Marcin z Chrosny (ok. 1502–1561), lekarz, profesor medycyny w Akad. Krak. Syn Jana, pochodził prawdopodobnie ze wsi Chrosna (pow. radziejowski), wchodzącej w skład posiadłości kapituły włocławskiej, a nie z Krosna, jak dotychczas przyjmowano. Wpisany 27 II 1516 do metryki Uniw. Krak., w r. 1518 otrzymał stopień bakałarza, a w r. 1522 magistra sztuk wyzwolonych. Przypuszczalnie wkrótce po promocji powrócił w rodzinne strony, obejmując w r. 1525 rektorat szkoły katedralnej we Włocławku. Już jednak w styczniu 1527, po kilkakrotnych upomnieniach, został usunięty przez kapitułę z zajmowanego stanowiska pod zarzutem zaniedbywania obowiązków i nazbyt swobodnego trybu życia, wskutek czego, jak stwierdzono w uchwale, wkradło się do szkoły rozprzężenie dyscypliny i upadek obyczajów, szczególnie groźne w okresie zbliżającej się zarazy. Powróciwszy w t. r. do Krakowa, już w semestrze zimowym 1526/7 podjął wykłady na Wydziale Filozoficznym, początkowo jako docent extraneus, od r. 1528 jako kolega mniejszy na katedrze poetyki, komentując dzieła Jana z Głogowa, Arystotelesa, Aleksandra de Villa Dei, Boecjusza, poetów klasycznych: Horacego, Wergiliusza, Owidiusza, oraz humanistyczną gramatykę M. Perottiego. Równocześnie, prawdopodobnie ok. r. 1528, rozpoczął w Krakowie studia lekarskie, bowiem 14 V 1530 promował się na bakałarza, a z początkiem 1534 r. na doktora medycyny. Z braku wolnej katedry na Wydziale Lekarskim pozostał nadal na Wydziale Filozoficznym, gdzie zresztą wkrótce dał się poznać jako bohater gorszących awantur, wielokrotnie oskarżany przed sądem rektora za absentowanie się od zajęć i łamanie statutów uniwersyteckich.

Ostatecznie zrezygnował M. z zajmowanej kolegiatury w r. 1537, ponieważ – jak zanotowano w Liber promotionum – «nie chciał brać udziału w obowiązkowych modlitwach kolegiackich» i zawarł związek małżeński z Jadwigą Rogulską. Odtąd poświęcił się praktyce lekarskiej i udzielaniu prywatnych lekcji (m.in. muzyki), by zarobić na utrzymanie rodziny. Dopiero 20 VIII 1544 został z polecenia rady miejskiej powołany na katedrę medycyny fundacji Macieja z Miechowa, na której wykładał do końca życia. Jeden z nielicznych profesorów medycyny wychowany i wykształcony w kraju, reprezentował – jak się zdaje – tradycyjny poziom nauk lekarskich, komentując na katedrze oficjalne traktaty medycyny, m.in. Aforyzmy Hippokratesa. Z czasem doszedł chyba do pewnej zamożności, gdyż zakupił w r. 1548 kamienicę przy ul. Gołębiej w pobliżu Bursy Niemieckiej. Od t.r. posiadał prawa miejskie. Zmarł w Krakowie z końcem 1561 r.

Żonaty był dwukrotnie: z Jadwigą Rogulską, a po jej śmierci z bliżej nie znaną Elżbietą; pozostawił pięcioro małoletnich dzieci; synów: Marcina, Kandyda, Gabriela i Pawła, oraz córkę Reginę.

Giedroyć, Źródła do dziej. medycyny, s. 391–2; Kośmiński, Słownik lekarzów; – Barycz, Historia UJ, s. 434–5; Chodyński S., Szkoła katedralna włocławska, Włocławek 1900 s. 24–6; Fastnacht A., Pochodzenie społeczne studentów Uniwersytetu Jagiellońskiego z diecezji przemyskiej w latach 1400–1642, „Roczn. Zakł. Nauk. im. Ossolińskich” (Wr.) T. 5: 1957 s. 219; Lachs J., Kronika lekarzy krakowskich do końca XVI w., Arch. do Dziej. Liter., Kr. 1910 XII 129–30; Majer J., Wiadomości z życia profesorów Wydziału Lekarskiego w Uniwersytecie Jagiellońskim, Wil. 1862 s. 28–9; Oettinger J., Rys dawnych dziejów Wydziału Lekarskiego Uniwersytetu Jagiellońskiego, Rozpr. AU Wydz. Filol., Kr. 1876 VI 334; – Acta rectoralia, I 715, 735, 783, II 32, 126 i passim; Album stud. Univ. Crac., II 168; Conclusiones Univ. Crac., s. 206, 246; Liber diligentiarum, s. 183, 185 i passim; Statuta nec non liber promotionum, s. 165, 174; Zapiski M. Sokolnickiego z dn. 14 V 1530 r. (Cim. B. Jag. 5574); Źródła Dziej., XIII 31 (wieś Chrosna); – B. Jag.: rkp. nr 5350 s. 145, 539, 540, nr 5359 V k. 81–82.

Andrzej K. Banach