INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY
iPSB
  wyszukiwanie zaawansowane
 
  wyszukiwanie proste
 
Biogram Postaci z tego okresu
 Miłosz Emil Stengel      Miłosz Stengel, wizerunek na podstawie ryciny z 1870 r.

Miłosz Emil Stengel  

 
 
Biogram został opublikowany w latach 2004-2005 w XLIII tomie Polskiego Słownika Biograficznego.
 
 
 
Spis treści:
 
 
 
 
 

Stengel (Sztengel) Miłosz Emil (1841 lub 1844 – po 1877), dyrektor teatru, aktor.

S. uczył się w l. 1854–9 w gimnazjum w Brzeżanach (wg A. Bilwina), do którego chodzili także Gustaw (ur. ok. 1843) i Wilhelm (ur. ok. 1846), zapewne jego bracia. Następnie kształcił się w aktorstwie «w kraju i za granicą» („Gaz. Narod.” 1867 nr 12), a potem występował jako «artysta dramatyczny sceny niemieckiej» („Tyg. Ilustr.” 1870 nr 116), raczej poza Galicją. W poł. l. sześćdziesiątych XIX w. mieszkał w Krakowie lub Lwowie; utrzymywał wtedy kontakty z Michałem Bałuckim i Władysławem Łozińskim. Prawdopodobnie w wyniku rozmów z Łozińskim (który podobną ideę rozważał w „Pogadankach teatralnych”, Lw. 1866), wysunął projekt założenia półstałego teatru prowincjonalnego, utrzymywanego z subwencji miejskiej, występującego przez pół roku w stałej siedzibie, a latem w objeździe. Na utworzenie teatru przeznaczył znaczną sumę 4 tys. złr. i za namową Łozińskiego omówił jego koncepcję 27 lub 28 XII 1866 w Przemyślu z aktorem Ignacym Kalicińskim. W projekcie teatru, opublikowanym 15 I 1867 w lwowskiej „Gazecie Narodowej” (nr 12) zapowiadał wprowadzenie narodowego repertuaru, zatrudnienie reżysera-pedagoga oraz zapraszanie na występy gościnne «artystów stołecznych» (tj. lwowskich). S. zaangażował do zespołu m.in. Kalicińskiego, Wiktorię Słotwińską, Emila Derynga, Stanisława Dobrzańskiego i Edwarda Webersfelda. Dn. 16 III t.r. w Stanisławowie na inaugurację teatru (na którego patrona wybrał Juliusza Słowackiego) pokazał „Mazepę” Słowackiego. Dn. 2 IV wystawiono komedię „Polowanie na męża” Bałuckiego (debiut teatralny pisarza). W teatrze występowała gościnne Aniela Aszpergerowa, która 30 IV odegrała tytułową rolę w „Marii Stuart” Słowackiego, a 9 V (wg „Nowego Korbuta” – 5 V) Idalię w prapremierze „Fantazego” (pt. „Niepoprawni”) Słowackiego; razem z Deryngiem szkoliła też młodych aktorów. W repertuarze były ponadto komedie Aleksandra Fredry, Józefa Korzeniowskiego, a także „Otello” W. Shakespeare’a. Autorom polskim płacił S. tantiemy, co praktykowano wówczas jedynie we Lwowie, a z każdego przedstawienia przeznaczał pewien procent na fundusz konkursu dramatycznego ogłoszonego t.r. we Lwowie. Do czasu odejścia z zespołu (czyli do maja) przedstawienia reżyserował głównie Kaliciński (w tym „Fantazego”), w l.n. m.in. Deryng, ale główne decyzje artystyczne należały zawsze do S-a jako antreprenera. Dn. 20 VI odbyła się w Brzeżanach prapremiera „Rozbójnika salonowego” Dominika Magnuszewskiego (ukończonego przez Paulina Stachurskiego), a 4 VIII w Tarnopolu – „Męczenników” Bronisława Komierowskiego. Dn. 23 VIII, mimo przeszkód ze strony dyrektora sceny lwowskiej Adama Miłaszewskiego, zespół wystąpił we Lwowie w sali i na rzecz nowo powstałego Tow. Gimnastycznego «Sokół»; wraz z grupą tamtejszych amatorów wystawiono „Podlotka” miejscowego pisarza Aurelego Urbańskiego. Od 28 VIII do początku października zespół S-a grał w Przemyślu, później prawdopodobnie w Samborze, a do 20 X w Jarosławiu. Od ostatnich dni października występował w Tarnowie, ciągle jako teatr stanisławowski, wzbogacając swój dotychczasowy repertuar o operetki i opery muzyczne; 21 XII tytułową rolę w „Marii Stuart” F. Schillera odtworzyła gościnnie Helena Modrzejewska. Pod koniec roku zainteresowanie teatrem S-a zmalało, a część aktorów odeszła z zespołu; S. starał się wtedy ratować finanse przez organizowanie balów publicznych. Gdy nie uzyskał dotacji z Rady Miejskiej, opuścił Tarnów i pod koniec kwietnia 1868 wrócił do Stanisławowa. Dn. 25 IV t.r., wspólnie z aktorem Lechem Nowakowskim, wystąpił do Namiestnictwa we Lwowie o koncesję na drugi, obok Skarbkowskiego, teatr polski w tym mieście, lecz jej nie otrzymał. Od 21 VI wznowił S. występy w Tarnowie, pod koniec lipca przeniósł się do Bochni, a następnie Wieliczki, gdzie zyskał powodzenie głównie dzięki wystawianiu komedii ludowych, wodewilów i operetek. We wrześniu zespół S-a, jako Tow. Dramatyczne z Wieliczki, grał w Bielsku na Śląsku Cieszyńskim, od 28 IX w Wadowicach, a w okresie 25 X – 10 XII w Nowym Sączu. Dn. 11 XII zespół przeniósł się do Jasła i tam do 29 I 1869 wystawiał oglądany chętnie repertuar lekki. W lutym t.r. trupa S-a grała w Krośnie, na początku marca przeniosła się do Sanoka, w maju występowała w Łańcucie, zapewne na przełomie maja i czerwca w Przemyślu, a następnie, od 3 do 17 VI, ponownie w Tarnowie, tym razem bez powodzenia. W lipcu, jako zespół tarnowski, trupa wyjechała do zaboru rosyjskiego; tam występowała wielokrotnie w Solcu, w sierpniu i wrześniu w Busku i Pińczowie, a na przełomie listopada i grudnia w Częstochowie.

Na początku grudnia 1869, prawdopodobnie za namową Władysława Bełzy, przeniósł się S. do Poznania, gdzie rząd pruski przywrócił pozwolenie na działalność sceny polskiej; w spółce z przybyłym z Krakowa Nowakowskim zobowiązał się 18 XII t.r. prowadzić w Poznaniu stały teatr polski i grać na dwóch scenach łącznie przez cztery dni w tygodniu. Mając obiecane wsparcie finansowe ze strony niedawno ukonstytuowanego poznańskiego Komitetu Teatralnego, S. i Nowakowski wspólnie ponieśli koszty w wysokości 1 600 talarów. W nowym zespole znaleźli się m.in. Aszpergerowa, Kaliciński, Webersfeld i Edward Hennig. Pierwszy stały teatr polski w Poznaniu zainaugurowano 13 I 1870 uroczystym prologiem autorstwa Bełzy oraz „Zemstą” Fredry; następnie grano m.in. sztuki Korzeniowskiego, Władysława Ludwika Anczyca, E. Scribe’a i Schillera. W dn. 1–15 V t.r. teatr poznański występował gościnnie w Gnieźnie. Zdobyte tam powodzenie spowodowało, że S. zerwał spółkę z Nowakowskim, odszedł z teatru poznańskiego (16 V) i założył własny teatr objazdowy. Jeszcze w maju wznowił z nim przedstawienia w Gnieźnie, a następnie grał w Trzemesznie, Wągrowcu, Chełmnie, Toruniu, Inowrocławiu oraz ponownie w Trzemesznie i Gnieźnie, a jesienią i zimą w Śremie oraz Strzelnie. W styczniu 1871 trupa grała w Gostyniu, a w lutym i marcu, coraz mniej liczna, składająca się już tylko z pięciu osób – w Pleszewie. W marcu i kwietniu występowano w Ostrowie i Wrześni, 2 V ponownie w Toruniu, a potem w Inowrocławiu. Dn. 17 i 18 V, zapewne z powiększonym zespołem, wystąpił S. w Bydgoszczy z fragmentem „Jawnuty” Stanisława Moniuszki (operowej przeróbki „Cyganów” Franciszka Dionizego Kniaźnina). Po kilku przedstawieniach latem w Nowym Mieście i prawdopodobnie w Ostrowie ponownie grał w Bydgoszczy od 14 do 27 IX. S. oprócz sztuk Fredry, Korzeniowskiego i Słowackiego („Mazepa”), wystawiał m.in. utwory Jana Nepomucena Kamińskiego („Zabobon, czyli Krakowiacy i Górale”), Stanisława Bogusławskiego („Stary wiarus” grany jako „Opieka wojskowa”), Ludwika Adama Dmuszewskiego („Barbara Zapolska”). Utrzymywał w teatrze «nie tylko swojski charakter, ale i wysoki poziom repertuaru […] oraz techniczną sprawność w wykonaniu przedstawień» (Z. Raszewski). Z powodu trudności finansowych ogłosił w Bydgoszczy 22 IX 1871 Odezwę do Szanownych Obywateli Wgo Ks. Poznańskiego i Prus Zachodnich, opublikowaną także w „Dzienniku Poznańskim” (1871 nr 219), wzywającą do stworzenia kapitału obrotowego dla utrzymania teatru. W październiku t.r. grał ze swym zespołem w Toruniu (11 X w programie był „Ustęp” z III części „Dziadów” Adama Mickiewicza), a także w Lubawie, Ostrowiu, Bydgoszczy, Inowrocławiu i Brodnicy. Niewielkie subwencje, m.in. 110 talarów od pow. toruńskiego, nie były ani regularne, ani wystarczające. Zrujnowany materialnie S. rozwiązał zespół w Gnieźnie 4 XI i wyjechał do Poznania, a z nim najprawdopodobniej część aktorów, skoro jeszcze 15 XI odbył się występ w Brodnicy. W Poznaniu starał się bezskutecznie o ponowne objęcie dyrekcji teatru; następnie wrócił do Galicji.

W r. 1872 uzyskał S. koncesję na prowadzenie teatru polskiego na terenie Galicji, nie wiadomo jednak, czy z niej skorzystał. W styczniu 1874 organizował w Tarnopolu przedstawienia amatorskie, które miały wyłonić aktorów dla zespołów zawodowych. Wg Webersfelda („Scena i Sztuka” 1909 nr 2) «ustępuje zupełnie [z teatru] i zakłada atelier fotograficzne w Dreźnie» (nie potwierdza tego Landeshauptstadt Dresden Stadt-archiv). Najpóźniej po trzech latach wrócił S. do Lwowa, gdzie został właścicielem składu piwa przy ul. Grodzickich 2. W r. 1877 wynajął i odnowił salę i kamienną scenkę znajdującą się w Ogrodzie Ludowym przy ul. Jagiellońskiej 7 i w czerwcu t.r. otworzył pierwszy we Lwowie teatrzyk ogródkowy «Pod Sroką». Początkowo udzielał miejsca tancerzom, gimnastykom i śpiewakom, a po otrzymaniu koncesji – także zespołom teatralnym, m.in. od 14 VII trupie Astolfa Grafczyńskiego (swego byłego aktora). Ostatni zachowany afisz z teatrzyku «Pod Sroką» pochodzi z 13 IX; odtąd nazwisko S-a przestało się pojawiać w czasopismach teatralnych. Dn. 4 VIII 1883 lwowski „Dziennik Polski” (nr 177) opublikował wzmiankę, że «Ministerstwo handlu i król. węg. ministerstwo rolnictwa, przemysłu i handlu» udzieliły Miłoszowi E. Stenglowi ze Lwowa rocznego przywileju na «przyrząd do ujęcia złomów», nie ma jednak pewności, czy chodzi o S-a, czy inną osobę o tym imieniu i nazwisku.

S. był ponoć aktorem słabym, toteż grywał rzadko: «dobry do ról salonowych, ale ich nie umiewał. Wyborny w charakterystycznej komice niższej» (K. Estreicher), m.in. jako Miechodmuch w „Zabobonie, czyli Krakowiakach i Góralach” Kamińskiego i urlopnik Waśko w „Przybłędzie” Łozińskiego. Jako dyrektor teatru dbał o zasady etyczne w zespole, przyczyniając się do podniesienia rangi zawodu aktorskiego. Największe jego zasługi związane są z założeniem teatru w Stanisławowie, z którego uczynił najciekawszą polską scenę prowincjonalną swego czasu, «pierwszy [...] od lat wielu [...] teatr prawdziwie narodowy, [...] prawdziwą dźwignię oświaty» (Stachurski).

S. był żonaty (zapewne od poł. l. sześćdziesiątych XIX w.) być może z Praksedą z Soznańskich (zm. po r. 1897), prowadzącą własną szkołę tańca we Lwowie.

 

Rys. w: „Tyg. Ilustr.” 1870 nr 115; – Słown. Teatru Pol., (ilustr.); – Bilwin A., Miłosz Stengel – zapomniany reformator teatru prowincjonalnego, „Pam. Teatr.” 1957 z. 2 (ilustr.); Dzieje teatru polskiego, Red. T. Sivert, W. 1982 III; Estreicher K., Teatr w Stanisławowie, Kr. 1892; tenże, Teatra w Polsce, Oprac. K. Nowacki, Kr. 1992 IV; Hera J., Losy niespokojnych, W. 1993; Marszałek A., Lwowskie przedsiębiorstwa teatralne lat 1872–1886, Kr. 1999; Olszewski K., Z kronik teatralnych Zagłębia i Śląska, Kr. 1960; Raszewski Z., Z tradycji teatralnych Pomorza, Wielkopolski i Śląska, Wr. 1955 (ilustr.); Stachurski P., Teatr polski, „Nowiny” 1867 nr 19; Urbański A., Wstęp, w: Dobrzański S., Komedie, Lw. 1886; Webersfeld E., Teatr prowincjonalny w Galicji (1850 r. – 1908 r.), „Scena i Sztuka” 1909 nr 2, 4–5; – [Fijałkowski R.] Koryzna W., Pamiętnik sceny narodowej w Wielkopolsce do roku 1888, P. 1888, s. 109–15, 172; Stulecie gimnazjum brzeżańskiego 1806–1906, Brzeżany 1907 s. 118; Zathey H., Teatr Stanisławowski pod dyrekcją Miłosza Sztengla, „Dzien. Lit.” 1867 nr 21; – „Czas” 1868 nr 27; „Dzien. Lit.” 1867 nr 35, 52; „Dzien. Pol.” 1867 nr 5, 1883 nr 177; „Gaz. Narod.” 1867 nr 63, 67, 70, 75, 81, 88, 92, 97, 99, 106, 111, 117, 126, 172, 174, 177, 188, 194, 268, 280, 1868 nr 231, 1877 nr 137; „Gaz. Tor.” 1870 nr 169; „Gwiazdka Cieszyńska” 1868 s. 358; „Kalina” 1867 nr 12; „Kłosy” 1867 nr 113; „Kur. Teatr. Lwow.” 1871 nr 25–26, 37; „Śląsk Liter.” 1953 nr 6–7 s. 228; – AP w Bydgoszczy: sygn. Rep. 2 I, 2667, k. 183 (akta Königliche Regierung Bromberg); B. Jag.: sygn. 10051 IV t. 6 k. 76–80 (listy Kalicińskiego do Łozińskiego), sygn. 224661 V (afisze teatru w Tarnowie), sygn. 224666 V (afisze teatru we Lw. 1876–8), sygn. 32233 II (druk ulotny: Głos w sprawie zamierzonego teatru tarnowskiego); IS PAN: Zbiory Specjalne, rkp. 1067/79/1 (list S-a do Bolesława Ładnowskiego z 21 XII 1869); Muz. Teatr. w W.: sygn. D 48 III (ulotka z 13 VI 1867 podpisana przez S-a).

Agnieszka Marszałek

 
 

Chmura tagów

TAGI

Za pomocą tagów oznaczamy powiązania tematyczne postaci. Pozwalają one eksplorować serwis wg wybranych przez redakcję najważniejszych tematów dla danej postaci.

 
Za treści publikowane na forum Wydawca serwisu nie ponosi odpowiedzialności i są one wyłącznie opiniami osób, które je zamieszczają. Wydawca udostępnia przystępny mechanizm zgłaszania nadużyć i w przypadku takiego zgłoszenia Wydawca będzie reagował niezwłocznie. Aby zgłosić post naruszający prawo lub standardy współżycia społecznego wystarczy kliknąć ikonę flagi, która znajduje się po prawej stronie każdego wpisu.

Media

 
 
 

Postaci z tego okresu

 

w biogramy.pl

 

Franciszek Żmurko

1859-07-18 - 1910-10-09
malarz
 
 

Józef Kenig (Koenig, König)

1821-02-16 - 1900-03-13
publicysta
 
więcej  

Postaci z tego okresu

 

w ipsb

 

Felicjan Antoni Kozłowski

1805-06-09 - 1870-09-25
pedagog
 

Adam Jerzy Czartoryski

1770-01-14 - 1861-07-15
mąż stanu
 

Antoni Józef Szabrański

1801-06-09 - 1882-05-11
poeta
 
więcej  
  Wyślij materiały Wyślij ankietę
 
     
Mecenas
 
Uzywamy plików cookies, aby ułatwić Ci korzystanie z naszego serwisu oraz do celów statystycznych. Jeśli nie blokujesz tych plików, to zgadzasz się na ich użycie oraz zapisanie w pamięci urządzenia. Pamiętaj, że możesz samodzielnie zarządzać cookies, zmieniając ustawienia przeglądarki.
Informację o realizacji Rozporządzenia o Ochronie Danych Osobowych (RODO) przez FINA znajdziesz tutaj.