INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY
iPSB
  wyszukiwanie zaawansowane
 
  wyszukiwanie proste
 
Biogram Postaci z tego okresu
 Mikołaj Radziwiłł h. Trąby      portret Mikołaja Radziwiłła zw. Amor Poloniae, zn. 1521 - plik z Wikimedia Commons - fragment

Mikołaj Radziwiłł h. Trąby  

 
 
Biogram został opublikowany w 1987 r. w XXX tomie Polskiego Słownika Biograficznego.
 
 
 
Spis treści:
 
 
 
 
 

Radziwiłł Mikołaj h. Trąby (ok. 1470–1521), wojewoda wileński i kanclerz lit. Był najstarszym synem Mikołaja Radziwiłłowicza (zob.) i jego pierwszej żony Zofii z Moniwidów, bratem kaszt. trockiego Jana (zob.), Wojciecha (zob.), hetmana w. lit. Jerzego (zob.) i księżnej mazowieckiej Anny (zob.).

W r. 1487 R. miał już urząd krajczego lit. Jesienią 1492 był posłem w. ks. Aleksandra do nowo wybranego króla Jana Olbrachta z prośbą o współdziałanie w celu odparcia najazdu Turków i Tatarów. W r. 1493 awansował na podczaszostwo lit. i został namiestnikiem bielskim; nie był natomiast namiestnikiem brasławskim w r. 1493 (jak czasem mylnie w literaturze). Dn. 24 VII 1499 w Wilnie wraz z innymi panami rady lit. potwierdził układ z Koroną. W r. n. uczestniczył w wojnie moskiewskiej; jako jeden z nielicznych panów uratował się z pogromu Litwy pod Wiedroszą (14 VII 1500) «mężnie walcząc z małą garstką» (M. Stryjkowski). W r. 1501 był członkiem poselstwa Aleksandra na sejm piotrkowski w sprawie jego elekcji na tron polski i unii polsko-lit. Dn. 30 X t. r. wraz z innymi panami lit. zaprzysiągł unię mielnicką, zapewne w zastępstwie «bardzo starego ojca» (L. Finkel). Uczestniczył również w koronacji Aleksandra w Krakowie dn. 12 XII t. r. W listopadzie 1503 posłował od panów rady lit. do Lublina (wraz z braćmi Glińskimi), prosząc o pomoc przeciw Tatarom. T. r. został wyznaczony do udziału w poselstwie polsko-lit. do Moskwy w sprawie zakończenia wojny; nie wziął w nim jednak udziału. Obok Jana Zabrzezińskiego, marszałka ziemskiego lit. i woj. trockiego, posłował w lipcu 1504 do króla i panów kor. w Krakowie, prosząc ich o pomoc przeciw Moskwie i powrót króla na Litwę.

W l. 1504–5 R. uczestniczył w wielkiej rozgrywce politycznej wśród panów lit., w której główną rolę odgrywał marszałek nadworny lit., kniaź Michał Gliński. Zarysowały się wówczas dwa stronnictwa: prokrólewskie na czele z Glińskim, ulubieńcem Aleksandra, oraz prounijne na czele z Zabrzezińskim (zwolennicy unii mielnickiej). R. należał od początku do pierwszego z nich. Do konfliktu między stronnictwami doszło w końcu r. 1504; tzw. spisek Glińskiego miał się zawiązać 29 IX t.r. w czasie jego imienin, z udziałem m. in. Zygmunta Jagiellończyka i R-a. Konflikt ten zapoczątkowało odebranie namiestnictwa lidzkiego Jerzemu Iliniczowi, zięciowi Zabrzezińskiego i nadanie tego urzędu Andrzejowi Drożdży, ciotecznemu bratu Glińskiego. Wywołało to sprzeciw panów rady lit. z Zabrzezińskim na czele, którzy powołując się na przywilej z r. 1492 w sprawie nadania i odbierania urzędów nie dopuścili Drożdży do objęcia namiestnictwa lidzkiego. Na sejmie brzeskim w lutym 1505 Aleksander pod wpływem Glińskiego usunął z rady niektórych panów lit. i pozbawił Zabrzezińskiego woj. trockiego, pozostawiając go przy marszałkowstwie ziemskim. Na skutek protekcji Glińskiego opróżniony urząd woj. trockiego otrzymał R.; zrezygnował jednocześnie z namiestnictwa bielskiego. Nie jest jednak słuszny pogląd, że R. otrzymał też urząd marszałka ziemskiego po Zabrzezińskim. Z tytułem tym występował bowiem Zabrzeziński jeszcze w grudniu 1507, na kilka miesięcy przed zamordowaniem go przez Glińskiego. Nie zmienia to faktu, że R. wszedł wówczas do rady panów jako posiadacz jednego z najwyższych urzędów na Litwie. Słuszna jest też opinia, że osiągnął on «największe korzyści» z konfliktu wśród panów lit. (M. Kuźmińska). Dn. 24 VII 1506 R. złożył podpis na testamencie Aleksandra. Prawdopodobnie uczestniczył też w bitwie pod Kleckiem (5 VIII t.r.), gdzie wojska lit. pod wodzą Glińskiego po raz pierwszy odniosły wielkie zwycięstwo nad Tatarami. O jego udziale w tej bitwie jest tylko wzmianka w „Kronice” Macieja Stryjkowskiego, gdzie wspomniano o «Radwiłów marszałku» (II 337).

Po wyniesieniu Zygmunta Jagiellończyka na tron lit. (20 X 1506) jego stosunki z Glińskim uległy pogorszeniu. Wówczas i R. odsunął się od Glińskiego, przechodząc na stronę jego przeciwników. Skrzętnie też tuszowano jego wcześniejsze związki z Glińskim (po jego zdradzie w r. 1508), uciekając się m. in. do zniszczenia fragmentów tzw. kroniki Bychowca, która urywa się na opisie wydarzeń sejmu brzeskiego z r. 1505. R. uczestniczył w kampanii wojennej 1508 r., walcząc z najazdem moskiewskim i zwolennikami Glińskiego. Wbrew dawniejszej opinii przyczyną opóźnienia się pościgu za wojskiem moskiewskim po bitwie orszańskiej (13 VII) nie była niezgoda między R-em a Olbrachtem Gasztołdem. Nie jest wyjaśniona rola R-a w aresztowaniu i ponad dwuletnim «lekkim dozorze» (1509–11) Gasztołda, którego podejrzewano o zdradę stanu (związki z Glińskim). Prawdopodobnie znalezione dokumenty, świadczące o udziale Gasztołda w spisku Glińskiego, zostały przez R-a spreparowane (W. Pociecha). Faktem jest jedynie to, że R. sprzeciwiał się zwolnieniu Gasztołda z aresztu domowego nawet wówczas, gdy król w r. 1510 polecił wypuścić go na wolność. W maju 1511 na sejmie brzeskim doszło do pozornej zgody między R-em, a zwolnionym Gasztołdem przy mediacji królewskiej i panów rady lit. W istocie nie zmieniło to jednak wrogich stosunków między nimi. Dn. 12 (a nie 20) VI 1510 R. został mianowany woj. wileńskim i kanclerzem lit.; objął więc dwa najwyższe urzędy w państwie, piastowane dotąd przez jego ojca Mikołaja. Tajemniczo przedstawia się rola R-a w stosunku do Heleny, żony Aleksandra Jagiellończyka. Wg późniejszych przekazów (W. Kojałowicz, K. Niesiecki) w r. 1511 zatrzymał on Helenę «chcącą cicho ujechać do Moskwy». Sprawa ta wypłynęła 8 XI 1517 w czasie rozmów pokojowych poselstwa lit. w Moskwie. Strona moskiewska zarzuciła wówczas m. in. R-owi i Hrehoremu Ościkowi, że zatrzymali Helenę w drodze do Brasławia (włości darowanej jej przez męża i położonej na pograniczu z Moskwą) w r. 1512, przewieźli ją do Trok, następnie do Birsztan oraz otruli; truciznę w miodzie miał podać ich sługa Getowt. Pogłoska ta, oparta na jedynym i niewiarygodnym źródle, nie wydaje się prawdopodobna i była zapewne jednym z chwytów dyplomacji moskiewskiej w rozmowach z Litwą, m. in. w celu zdyskontowania niepowodzeń wojennych Litwinów (kampania pskowska r. 1517) i wydania przez nich spadku po zmarłej w r. 1513 Helenie.

W r. 1515 stał R. na czele poselstwa lit. na kongres Jagiellonów i Habsburgów w Pożoniu (Bratysławie) i w Wiedniu. R. został wówczas obdarzony szczególnymi względami przez cesarza Maksymiliana I, co stało się początkiem przyszłego współdziałania Radziwiłłów z Habsburgami. Można przypuszczać, że w następstwie tego uległy rozluźnieniu stosunki R-a z prymasem Janem Łaskim, szczególnie bliskie w l. 1506–10, za czasów kanclerza Łaskiego. W r. 1516 stał się R. jednakże naturalnym sojusznikiem prymasa, który był rzecznikiem małżeństwa Zygmunta I z siostrą R-a, regentką Mazowsza Anną, wdową po ks. Konradzie III. R. w imieniu siostry zabiegał wówczas o poparcie dla tego związku u podkanclerzego Piotra Tomickiego. Do zacieśnienia związków R-a z Habsburgami doszło w r. 1518, a przyczyniło się do tego nadanie mu 25 II t. r. przez cesarza tytułu księcia na Goniądzu i Medelach (Miadziole). Stało się to głównie w wyniku starań Wawrzyńca Międzyleskiego.

R. miał początkowo nadane mu przez ojca Szyrwinty i Suderwę w północnej części woj. wileńskiego czyli na Litwie Zawilejskiej. Dobra, jakie otrzymał później w wyniku działów z braćmi także leżały na tym obszarze i ich głównymi ośrodkami były: Kiejdany, Muśniki Nowe, Lipniki i Żejmy. Po matce przypadły mu leżące na południowy wschód od Wilna Soły i Chotenczyce. Swój stan posiadania powiększył on wydatnie dzięki nadaniom hospodarskim. W r. 1494 dostał od Aleksandra Jagiellończyka Chołchło i dworzec Piechowski położone w sąsiedztwie dóbr macierzystych. Później (1501–6) nadał mu Aleksander majętności na Podlasiu, gdzie następnie 1 V 1509 otrzymał R. wielki kompleks dóbr od Zygmunta I (potwierdzenie nadania w r. 1515), a mianowicie posiadłości goniądzko-rajgrodzkie, odebrane Glińskiemu. W r. 1517 podlaskie posiadłości R-a zostały wyjęte spod prawa pospolitego i pod względem sądowym, administracyjnym i wojskowym miały podlegać bezpośrednio królowi. Na podstawie uzyskanego od cesarza przywileju R. pisał się najpierw «księciem na Goniądzu i Medelach», później – «na Goniądzu i Rajgrodzie». Swoje dobra R. stale powiększał na drodze kupna, zamiany i adopcji z przekazywaniem majątku. Dzierżawił też dobra hospodarskie (włość bobrujską) i trzymał je w zastawie (Uszpole i Pieniany od r. 1519). Prowadził on akcję kolonizacyjną, szczególnie zagospodarowywał dobra na Podlasiu, gdzie założył miasto Waniewo i kilkadziesiąt siół. W okresie, gdy był starostą (namiestnikiem) bielskim osadził w tym star. sioła Długołękę, Knyszyn (wybudował tu na miejscu starego nowy dwór myśliwski), Dobrzyniewo, po czym przyłączył je do dóbr goniądzkich, powiększając w ten sposób swoje majętności kosztem dóbr hospodarskich (potwierdzenia nadania wydane w r. 1515 zawierało opisanie dóbr goniądzko-rajgrodzkich w nowych, powiększonych przez R-a granicach). Na mocy wydanego 25 IX 1513 przywileju Zygmunta I był R. zarazem zwierzchnikiem osiadłej w dobrach rajgrodzko-goniądzkich szlachty, która niechętnie znosiła to poddaństwo. W r. 1521 przedłożyła ona królowi skargę, zarzucając, że R. każe sobie służyć i zniewala ją «jako prostych ludzi». Nie był R. lubiany także przez chłopów. Jak wykazały badania Jerzego Wiśniewskiego właśnie nienawiść poddanych Radziwiłłowskich ułatwiła w przyszłości rewizorom star. bielskiego (po objęciu go przez Bonę) dokonanie – z nadwyżką – rewindykacji zagarniętych przez R-a dóbr hospodarskich.

Podlaskie dobra R-a stały się, począwszy od r. 1513 obiektem rabunków i gwałtów ze strony Gasztołda, którego włości tykocińskie graniczyły z włością goniądzką. W wyniku oskarżenia R-a król nakazał Gasztołdowi zaprzestania gwałtów, a R-owi pozwolił dochodzić krzywd sądownie. Mimo przegranej Gasztołda, który miał zapłacić odszkodowanie, nadal dochodziło do gwałtów w dobrach goniądzkich i tykocińskich. W l. 1518–19 król wyznaczał kilkakrotnie wysokie wadium (20 000 kóp gr) dla zachowania pokoju między tymi możnowładcami. Nie na wiele się to zdało, podobnie jak i różne mediacje, np. Konstantego Ostrogskiego, W. Międzyleskiego, Jerzego Radziwiłła, a nawet legata papieskiego. Spory te zaogniły się po objęciu przez Gasztołda woj. trockiego 5 III 1519. «Od chwili, gdy Gasztołd został woj. trockim – pisał R. do króla – wyrządza mi krzywdy, poddanych moich grabi, a mnie wraz z żoną i dziećmi o mało poddani jego nie spalili w zamku». R. nie był zresztą lepszy od swego antagonisty, bowiem jego urzędnik Kunca spalił w r. 1519 zamek tykociński, z którego Gasztołd ledwie uszedł z życiem.

Wzajemna nienawiść czołowych urzędników państwa nie ograniczała się tylko do sporów granicznych na Podlasiu, ale wywierała znaczny wpływ na bieg spraw państwowych. W l. 1519–21 obaj blokowali obrady sejmowe, np. R. nie przyjechał na sejmy w l. 1519 i 1520, obradując ze swymi zwolennikami w Goniądzu. Skutkiem tej polityki było nieprzygotowanie Litwy do obrony w r. 1519, kiedy to doszło do najazdu moskiewskiego, który zbliżył się na odległość 2 mil od Wilna. W kampanii tej R. uczestniczył wraz z innymi Radziwiłłami. W l. 1520–1 R. kierował rozmowami pokojowymi, zainicjowanymi przez stronę moskiewską (z woj. jarosławskim Grigorijem Fedorowiczem Dawydowem). Doprowadziły one do zawarcia pięcioletniego rozejmu w l. 1522–7 (już po śmierci R-a).

R. zyskał sobie u potomnych miano «pana wielce religijnego» (Sz. Starowolski). Był on fundatorem kościołów parafialnych w Dobrzyniewie (1519) w dekanacie augustowskim, Kalinówce (1511) i Knyszynie (1520), odnowił fundację kościoła w Rajgrodzie (1519), zbudował kościół w Goniądzu i uposażył przy nim szpital (1520) oraz fundował tam mansjonarię (1521). Zmarł w r. 1521, w końcu października lub na początku listopada; został pochowany w katedrze wileńskiej.

R. był żonaty z Elżbietą z Sakowiczów (zm. po 1542), córką Bogdana, woj. trockiego, i jego jedyną spadkobierczynią. Z małżeństwa tego pochodzili synowie Jan, star. żmudzki (zob.), Mikołaj, bp żmudzki (zob.), oraz Stanisław (zm. 1531), star. uszpolski, pieniański i wiłkomierski, oraz córki: Zofia, żona Jana Zabrzezińskiego, woj. trockiego (syna Jana, zamordowanego przez Glińskiego), Helena (Olena), żona księcia słuckiego Jerzego (Jurija) Olelkowicza (zob.), i Elżbieta, żona księcia Janusza Dubrowieckiego-Holszańskiego (zob.).

 

Miedzioryt Hirsza Leybowicza reprod. w: Wobe M. F., Icones familiae ducalis Radivilianae..., Nesvisii [1758] nr 12; Matušakaité M., Portretas XVI–XVIII a. Lietuvoje, Vil. 1984; – Lietuvių Enc., XXIV 390 (Radvila Mikalojus II); Kojałowicz, Compendium, s. 196–7 (Mikołaj II); Kotłubaj E., Galeria Nieświeżska portretów Radziwiłłowskich..., Wil. 1857 s. 35–8 (drzeworyt M. Starkmana); Boniecki, Poczet rodów, 271–2; Dworzaczek; Niesiecki; Wolff, Senatorowie W. Ks. Lit.; Pergamentų katalogas, Wyd. R. Jasas, Wil. 1980; – Baczkowski K., Zjazd wiedeński 1515 r., W. 1975 s. 173, 181, 226; Baranowski I. T., Z dziejów feudalizmu na Podlasiu. Rajgrodzko-goniądzkie „państwo” Radziwiłłów w 1. połowie XVI w., „Przegl. Hist.” T. 4: 1907 s. 65, 67–8, 164–6 i in.; Finkel L., Elekcja Zygmunta I, Kr. 1910; Halecki O., Dzieje unii Jagiellońskiej, Kr. 1919–20 I–II; Herbst S., Wojna moskiewska 1507–8, w: Księga ku czci O. Haleckiego, W. 1935 s. 51; Kolankowski L., Dzieje Wielkiego Księstwa Litewskiego, W. 1930; Kurczewski J., Biskupstwo wileńskie, Wil. 1912; Kuźmińska M., Olbracht Marcinowicz Gasztołd, „Ateneum Wil.” R. 4: 1927 s. 349–91, R. 5: 1928 s. 120–74; Ljubavskij M., Litovsko-russkij sejm, Moskva 1900; Malczewska M., Latyfundium Radziwiłłów w XV do połowy XVI wieku, W.-P. 1985 s. 35–7, 62–74, 94–115; Malinovskij J., Rada Velikago Knjažestva Litovskago v svjazi s bojarskoj dumoj drevnej Rossii, Tomsk 1912 Č. 2 vyp. 2; Natanson-Leski J., Dzieje granicy wschodniej Rzeczypospolitej, Lw. 1922 cz. 1; Papée F., Aleksander Jagiellończyk, Kr. 1949; Pociecha W., Królowa Bona, P. 1949 I–III; Solov’ev S. M., Istorija Rosii s drevnejšich vremen, Moskva 1960 Kn. 3 (toma 5–6); Starowolski S., Wojownicy sarmaccy, W. 1978 s. 219–20; Wiśniewski J., Dzieje osadnictwa w powiecie augustowskim od XV do końca XVIII wieku, w: Studia i materiały do dziejów Pojezierza Augustowskiego, Białystok 1967 s. 89–101; – Acta Tom., I–VII; Akta Aleksandra; Akta Stanów Prus Król., VII; Akta Unii; Akty Juž. i Zap. Ross., I 38; Akty lit. metriki, I 136, 156–7 II 34, 65; Kojałowicz W., Fasti Radiviliani..., Wil. 1653 s. 14–20; Polnoe sobr. russ. letopisej, XXXII, XXXV; Rus. Ist. Biblioteka, XX, XXVII; Sbornik materialov Rady V. Kn. Lit.; Sbornik Russ. Ist. Obšč., XXV; Skarbiec dyplomatów, Wyd. I. Daniłowicz, Wil. 1862 II nr 2174, 2177, 2209, 2211; Stosunki z Mendli-Girejem, chanem Tatarów perekopskich 1469–1515. Akta i listy, Wyd. K. Pułaski, W. 1881 nr 71, 74, 85, 137, 143; Stryjkowski, Kronika pol., II 309, 315, 321, 337, 386; tenże, O początkach, wywodach..., W. 1978 (podobne informacje); Wapowski B., Kroniki..., Kr. 1874, Script. Rer. Pol., II; Zbiór pamiętników do dziejów polskich, Wyd. W. S. Broel-Plater, W. 1859 IV 228–33; – AGAD: Arch. Radziwiłłów Dz. I nr 7394–8425 (passim) Dz. II t. 1 nr 9 Dz. XI nr 13; B. PAN w Kr.: dyplomy nr 120 i in.

Grzegorz Błaszczyk

 
 

Powiązane artykuły

 

Druga połowa XVI wieku

Druga połowa XVI wieku, a przede wszystkim interesujący nas okres panowania ostatniego Jagiellona – Zygmunta Augusta – to okres dominacji wojsk zaciężnych, co przekładało się na konieczność......
 
 
Za treści publikowane na forum Wydawca serwisu nie ponosi odpowiedzialności i są one wyłącznie opiniami osób, które je zamieszczają. Wydawca udostępnia przystępny mechanizm zgłaszania nadużyć i w przypadku takiego zgłoszenia Wydawca będzie reagował niezwłocznie. Aby zgłosić post naruszający prawo lub standardy współżycia społecznego wystarczy kliknąć ikonę flagi, która znajduje się po prawej stronie każdego wpisu.

Media

 
 
     
Mecenas
 
Uzywamy plików cookies, aby ułatwić Ci korzystanie z naszego serwisu oraz do celów statystycznych. Jeśli nie blokujesz tych plików, to zgadzasz się na ich użycie oraz zapisanie w pamięci urządzenia. Pamiętaj, że możesz samodzielnie zarządzać cookies, zmieniając ustawienia przeglądarki.
Informację o realizacji Rozporządzenia o Ochronie Danych Osobowych (RODO) przez FINA znajdziesz tutaj.