Tarnowski Marcin Amor (1778–1862), pułkownik wojsk Księstwa Warszawskiego i Królestwa Polskiego, wolnomularz.
Ur. 11 XI w Kozinie (pow. krzemieniecki), był synem Jana Amora (1741? – przed 1805, zob.) i Tekli (Teresy) z domu Grabianka (zm. 1805), córki Józefa Kajetana, podczaszego latyczowskiego i star. wołkowińskiego, siostry Tadeusza Grabianki (zob.). Miał braci: Wincentego (zm. 1824), marszałka pow. krzemienieckiego, masona, który nie założył rodziny, i Jana (również zm. bezżennie) oraz siostry: Marię Antoninę, żonę Teodora (Jana) Wisłockiego, Wiktorię, wydaną za Stanisława Kickiego, Anastazję, poślubioną Pawłowi Jełowickiemu, i Joannę.
Na początku l. dziewięćdziesiątych XVIII w. uczył się T. we Lwowie. Po wybuchu insurekcji kościuszkowskiej 1794 r. wyjechał do Warszawy; wziął udział w jej obronie, a po klęsce maciejowickiej (10 X t.r.) walczył pod dowództwem gen. Jakuba Jasińskiego w obronie Pragi (4 XI). Przez pewien czas był adiutantem naczelnika, gen. Tomasza Wawrzeckiego. Po klęsce powstania zaciągnął się podobno do 5. baonu I Legii Włoskiej w Leg. Pol. gen. Jana Henryka Dąbrowskiego (brak potwierdzenia tego faktu w źródłach). Od r. 1801, po śmierci Kajetana Miączyńskiego, pełnił funkcję marszałka szlachty pow. dubieńskiego, a następnie marszałka pow. krzemienieckiego. Odziedziczył dużą fortunę na Wołyniu, klucze podbereziecki (bereziecki) i koziński oraz dobra poczajowskie w pow. krzemienieckim. W tym czasie wyjeżdżał do Warszawy, gdzie znalazł się w najbliższym kręgu księcia Józefa Poniatowskiego; uczestniczył w życiu towarzyskim w pałacu pod Blachą i w letniej rezydencji księcia w Jabłonnie. Dn. 11 V 1805 ożenił się z daleką krewną, Zofią Urszulą z Tarnowskich (z linii dzikowskiej) i osiadł w należącym do jego brata Wincentego miasteczku Podbereźce (Bereźce) w pow. krzemienieckim.
Z chwilą powstania Ks. Warsz. sprzedał T. kilka wiosek z klucza kozińsko-berezieckiego, a dobra poczajowskie zastawił bazylianom z Poczajowa; uzyskane pieniądze przeznaczył na zorganizowanie dwustuosobowego oddziału ułanów z Wołynia i Podola. W czasie wojny Ks. Warsz. z Austrią przyprowadził 2 VII 1809 do Tarnopola swój oddział, który stał się zalążkiem 7. p. (przemianowany wkrótce na 16. p. ułanów) jazdy galicyjsko-francuskiej. Dn. 20 VIII t.r. minister wojny, książę Poniatowski, awansował go na pułkownika i dowódcę tego pułku. Z inicjatywy T-ego w kwietniu 1810 oficerowie i żołnierze pułku zrzekli się żołdu z przeznaczeniem go na rzecz skarbu wojskowego. W czasie wojny z Rosją pułk T-ego wszedł w skład 29. bryg. gen. Kazimierza Turno; chrzest bojowy przeszedł 9 i 10 VII 1812 pod Mirem. T. został ranny w bitwie pod Borodino (5–7 IX), a 11 X t.r. otrzymał Krzyż Kawalerski Legii Honorowej. Na początku maja 1813 wyruszył z pułkiem z Kościelnik koło Krakowa do Saksonii. Przy organizacji wojsk w Żytawie (Zittau) do 16. p. ułanów wcielono pod koniec czerwca t.r. m.in. resztki 20. p. ułanów lit. i kilka oddziałów żandarmerii, po czym pułk znalazł się w składzie 20. lekkiej bryg. jazdy gen. Jana Weyssenhoffa. Cofając się w kierunku Drezna jednostka poniosła ciężkie straty, a T. ponownie został ranny. Po kapitulacji Drezna (11 XI) uwięziono T-ego z innymi polskimi oficerami na sześć miesięcy w Preszburgu (obecnie Bratysława). Za udział w kampanii saskiej otrzymał Krzyż Kawalerski Virtuti Militari, a gen. Joachim Murat, naczelny dowódca jazdy i król Neapolu, wyróżnił go Orderem Neapolitańskim Obojga Sycylii. W tym czasie żona T-ego, dowiedziawszy się o jego rzekomej śmierci, zapadła na chorobę umysłową.
Po uwolnieniu wrócił T. do Warszawy i 20 I 1815 został mianowany dowódcą nowo utworzonego 3. p. strzelców konnych w armii Król. Pol. Na własną prośbę otrzymał 9 XII t.r. dymisję z prawem noszenia munduru. W Lublinie wstąpił t.r. do loży masońskiej «Wolność odzyskana»; był członkiem loży do jej kasaty w r. 1821. Zamieszkał w Podbereźcach. W r. 1819 nadano mu w Paryżu najwyższy stopień obrządku szkockiego w loży «L’Esperance». Działał w założonym w Warszawie przez Waleriana Łukasińskiego w r. 1821 Tow. Patriotycznym. Z jego polecenia organizował na Wołyniu z ppor. Karolem Dziekońskim struktury Towarzystwa; na zjeździe szlachty w sierpniu 1822 w Berdyczowie wyznaczył trzy prowincje: podolską, wołyńską i kijowską. Sam stanął na czele prow. wołyńskiej, dzieląc ją na sześć okręgów. Faktycznie jednak kierował wszystkimi trzema prowincjami, choć poza przyjmowaniem członków, szerszej działalności na tych terenach nie rozwinięto. Pełnił funkcję wiceprezesa KC Tow. Patriotycznego (prezesem był formalnie Karol Prozor). Należał również do działającego na Wołyniu od r.1822 Związku Templariuszy. W wyniku reskryptu cesarskiego zakazującego tajnych związków, działalność towarzystw na Wołyniu została t.r. wstrzymana.
Na podstawie zeznań Antoniego Jabłonowskiego został T. na początku r. 1826 aresztowany i osadzony w więzieniu w byłym klasztorze Karmelitów w Warszawie. Jako pochodzącego z «ziem zabranych», przewieziono go 9 II t.r. do Petersburga i osadzono w twierdzy Pietropawłowskiej; stamtąd dwukrotnie przewożono go do Warszawy (18 III 1826 – 30 I 1827 i 20 VIII 1827 – 31 V 1828), gdzie był «przyprowadzany na wszystkie śledztwa i badania więźniów, choć jego samego o nic się nie pytano» (T. J. Stecki). Obawiając się tortur 22 IV 1826, wyrwaną cyrulikowi brzytwą, podciął sobie gardło; odratowany, próbował ponownie popełnić samobójstwo. Zaliczony do II kategorii obwinionych, został w r. 1829 skazany na miesiąc fortecy i dozór policyjny. Kilka miesięcy po uwolnieniu, w r. 1830, deportowano go prewencyjnie do Wiatki, a następnie do Kurska.
Po klęsce powstania listopadowego w r. 1831 wrócił T. do Podbereziec. Rozbudował wg projektu Jakuba Kubickiego pałac, w którym zgromadził kolekcję militariów; założył park z ogrodem angielskim i oranżerią. Uczestniczył w życiu społecznym i towarzyskim, był zagorzałym myśliwym, a jego dom słynął ze staropolskiej gościnności. Nazywano go patriarchą Wołynia (T. Bobrowski). T. wziął udział 10 X 1861 w zjeździe szlachty w Horodle. Jesienią 1862 przyjechał do Krakowa; spotkał się wtedy z Piotrem Moszyńskim, działaczem Tow. Patriotycznego i zesłańcem. Dla ubogich studentów UJ ofiarował 100 złr. Ranny w wypadku na polowaniu w Zatorze u zaprzyjaźnionego Maurycego Potockiego, zmarł 21 XI 1862 w Krakowie. Po manifestacyjnym pogrzebie, zorganizowanym przez Komitet Akademicki, został pochowany na cmentarzu Rakowickim (kw. 14, grób zachowany); później wystawiono też (kw. 6) nagrobek w stylu neogotyckim z popiersiem T-ego w mundurze pułkownika.
W małżeństwie z Zofią Urszulą (1784–1851), córką Rafała Tarnowskiego (1741–1803, zob.) i Urszuli z Ustrzyckich (zob. Tarnowska Urszula), miał T. syna (zm. 1807 w niemowlęctwie).
Litogr. z portretu Torre’go w Muz. Narod. w Kr., Oddz. Czapskich, reprod. w: Łuniński E., Napoleon, Legiony i Księstwo Warszawskie, W. 2004 s. 218; – Bo niecki (Grabianka, Kalinowski); Cyrankiewicz, Przewodnik po cmentarzach Krakowa; Dworzaczek, tabl. 96; Grodziska-Ożóg, Rakowice (błędny r. ur., pominięta płyta nagrobna w kw. 14); Katalog portretów osobistości, V 23; Łoza, Legia Honorowa; Małachowski-Łempicki, Wykaz pol. lóż wolnomularskich; Nekrologi „Kuriera Warszawskiego”, W. 2004 II (dot. żony); PSB (Prozor Karol, Sobański Ludwik); Słown. geogr. (Podbereźce, Kozin); Śliwowska, Zesłańcy; Uruski; Żychliński, VI 357–62; – Askenazy S., Łukasiński, W. 1908 I–II; Dworzaczek W., Leliwici Tarnowscy. Od schyłku XVI wieku do czasów współczesnych, Tarnobrzeg 1996 (reprod. portretu); Dylągowa H., Towarzystwo Patriotyczne i Sąd Sejmowy 1821–1829, W. 1970; Gembarzewski, WP 1807–14; Gembarzewski, WP 1815–30; Hass L., Wolnomularstwo w Europie Środkowo-Wschodniej w XVIII i XIX wieku, Wr. 1982; Łoza S., Order Obojga Sycylii zwany Neapolitańskim, „Żołnierz Pol.” 1923 nr 18 s. 15; Łukasiewicz M., Armia Księcia Józefa 1813, W. 1986; Rys historyczny kampanii odbytej w roku 1809 w Księstwie Warszawskim..., Kr. 1905 s. 126–7, 272; Tokarz W., Ostatnie lata Hugona Kołłątaja, 1794–1812, Kr. 1905 I 288; Zych G., Armia Księstwa Warszawskiego, W. 1961; – Bieczyński T., Sąd Sejmowy 1827–1829 na przestępców stanu, P. 1873 s. 3; Błędowska z Działyńskich H., Pamiątka przeszłości, W. 1960; Bobrowski T., Pamiętnik mojego życia, W. 1979 II; Dębicki L., Portrety i sylwetki z dziewiętnastego stulecia, S. I, Kr. 1905 s. 15–17; tenże, Trzy pokolenia w Krakowie, Kr. 1896 s. 171; Estreicherówna M., Życie towarzyskie i obyczajowe Krakowa w latach 1848–1863, Kr. 1968; [Iwanowski E. A.] Helleniusz E., Wspomnienia lat minionych, Kr. 1876 II 241; Karwicki J. Dunin, Z moich wspomnień, W. 1904 IV 247–52; [Louis-Wawel J.] T. L., Przechadzka kronikarza po Rynku Krakowskim, Kr. 1890 s. 125; Nowolecki A., Wykaz ulic, placów, kościołów i domów miasta Krakowa, jego przedmieść..., Kr. 1878 s. 76; Oszacki K., Mowa żałobna na pogrzebie ś.p. Marcina Tarnowskiego 24 listopada 1862 r., Kr. 1862; Radzimiński L. Z., Pułkownik Marcin Tarnowski. Kościuszkowski i napoleoński żołnierz, Lw. 1917; Sierawski N., Pamiętnik..., L. 1907 s. 63 (błędna informacja o odebraniu sobie życia przez T-ego w więzieniu); Sprawozdanie z r. szk. 1861/62 ustępującego z urzędu rektora UJ, Kr. 1863 s. 20; Stecki H. Olechnowicz, Wspomnienia mojej młodości, Lw. 1895 s. 63–6; Stecki T. J., Wołyń pod względem statystycznym, historycznym i archeologicznym, Lw. 1871 II 177–9; Tarnowska z Ustrzyckich U., Pamiętnik damy polskiej z XVIII w., Lw. 1876 s. 134–6; Tarnowski S., Domowa kronika dzikowska, Oprac. G. Nieć, Kr.–Rudnik 2010; – Nekrologi z r. 1862: „Czas” nr 269, 270, „Kur. Warsz.” nr 269, „Wieniec. Dwutyg. Liter.” nr 22 s. 16; – B. Ossol.: rkp. 7977/11 (Rozwadowski A., Pamiętniki); Fundacja Dok. Czynu Niepodległościowego w Kr.: Kartoteka oficerów WP 1815–1831 Zbigniewa Zacharewicza.
Andrzej Kostrzewski