Tatarkiewicz Marian Konstanty, krypt.: M. T., M. W., M.(?) (1875–1929), aktor, reżyser, dramatopisarz, poeta, tłumacz.
Ur. 6 XII w Warszawie, był synem zaślubionych w r. 1875 Stanisława Damazego (1849–1886), związanego z Warszawskimi Teatrami Rządowymi (WTR) od r. 1869 jako chórzysta, od r. 1871 jako aktor, a od r. 1880 jako inspicjent i rekwizytor, oraz Leokadii z Thiessów (ur. ok. 1852). Był bratankiem Jana Tatarkiewicza (zob.). Miał młodszego brata Konstantego (zob.).
T. uczył się w Warszawie w sześcioklasowym gimnazjum realnym; kolegował się tam z Adamem Grzymałą-Siedleckim. Powtarzająca się informacja (m.in. w „Słown. teatru pol.”) o studiach T-a na UJ w Krakowie nie znajduje potwierdzenia w dokumentacji uniwersyteckiej. W r. 1893 ukończył klasę dykcji i deklamacji przy Warszawskim Tow. Muzycznym. Po popisie końcowym, w którym wystąpił obok Marii Przybyłko, Aleksander Rajchman uznał, że ma on «w wysokim stopniu uzdolnienia sceniczne. Lubo niezupełnie wyraźnie wymawiając, wlewa młodzieniec niemało ciepła w to, co mówi, lub krasi humorem momenty komiczniejsze» („Echo Muzycz., Teatr. i Artyst.” 1893 nr 508). T.r. Tadeusz Pawlikowski zaangażował T-a do Krakowa, do zespołu nowo otwartego Teatru Miejskiego. W okresie 30 X 1893 – 20 VI 1894 zagrał T. ponad dwadzieścia małych ról i epizodów, m.in. Biondella w „Poskromieniu złośnicy” W. Shakespeare’a i Szmula w „Chłopach arystokratach” Władysława Ludwika Anczyca. Następnie wrócił do Warszawy. Po występie w WTR 11 IX 1894 w roli Wróbelkowskiego w „Domu otwartym” Michała Bałuckiego został zaangażowany do zespołu dramatu, występującego na scenach Teatru Rozmaitości i Teatru Letniego. Recenzent „Echa Muzycznego, Teatralnego i Artystycznego” (1894 nr 572, zapewne był nim Rajchman) napisał wtedy, że T. «jest materiałem podatnym do każdego niemal rodzaju, nie tylko urwisów, gawroszów i płaskich komików». T. występował jednak w rolach drugoplanowych i charakterystycznych; w „Chacie za wsią” wg Józefa Ignacego Kraszewskiego zagrał, «bez wiary w nią», postać Janka („Echo Muzycz., Teatr. i Artyst.” 1898 nr 783). Udzielał też lekcji deklamacji.
T. trudnił się także pracą literacką. Zadebiutował w r. 1897 wierszami Na morzu, Fantazja oraz Strofy (poezje), opublikowanymi w „Bibliotece Warszawskiej” (t. 1); tamże ogłosił wiersze: Podczas burzy (1898 t. 1), Moja dola (1898 t. 4) i Królewna mórz (1899 t. 4). Współpracował również z „Tygodnikiem Ilustrowanym” (wiersze Odwieczna piosnka, 1898 nr 59 i Kuma troska, 1905 nr 33 – w indeksie błędnie jako M. Tarasiewicz), „Ateneum” (wiersz Nastrój, T. 4: 1899 z. 11), „Wędrowcem” (wiersze Paź królowej, 1902 nr 17, Sonet, 1904 nr 25, Mojej pani, 1904 nr 34), a także „Głosem” (1898), „Prawdą” (1898), „Przeglądem Tygodniowym” (1898), „Echem Muzycznym, Teatralnym i Artystycznym” (1899), „Kurierem Warszawskim” (1904), „Naszym Krajem” (1906) i „Sowizdrzałem” (1912). Wiersz Piosnka ogłosił w książce zbiorowej „Pisanka” (W. 1900). W „Przeglądzie Powszechnym” występował m.in. w r. 1905 jako krytyk, recenzując tomik poezji Zdzisława Dębickiego „Święto kwiatów” (nr 14) i powieść Konstancji Łozińskiej „Życie” (pod krypt. M. T., nr 20). Wg Grzymały-Siedleckiego był «przez czas pewien poczytnym autorem zręcznych, choć nieco zmanierowanych poezji». Pisał również liczne dramaty, głównie jednoaktowe, niektóre wierszowane, m.in. Królowa Bajka (premiera 28 XI 1900 w Teatrze Rozmaitości w Warszawie, reż. R. Żelazowski, „Wędrowiec” 1900 nr 49–52). Choć Feliks Koneczny ironizował w „Przeglądzie Polskim” (T. 144: 1902 z. 431): «Jeżeli autor, porwany miłością własną pieści się swym utworem, nie powinien tego przynajmniej czynić publicznie», Królowa Bajka doczekała się kilku wystawień, a niezrażony T. tworzył kolejne dramaty, spośród których realizacji scenicznych doczekały się: W sieciach satyra (niezachowany) wraz z Mszą Majową („Ateneum” T. 1: 1901 z. 2, premiera 10 III 1902 w Teatrze Miejskim we Lwowie, fragment pt. Piosenka majowa z muzyką J. Galla, Kr. 1920), Papa papy (premiera 31 I 1907 w Teatrze Ludowym w Krakowie), Kniaź Popiel (premiera w reż. T-a 7 V 1907 w Teatrze Rozmaitości w Warszawie) oraz Dziadzio-Piernik i babcia-Bakalia (premiera 25 XII 1915 w Teatrze Artystycznym w Warszawie). Był też T. autorem niewystawionych dramatów: Melancholia („Nasz Kraj” 1906 z. 5), Mojej pani. Perła (fragment w: „Scena i Sztuka” 1908 nr 6) i Prościel (mszp. w Akad. Teatr. w W., sygn. A. 937) oraz niezachowanych sztuk: Po ideały (1905), Dzikie łabędzie (1909), Tragedia (ok. 1913), Don Kiszot, Panienka z okienka wg powieści Jadwigi Łuszczewskiej (Deotymy) i Za późno. Wspólnie z Kazimierzem Hulewiczem (pseud. Kazimierz Nowina) napisał dramaty wystawione w Teatrze Letnim w reżyserii Marcelego Trapszy: Wcielenie Afry (premiera 10 I 1914, z udziałem m.in. Poli Negri), Zjazd koleżeński (premiera 14 XI 1914) oraz Komendant Thurm (13 III 1915).
Jesienią 1902 T. z zespołem amatorskim kół tajnego nauczania rozpoczął próby czytane „Wesela” Stanisława Wyspiańskiego; po jego rezygnacji reżyserię przejęła Anna Leo-Rose (na początku r. 1903 odbyło się kilka konspiracyjnych przedstawień w mieszkaniach prywatnych). W Teatrze Rozmaitości wyreżyserował m.in. „Diogenesa z Synopy” Wacława Grubińskiego (17 IV 1905). Opracowany przez T-a scenariusz filmu wg „Dziejów grzechu” Stefana Żeromskiego (reż. A. Bednarczyk), był pierwszą w historii kina polskiego adaptacją prozy powieściowej; film wzbudził wiele kontrowersji. O społecznym znaczeniu powieści i roli filmu w jej popularyzacji pisał T. prawdopodobnie (wg W. Banaszkiewicza) w „Kurierze Wystawy Przemysłowo-Rolniczej” (1911 nr 29 pod krypt. M.). Dla Teatru Rozmaitości przetłumaczył z języka francuskiego „Kwiat czarowny” M. L. Zamacoïsego (wyst. 2 IX 1911) i „Orlątko” E. Rostanda (wyst. 5 IX 1912 jako „Orlę”, reż. L. Wostrowski, W. 1913), natomiast z języka rosyjskiego „Rewizora z Petersburga” N. Gogola (wyst. 5 II 1916, reż. K. Kamiński, Muz. Teatr. w W., sygn. D. 135 III) oraz „Intratną posadę” A. Ostrowskiego (4 IV 1916, reż. Kamiński). Ponadto dla Teatru Letniego w Warszawie przełożył z języka francuskiego farsę „On chce się zabić” G. Berra i P. Gavaulta (wyst. 28 III 1914) oraz „Pomysł panny Franciszki” Gavaulta (wyst. 16 VI 1915).
W sezonie 1914/15 wchodził T. w skład stałego komitetu repertuarowego WTR, a 22 III 1915 został etatowym reżyserem dramatu (do rozwiązania WTR w lipcu t.r.), reżyserując m.in. „Kwintet” Czesława Halicza (właśc. Czesławy Rosenblattowej, wyst. 17 IV 1915); był też pomocnikiem Grzymały-Siedleckiego, kierownika literackiego Teatru Rozmaitości. Jako pierwszy w Polsce zainteresował się twórczością W. B. Yeatsa i w Teatrze Rozmaitości wyreżyserował jego „Księżniczkę Kasię” (premiera 19 XII 1914, przekł. J. Kasprowicz) – «celtycką Lillę Wenedę», do której dołączył «wcale zręczny» (J. Lorentowicz) wierszowany prolog, odnoszący się do spraw polskich. W dalszym ciągu występował w Teatrze Rozmaitości w drugoplanowych rolach charakterystycznych i komicznych, m.in. jako Nos w „Weselu” (premiera 6 III 1915, reż. J. Osterwa) i, już po rozwiązaniu WTR, jako Satyr III w „Nocy listopadowej” Wyspiańskiego (premiera 2 XII 1915, reż. J. Janusz, K. Junosza-Stępowski). Również pod okupacją niemiecką wyreżyserował „Pierścień miłosny” Stefana Kiedrzyńskiego, grany od 6 IV 1916; tę reżyserię uznano za «pomysłową i staranną» („Godzina Polski” 1916 nr 99).
W Polsce niepodległej odszedł T. w r. 1919 z Teatru Rozmaitości i związał się z Teatrem Praskim, kierowanym przez Bolesława Gorczyńskiego. Wyreżyserował tam m.in. „Zemstę” Aleksandra Fredry i „Ich czworo” Gabrieli Zapolskiej. Dla Polskiej Spółki Akcyjnej «Polfilma» przygotował scenariusz filmu „Tosiek szuka posady”, który jednak nie został zrealizowany. Z zespołem Teatru Praskiego przeszedł do nowo utworzonego Teatru im. Wojciecha Bogusławskiego. Na inauguracyjnym wieczorze 11 XI 1921 zagrał Nuncjusza w „Królowej Korony Polskiej” Wyspiańskiego (reż. W. Ryszkowski), potem wystąpił m.in. w „Tamtym” Zapolskiej i „Kordianie” (obydwa reż. brat T-a, Konstanty) oraz wyreżyserował „Grube ryby” Bałuckiego, w których zagrał Filipa. Tam też 4 III 1923 obchodził jubileusz 30-lecia pracy scenicznej, reżyserując własny dramat W sieciach satyra oraz grając Medarda w sztuce „W gołębniku” Ignacego Nikorowicza (reż. W. Kuncewicz). Wg Tadeusza Kończyca był «reżyserem pomysłowym, pracowitym, sumiennym i kulturalnym, który młodych aktorów pragnął na najlepszych kształcić wzorach» („Kur. Warsz.” 1923 nr 64). T.r. przeszedł na emeryturę. Zamieszkał we własnym domu w Warszawie i poświęcił się literaturze; napisał wtedy z Hulewiczem krotochwilę Szukajmy Murzyna, wystawioną w Teatrze Letnim 20 IX 1923 w reżyserii Antoniego Fertnera i Emila Chaberskiego.
Kazimierz Zalewski („Kur. Warsz.” 1894 nr 252) napisał o T-u: «Głos jest trochę za cienki, a jego właściciel za krótki», ma on natomiast «temperament sceniczny» i może występować «w niższym zakresie ról komediowych». Zdaniem Pawła Owerłły «nikły, chudy, z dykcją szybką, niewyraźną, mógł grywać tylko epizody. To go gryzło i zaczął zalewać robaka». Wg Jana Lechonia był z niego «wcale niezły tłumacz specjalnej poezji, jak np. „L’Aiglon” („Orlę”) Rostanda». T. zmarł 17 XII 1929 w Warszawie, został pochowany 20 XII na cmentarzu Powązkowskim w grobie rodzinnym.
Wg Ireny Krzywickiej przez kilkanaście lat, do końca życia, był T. związany z nieznaną z imienia Karo, która dla niego porzuciła męża; wspólnie wychowywali jej córkę.
Fot. w: Arch. Narod. w Kr., B. Narod., IS PAN; – Album teatralne, W. 1897 II 45 (ilustr.), 92; Dawni pisarze pol., IV; Dramat obcy w Polsce 1765–1965, Kr. 2001–4; Dramat pol.; Nowy Korbut, XVI cz. 1; Rocznik Naukowo-Literacko-Artystyczny na rok 1905, W. 1905; Słown. teatru pol.; Wyspiański S., Dzieła zebrane. Monografia bibliograficzna, Kr. 1967–8 XV; Zacińska M., Repertuar Teatru Miejskiego w Krakowie 1893–1899, W. 1977; – Banaszkiewicz W., Witczak W., Historia filmu polskiego, W. 1966 I; Berger B., Teatr Bogusławskiego przed Schillerem, „Pam. Teatr.” 1972 z. 1; Bieńka M. O., Od zenitu do zmierzchu. Teatr warszawski 1880–1919, W. 2015 (ilustr.); taż, Warszawskie Teatry Rządowe. Dramat i komedia 1890–1915, W. 2003; Czachowska J., Gabriela Zapolska, Kr. 1966; Grzegorczyk P., Jakiego Gogola znamy?, „Twórczość” 1953 nr 7; The Reception of W. B. Yeats in Europe, Red. K. P. Jochum, London 2013; Wilski Z., Polskie szkolnictwo teatralne 1811–1944, Wr. 1978; Włodek R., „Dzieje grzechu”, czyli Protokół zbrodni i nieszczęść, „Images” 2017 nr 29; Wosiek M., Historia Teatrów Ludowych. Polskie zespoły zawodowe 1898–1914, Wr. 1975; – Grzymała-Siedlecki A., Świat aktorski moich czasów, W. 1973; Krogulski W., Notatki starego aktora. Przewodnik po teatrze warszawskim XIX wieku, Kr. 2015; Krzywicka I., Wyznania gorszycielki, W. 2013; Lechoń J., Dziennik, W. 1992; Lorentowicz J., Dwadzieścia lat teatru, W. 1930 II; Owerłło P., Z tamtej strony rampy, W. 1957; – „Gaz. Poranna 2 Grosze” 1914 nr 12; „Ilustr. Kur. Codz.” 1915 nr 341; „Kino” 1919 nr 33; „Kur. Lub.” 1914 nr 143; „Kur. Warsz.” 1932 nr 339; – Nekrologi: „Kur. Warsz.” 1929 nr 347, „Scena Pol.” 1930 z. 1; – B. Narod.: List T-a do redakcji „Chimery” z r. 1901.
Roman Włodek