKM. O dwóch starszych Ś. wspomniał, że są «niesposobnego zdrowia», przy czym chodziło niechybnie o zdrowie psychiczne, skoro w r. 1601 Krzysztof stwierdził, że bracia «za prejzreniem Božym zmysłu ani rozumu zupołnoho ne majut». Córki Jadwiga (zapewne najstarsza, zm. między 9 VIII a 10 XII 1629) była już przed 9 VI 1579 żoną Fursa, Katarzyna (zm. po 1607), zamężna w r. 1593 za Janem Michajłowiczem Sawickim, otrzymała w posagu folwark Stracza (pow. oszmiański) z zapisaną na nim sumą 100 kop gr lit., a najmłodsza Elżbieta (Halszka) (zm. po 1620), jeszcze w r. 1601 niezamężna, pozostawała pod koniec życia pod opieką Jadwigi.
Po śmierci Ś-ego wdowa sporządziła 5 V 1593 w swoim majątku Oleśniki umowę wstępną sprzedaży Mikołajewszczyzny Marcinowi Okuniowi za 1 tys. kop gr lit., ale (być może z powodu przewlekłej choroby sprzedającej, o której wspomniała w dokumencie) umowa ta nie została zrealizowana. Ostatecznie wdowa zapisała Mikołajewszczyznę córce Jadwidze z warunkiem utrzymywania niedołężnych braci. Mimo to po śmierci matki Krzysztof sprzedał 18 V 1596 za 2 tys. kop gr lit. woj. trockiemu Mikołajowi Krzysztofowi Radziwiłłowi «Sierotce» tę posiadłość, leżącą między dobrami «Sierotki» Świerżniem i Kunosą.
Ś. do końca życia nie zdołał rozliczyć się ze sprawowanej w l. 1578–80 funkcji szafarza poboru uchwalonego przez sejmy. Dopiero podczas sejmu warszawskiego 1598 r. król Zygmunt III zwolnił jego potomków od obowiązku spłacenia długów z tytułu reszt poborowych, co potwierdził sejm 1611 r. konstytucją „Approbacya kwitu potomka Kniazia Swierskiego”.
Maciej Stryjkowski zadedykował Ś-emu czwarty rozdział XXV księgi „Kroniki polskiej, litewskiej, żmodzkiej i wszystkiej Rusi” (Królewiec 1582).
Boniecki, Poczet rodów, s. 71, 341, XVI, XXXI; Deputaci lit.; Katalog Archiwum Aktów Dawnych miasta Krakowa. Dyplomy pergaminowe, Kr. 1907 nr 947; Niesiecki; Święcki, Historyczne pamiątki, II 167; Urzędnicy, XI; Urzędnicy lit., I, III; Wolff, Kniaziowie lit.-rus., s. 515–17; Wolff, Senatorowie W. Ks. Lit., s. 176; – Citou А., Pjačatki staražytnaj Belarusi, Minsk 1993 s. 72; Ferenc M., Mikołaj Radziwiłł „Rudy” (ok. 1515–1584), Kr. 2008; Halecki O., Sejm obozowy szlachty litewskiej pod Witebskiem 1562 r. i jego petycja o unię z Polską, „Przegl. Hist.” T. 18: 1914 s. 324–5; Hedemann O., Historia powiatu brasławskiego, Wil. 1930 s. 426; Jankowski C., Powiat oszmiański, Pet. 1898 III 95; Januškevič A., Livonskaja vojna 1558–1570 gg. i Velikoje knjažestvo Litovskoje, Minsk 2013 s. 161–2, 164, 174; Lappo I. I., Velikoe Knjažestvo Litovskoe za vremja ot zaključenija Lublinskoj Unii do smerti Stefana Batorija (1569–1586), Pet. 1901 I; tenże, Velikoe Knjažestvo Litovskoe vo vtoroj polovine XVI stoletija. Litovsko-russkij povet i ego sejmik, Juriev 1911; Lesmaitis G., Wojsko zaciężne w Wielkim Księstwie Litewskim w końcu XV – drugiej połowie XVI wieku, W. 2013; Lubavskij M., Litovsko-russkij sejm, Moskwa 1900; Lulewicz H., Gniewów o unię ciąg dalszy. Stosunki polsko-litewskie w latach 1569–1588, W. 2002; Maksimejko N. A., Sejmy LitovskoRusskago gosudarstva do Ljublinskoj unii 1569 g., Charkov 1902, Priloženie, s. 131–3, 142, 167, 204; Rachuba A., Wielkie Księstwo Litewskie w systemie parlamentarnym Rzeczypospolitej w latach 1569–1763, W. 2002; Ragauskienė R., Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės kancleris Mikalojus Radvila Rudasis (apie 1515 – 1584 m.), Vilnius 2002; Tęgowski J., Rodowód kniaziów Świrskich do końca XVI wieku, Wr. 2011; – Akta Unii; Akta zjazdów stanów Wielkiego Księstwa Litewskiego, Oprac. H. Lulewicz, W. 2006 I; Akty Vil. Archeogr. Kom., XX, XXXVI; Cod. Regni Pol. et M. Duc. Lit., V 273–8; Diariusz poselstwa polskiego do Francji po Henryka Walezego w 1573 roku, Oprac. A. Przyboś, R. Żelewski, Wr. 1963 s. 294; Diariusz sejmu lubelskiego 1566 roku, Oprac. I. Kaniewska, Wr. 1980; Histaryčnyja zapiski F. Eułašouskaha, Wyd. U. M. Sviažynski, Minsk 1990 s. 101; Karczewski J., Replika ze strony jeneralnego prokuratora massy funduszów i interesów [...] Stefanii Radziwiłłówny, Wil. 1824 II 25, 70–4; Lietuvos Metrika, nr 1 (1380–1584), Wyd. A. Baliulis, R. Firkovičius, Vilnius 1998; toż, nr 51 (1566–1574), Wyd. A. Baliulis i in., Vilnius 2000; toż, nr 251/37 (1555–1558), Wyd. I. Valikonytė, L. Steponavičienė, Vilnius 2010; toż, nr 254/40 (1559–1563), Wyd. N. Šlimienė, I. Valikonytė, Vilnius 2015; toż, nr 261/47 (1562–1566), Wyd. I. Valikonytė, N. Šlimienė, Vilnius 2011; toż, nr 264/50 (1565–1566), Wyd. L. Steponavičienē, I. Valikonytė, Vilnius 2014; toż, nr 531/9 (1567–1569), Wyd. L. Anužytė, A. Baliulis, Vilnius 2001; toż, nr 532/10 (1569–1571), Wyd. ciż, Vilnius 2001; toż, nr 564/7 (1553–1567), Wyd. A. Baliulis, Vilnius 1996 (jako Bolko); Lietuvos Vyriausiojo Tribunalo Sprendimai (1583–1655), Wyd. V. Raudeliūnas, A. Baliulis, Vilnius 1988; Metryka Vjalikaga knjastva Litouskaga, nr 70 (1582–1585), Wyd. A. A. Mjacels’ki, Minsk 2008; toż, nr 272 (1576–1579), Wyd. tenże, Minsk 2015; Rus. Ist. Bibl., XXX kol. 702, 821, 852, XXXIII kol. 459–60; Stryjkowski, Kronika pol., II 416, 428; XVI amžiaus Lietuvos ir Lenkijos politinės kultūros šaltiniai (1562 metų tekstai), Wyd. J. Kiaupienė, Vilnius 2008; Vol. Const., II vol. 1 (Swierski); Vol. leg., II 793, 993, 1007; Źródła Dziej., IV 19–22; – AGAD: Arch. Radziwiłłów, Dz. XV teka 14 plik 5 (Mikołajewszczyzna), Arch. Tyzenhauzów, nr C–1 s. 133–40, 183–6, 197–215, 218, 266, 453–98, nr C–10 s. 184, 221–7, nr C–18 s. 293–7, 300, Arch. Zamoyskich, rkp. 3081 k. 14v–15, Transkrypcje Metryki Lit., nr 218 s. 424, 497–8, Zbiór pergaminów, nr 7841; Arch. Narod. w Kr., Oddz. na Wawelu: perg. 947; B. Narod.: Akc. 9876 k. 756v–7; B. Nauk. PAU i PAN w Kr.: nr 3344, 3370 k. 3–12, nr 3376 k. 8–9, nr 3411 k. 10–13; Grodzenski dzjaržauny gistoryka-archealagičny Muzej w Grodnie: sygn. KP nr 26 (luźne dok.); Haus-, Hofund Staatsarchiv w Wiedniu: Polen I karton 33 k. 256–7v; Lietuvos nacionalinė Martyno Mažvydo biblioteka w Wil.: F. 93 nr 1317, 1319; Rossijskaja nacional’naja biblioteka w Pet.: Avtografy Dubrovskogo, nr 152 k. 16; Rossijskij gosudarstvennyj archiv drevnich aktov w Moskwie: F. 389 (Metryka Lit.) nr 16 k. 261–2v, nr 34 k. 265–6, 291–1v, 309, 442v–3, nr 39 k. 695, nr 50 k. 8, nr 65 k. 187–7v, nr 77 k. 462–2v, nr 255 k. 140, nr 257 k. 20v–2, nr 267 k. 321v–2, nr 529 k. 214v, nr 564 k. 15–16.
Henryk Lulewicz