Radoński Onufry Adalmar (1790–1830), oficer wojsk Ks. Warsz., działacz wolnomularstwa narodowego, emigrant. Pochodził z wielkopolskiej rodziny ziemiańskiej, był synem Jakuba Zygmunta, chorążego, następnie podkomorzego gnieźnieńskiego, i Antoniny z Rydzyńskich, bratankiem Kazimierza (zob.).

Po wkroczeniu wojsk napoleońskich w r. 1806 na ziemie polskie i rozpoczęciu formowania wojska polskiego, R. w stopniu podporucznika zajmował się organizacją dowodzonego przez gen. mjr. Jakuba Komierowskiego pospolitego ruszenia woj. pomorskiego. W r. 1807 po śmierci gen. Komierowskiego R. wszedł w skład komendy płk. Dominika Dziewanowskiego, a 6 II t. r. przeszedł na czele oddziału jazdy pod rozkazy płk. Józefa Wasilewskiego, dowódcy 4 p. piechoty III Legii. Dn. 30 VI t. r. awansował z rozkazu gen. Jana Henryka Dąbrowskiego na stopień porucznika (bez płacy) w 5 p. strzelców konnych. Odkomenderowany został we wrześniu 1807 do sztabu gen. Dąbrowskiego, a następnie do pełnienia obowiązków adiutanta polowego gen. Antoniego Amilkara Kosińskiego i przez niego przedstawiony 10 IV 1808 do odznaczenia Krzyżem Złotym Virtuti Militari. Dekoracja orderem nastąpiła 25 II 1809, w międzyczasie R. natomiast otrzymał 29 V 1808 uwolnienie ze służby wojskowej.

Po wybuchu wojny z Austrią 1809 r. R. powrócił do służby w stopniu kapitana, ponownie na stanowisko adiutanta polowego gen. Kosińskiego, organizatora sił zbrojnych departamentu poznańskiego. Odbył kampanię 1809 r. przy boku tegoż generała, a po jej zakończeniu umieszczony został 25 IX 1809 w stopniu kapitana w 4 p. piechoty wojsk galicyjsko-francuskich (późniejszych 16 p. piechoty Ks. Warsz.). Dn. 1 I 1810 otrzymał Krzyż Kawalerski Virtuti Militari. Po rozwiązaniu swojego pułku R. przeszedł 6 IV 1810 do 10 p. huzarów, stacjonującego w departamencie radomskim, a następnie płockim. Odbył kampanię rosyjską 1812 r. i 12 X t. r. mianowany został kawalerem Legii Honorowej.

Po powrocie z wyprawy moskiewskiej R. otrzymał 18 I 1813 stopień szefa szwadronu, a następnie przejął od szefa Ludwika Bukowskiego dowództwo pułku. W czasie reorganizacji wojska polskiego w Żytawie (Zittau) w miesiącach letnich 1813 r., R. ze swym pułkiem wcielony został do pułku 13 huzarów. Odbył z nim kampanię jesienną 1813 r. i w bitwie pod Peterswalde (16 IX) otrzymał w walce pchnięcie piką kozacką w brzuch, które wyeliminowało go z dalszej służby wojskowej. Wprawdzie do powstającej armii Król. Pol. R. otrzymał 13 II 1815 formalny przydział w stopniu majora z przeznaczeniem do 1 p. strzelców konnych, lecz już 19 V t. r. uzyskał urlop do czasu otrzymania dymisji, która nastąpiła 9 XII 1815 z pozwoleniem noszenia munduru.

R. osiadł w swoich dobrach w Ks. Pozn., odziedziczonych po stryju gen. Kazimierzu Radońskim oraz dokupionych w r. 1815 dobrach Lipicze, Wroniawy i Gozdówek w woj. kaliskim. Utrzymywał szerokie stosunki z rodzinami ziemiańskimi i osobami wpływowymi Ks. Pozn. i Król. Pol. W r. 1818 R. wyjechał pod pozorem kuracji do Włoch, nosił się rzekomo z zamiarem wstąpienia do zakonu Kapucynów w Rzymie, ostatecznie osiadł w Neapolu, gdzie związał się z miejscową masonerią. Był członkiem wolnomularstwa narodowego od r. 1808, należąc kolejno do lóż warszawskich: Rycerze Gwiazdy oraz Bracia Polacy Zjednoczeni, a następnie do poznańskiej Français et Polonais réunis. Przyjaźnił się z referendarzem stanu Król. Pol., byłym ppłk. WP Karolem Wierzbołowiczem, założycielem wojskowego wolnomularstwa narodowego, szwagrem mjr. Waleriana Łukasińskiego. Kiedy prowadzone za pośrednictwem Wierzbołowicza i namiestnika Józefa Zajączka starania R-ego o uzyskanie tytułu szambelana dworu Aleksandra I zakończyły się niepowodzeniem, w r. 1819 z rekomendacji namiestnika Antoniego Radziwiłła R. został szambelanem dworu pruskiego. Równocześnie jednak uczestniczył w Berlinie w zebraniach kierowanego przez Ludwika Koehlera związku młodzieży polskiej, stanowiącym filię warszawskiej konspiracyjnej organizacji «Panta Koina». R. pozostawał obecnie w kontaktach z działaczami polityczno-związkowymi Ks. Pozn. i Król. Pol., stając się równocześnie łącznikiem ze związkami zagranicznymi.

Przebywając w Alzacji, R. zasadził symboliczne drzewo wolności z barwami rewolucji francuskiej w miejscowości Huningue. W czasie kolejnego swojego pobytu w Neapolu w r. 1820 w porozumieniu z miejscową masonerią wystąpił z projektem utworzenia legionu polskiego w sile 4 000 ludzi dla wsparcia rewolucji neapolitańskiej. Uczestniczył również w tworzeniu przepisów powstającego prawa państwowego. Przez szpiegów austriackich zadenuncjowany został władzom pruskim i rosyjskim jeszcze przed swoim przyjazdem do kraju. We wrześniu 1821 R. został, zaraz po przybyciu do swoich dóbr w woj. kaliskim, aresztowany, odstawiony do więzienia w Warszawie i po niespełna dwóch miesiącach zwolniony z niego na podstawie osobistej decyzji Aleksandra jako poddany pruski (i w dodatku szambelan dworu królewskiego), z równoczesnym zakazem przebywania na terenie Król. Pol. i Cesarstwa Rosyjskiego. R. odstawiony pod strażą do Berlina, poddany tu został nowym dochodzeniom. Pozbawiony tytułu szambelana opuścił Prusy, otrzymując niebawem w odpowiedzi na swoje wystąpienie zakaz króla Fryderyka Wilhelma z 14 IV 1823 powrotu na ziemie pruskie.

Po krótkim pobycie w Dreźnie, z początkiem maja 1823 R. przybył na stały pobyt do Szwajcarii, gdzie zamieszkał w Aarau. Utrzymywał się dzięki pomocy swojego przyjaciela Karola Stablewskiego, właściciela Zalesia w Ks. Pozn., który prowadził w kraju interesy R-ego, zdobywając w drodze sprzedaży i dzierżaw odpowiednie fundusze, m. in. z dóbr Chraplewo. W czerwcu 1824 R. z rekomendacji Franciszka Ksawerego Zeltnera z Solury otrzymał od Wielkiej Rady kantonu Ticino obywatelstwo szwajcarskie. Po pobycie w Locarno zamieszkał w Lugano, gdzie nawiązał przyjacielskie stosunki i współpracę z miejscowymi działaczami rewolucyjnymi: drukarzem Ruggią, znanym policji austriackiej z racji wydawanych publikacji, oraz doktorem Luratim, agitatorem idei republikańskich. Nazwisko R-ego figuruje w spisach członków Tow. Działalności Publicznej kantonu Ticino (Società Ticinese di Utilità Pubblica), które to stowarzyszenie uznane zostało przez władze austriackie za organizację szerzącą idee rewolucyjne pod płaszczykiem działalności kulturalnej i charytatywnej. Taka postawa R-ego nie spotkała się z uznaniem władz kantonalnych, co zmusiło go do podjęcia za ich pośrednictwem próby oficjalnego zalegalizowania przez rząd pruski swojego pobytu w Szwajcarii. Nie otrzymał wprawdzie zezwolenia na przyjazd do Ks. Pozn. dla załatwienia spraw majątkowych, ale uzyskał zgodę króla pruskiego na pobyt w Szwajcarii pod warunkiem pozostania w zależności poddańczej (wynikającej z faktu posiadania dóbr na terenie Prus), mimo że miał obywatelstwo szwajcarskie, Fryderyk Wilhelm zastrzegł sobie prawo wezwania w razie potrzeby R-ego do stawienia się w Berlinie, zapewniając jedynie, że nie będzie on niepokojony przez władze pruskie, jeżeli nie podejmie działalności wymierzonej przeciwko prawu i interesom Prus.

Warunki te nie powstrzymywały R-ego od stałych kontaktów i udzielania pomocy młodym Wielkopolanom przybywającym do Szwajcarii, z których wielu było członkami nielegalnych związków patriotycznych. Dla ostatecznego uwolnienia się od pruskiego poddaństwa i ustabilizowania swojej pozycji majątkowej w Szwajcarii, w r. 1829 R. oddał do sprzedaży «kapitał połączony z posiadaniem dóbr Grodziskich» w Ks. Pozn. i inne ogólne prawa sukcesji do fortuny po Wojciechu Opalińskim, woj. sieradzkim, uzyskane po stryju gen. K. Radońskim. W marcu 1830 za pośrednictwem Stablewskiego R. sprzedał Józefowi Szułdrzyńskiemu, dzierżawcy Gutowa Wielkiego, część klucza Grodziskiego oraz dobra Lipicze, Wroniawy i Gozdówek w woj. kaliskim, z odstąpieniem wspomnianych praw do majątku po Opalińskim, w zamian za m. in. pensję dożywotnią w wysokości 18 000 zł. Z końcem października 1830 R. w bliżej nie znanych okolicznościach i rzekomo śmiercią nienaturalną zmarł w Lugano. Zagadka śmierci R-ego, budząca szereg domysłów i insynuacji, nie została nigdy wyjaśniona.

Wg Żychlińskiego (co nie znajduje potwierdzenia w innych przekazach) R. ożeniony był bezpotomnie z Agnieszką Wyskota-Zakrzewską, 2. v. Wawrzyńcową Iłowiecką, córką Kaspra i Konstancji ze Skórzewskich. W zachowanych listach R-ego spotkać można natomiast przejawy stałej pamięci i nieukrywanego uczucia do Emilii Sczanieckiej. Wg S. Askenazego R. był to «Człek poczciwy z gruntu, patriota szczery, lecz bardzo ograniczona głowa…».

Łoza, Legia Honorowa; Żychliński, I 350, III 223; Małachowski-Łempicki, Wykaz pol. lóż wolnomularskich; – Askenazy S., Łukasiński, W. 1929 I–II; Dylągowa K., Towarzystwo Patriotyczne i sąd sejmowy 1821–1829, W. 1970; Gembarzewski, Wojsko Pol., 1807–14; Karwowski, Hist. W. Ks. Pozn., I; Martinola G., Un esule polacco nel Ticino, „Zeitschr. für Schweizerische Geschichte” R. 21: 1941 z. 4 s. 765–8; Pawłowski B., Historia wojny polsko-austriackiej 1809 roku, W. 1935; Rys historyczny kampanii odbytej w roku 1809 w Księstwie Warszawskiem pod dowództwem Księcia Józefa Poniatowskiego, Kr. 1889 s. 158; Skałkowski A. M., Fragmenty [Z pamiętnika Adama Turny], P. 1928; tenże, Józef Szułdrzyński 1801–1859, P. 1939; tenże, O cześć imienia polskiego, Lw.–W. 1908; Wawrzykowska-Wierciochowa D., Emilia Sczaniecka, W. 1970 s. 137–41 (nieprawdziwe informacje o R-m); Willaume J., Amilkar Kosiński 1769–1823, P. 1930; – Rembowski A., Spadek piśmienniczy po generale Maurycym hr. Hauke, W. 1905 s. 125; Rozkazy dzienne Naczelnego Wodza, W. 1815; Sąd sejmowy opowiedziany przez naocznego świadka. (Przyczynek do dziejów Królestwa Kongresowego), Kr. 1869 s. 33–6; Staszewski J., Źródła wojskowe do dziejów Pomorza w czasach Księstwa Warszawskiego, Cz. I. Zajęcie Pomorza 1806/7 r., Tor. 1933; [Suchodolski A.], Pamiętnik, czyli krótki rys czynności wojennych brygady polskiej 20-tej jazdy w wojnie 1813 r. od epoki przyłączenia jej do Korpusu I-ego Wielkiej Armii, „Czas” 1859, dod. mies., t. 1 s. 55; Wit J., Fragmente aus meinem Leben und meiner Zeit, Braunschweig 1827 II 21 n.; – « Gaz. Warsz. » 1809 nr 17 (dod.); – AGAD: KRW 69c, 29–30; B. PAN w Kr.: rkp. 1182 k. 2, rkp. 2229 k. 56, 70, 75, Teki Staszewskiego 8798 k. 25, 167–169, 172; – Łoza S., Virtuti Militari 1792–1819, W. 1953 (mszp. w posiadaniu Z. Zacharewicza); – Listy R-ego do Karola Stablewskiego z l. 1823–8 (w posiadaniu Stefana Stablewskiego z Kr.); Kartoteka oficerów WP 1815–1830 Zbigniewa Zacharewicza z Kr.; – Materiały Red. PSB; – Informacje Władysława Sobieszczańskiego z Bydgoszczy.

Zbigniew Zacharewicz